Ekonomıka • 07 Aqpan, 2020

Túıe ósirmeı, tirlik ónbeıdi

144 retkórsetildi

Túrkistan óńiriniń turǵyndary aǵarǵannyń tóresi – qymyran men qymyzdy jyl boıy tutynady. Ulttyq sýsynnyń qasıetin jaqsy biletinder úshin aýyldan da, qaladan da tabylady.

Aýyldaǵylar ózinen artyl­ǵanyn qaladaǵy qymyzhanalarǵa ótkizip paıda tapsa, úshinshi megapolıs Shymkentte aýlasyna birneshe bıe men túıe baǵyp, sútin saýdalap otyrǵan otbasylar da barshylyq. Iаǵnı, jurttyń aǵarǵandy kúndelikti tutynýyna múmkindik bar, artyǵymen ala ketkińiz kelse satýshynyń sút toly ydysy daıyn.

Birneshe ret qoldanylyp, «aınalymda» júretin osy «bak­lashka-ydystan» ózgelerdi qaıdam, Túrkistan óńiri quty­la alar emes. Qymyz ben qymy­ran­nan bólek, aýlalarda aýyl­dyń aırany men sútin, qaımaǵyn saýdalaıtyndar da taza­lyǵy kúmándi osy ydysty paı­dalanady. Aıtaıyn degeni­miz, «aınalymdaǵy baklash­ka» týraly emes, túıe men bıe sútin óńdep, tutynýshyǵa sapaly ónim usynýy tıis zamanaýı zaýyt jóninde edi. Iá, Túrkis­tanda túıe men bıe sútin óńdeı­tin «Golden Camel Group LTD» JShS kásiporny iske qosyl­ǵanda jurt qýanǵan-dy. Túıe súti­nen daıyn untaq ónimin shyǵara­tyn zaýyttyń qurylysy 2017 jyly bastalyp, 2018 jyl­dyń jeltoqsan aıynda ashyldy. Zaýyttyń táýligine túıe sútin óńdeý qýaty – 100 tonna. On­da qurǵaq sút, balalar taǵa­my jáne energetıkalyq sýsyn­dar ázirlenetinin aıtyp, súıin­shilegen de bolatynbyz. Bul joba Elbasynyń «100 naqty qadam» Ult josparynyń 60-qa­damynda sút jáne sút ónim­deri óndirisin damytý úshin strategııalyq ınvestorlar tartý min­detin iske asyrý aıasynda atqaryl­ǵanyn da aıtqanbyz. Zaýyt­tyń jalpy quny 7 mıllıard 456,5 mıllıon teńge ekenin, alǵashqy kezeńde 170 adam jumyspen qamtylatynyn da jazdyq. Túrkistan oblystyq ákimdiginiń qoldaýymen atalǵan kásiporynǵa 5,5 gektar jer teli­mi bólinip, memleket esebinen ın­fra­qurylym boıynsha barlyq jaǵdaı jasalǵan jobaǵa jumsal­ǵan qarjynyń 98 pa­ıyzy qy­taılyq ınvestısııanyń úlesinde ekenin, óndiriletin ónim­niń basym bóligi Qytaı, О́z­bek­stan jáne Qyrǵyzstanǵa eks­port­talatynyn da málim ettik.

Alaıda, iske qosylǵannan beri turaqty jáne tolyq jumys istemegen atalǵan zaýyt búginde toqtap qalmaýdyń amalyn jasap keledi. Iаǵnı, tolyq qýatynda jumys isteı almaýda. Sebep jal­ǵyz – shıkizat múldem az.

Táýligine 100 tonna sút óńdeý­ge qaýqarly «Golden Camel Group LTD» JShS búginde 2,5 tonnany qanaǵat tutýda, amalsyz. Kásip­oryn basshylary bul kó­lem kók­temde kóbeıe túsetini­nen úmit­ti. Az sútti óńdeýge 100-den as­­­tam adam jumyldyrylǵan. Shy­ǵa­­rylǵan ónim, ıaǵnı túıe súti­niń qurǵaq untaǵy qoımaǵa jınaq­talýda eken. Estýimizshe, keıin­nen Qytaıǵa jóneltiledi. Zaýyt­tyń tolyq óndiristik qýatyn qam­tamasyz etý úshin oblysta keminde 50 myń saýyn túıe bolýy kerek eken. Resmı derekterge júginsek, búginde Túrkistan ob­ly­syndaǵy túıe sany – 32 167 bas. Iаǵnı, taǵy 37 276 túıe satyp alý kerek. «Golden Camel Group LTD» óz tarapynan túıe sharýashylyǵynyń damýyna múddeli, sondyqtan olar túıe eti men jún óńdeıtin sehtardy iske qosýdy kózdep otyr. Sondaı-aq zaýyt jylyna 365 kún naryqtyq baǵamen jáne kelisimshart ar­qyly sút satyp alýǵa daıyn. Derekterge qaraǵanda oblys bo­ıynsha 20 taýar óndirýshimen kelisimshart jasalǵan, táýligi­ne 6 tonna túıe súti jınalýda. Kásiporyn súttiń lıtrin 935 teń­geden qabyldaýda eken. Túrkistan oblysy Kásipker­ler pala­tasynyń dırektory Din­muhamed Ábsattarovtiń aıtýynsha, zaýyttyń iske qosy­lýyna baılanysty, óńirde túıe sútine degen qajettilik artqan. Shubattan untaqtalǵan sút ónimin shyǵaratyn jalǵyz kásiporynda shıkizatty ýaqtyly jetkizý óte ózekti másele. Bir tonna sút un­­­taǵy óndirisi úshin 16 tonna shıki­zat qajet. Bul oraıda, Kásip­ker­­ler palatasy aýyl sharýa­shy­­­lyǵy basqarmasymen bir­le­­sip, aımaqta túıe sanyn kó­beı­­tý baǵdarlamasyn ázirlep ja­tyr eken. Sonymen birge pala­ta aýyl­sharýashylyq nesıeleý ıns­tıtýtynyń qoldaýymen nesıe berý jáne kepildendirý baǵ­­dar­lamalaryn iske qosý ar­qyly «Qarapaıym zattar ekono­mı­ka­sy» baǵdarlamasy boıyn­sha túıe sharýashylyǵyn damy­týǵa qarajat bólýdi usynyp otyr. Sondaı-aq túıe satyp alýshylar úshin «Eńbek» nátıjeli ju­my­s­pen qamtýdy jáne jappaı kásip­kerlikti damytýdyń 2017 – 2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyna túzetýler engizý kerek. Iаǵnı, «AShQQQ» AQ úshin nesıe somasyn 8000 AEK-ke deıin jetkizý mańyzdy. Mamandardyń aıtýynsha, jalpy óńirde táýligine óndiriletin sút mólsheri 39,4 tonnadan aspaıdy, onyń zaýytqa 4-5 tonnasy ǵana jetkiziledi. Iаǵnı, fermerlerdiń óz ónimderin turaqty jáne kepildendirilgen basqa da satyp alýshylary bar.

Oblystyq aýyl sharýashy­lyǵy basqarmasynyń basshysy Nurbek Badyraqovtyń aıtýyn­sha, zaýytty túıe sútimen qam­ta­masyz etý úshin ótken jyly túıe basyn kóbeıtýge, qyzy­ǵý­shy­lyq bildirgen taýar óndirý­shilerdiń tizimi jasalǵan. Túıe sanyn kóbeıtý úshin nesıe alýǵ­a nıet bildirgen 10 túıe sha­rýa­shylyǵyna bıznes-joba da­ıyndalyp, onyń ishinde «AgroNur Azııa» – 100 mln teń­gege (80 bas), «Bıjan» sharýa qoja­lyǵy – 40 mln teńge (32 bas), «Jel maıa» – 140 mln teńge (112 bas) qar­jy­lan­dyrylǵan. Sony­men qosa «Ag­rar­lyq nesıe kor­po­ra­sııasy» AQ, «Ońtústik» JShS óńirlik ınvestı­sııa ortalyǵy jáne taǵy basqa qar­jy uıymdary basshylaryna, sa­typ alynǵan túıelerdi kepildikke qoıý jáne qarjylandyrý másele­­sin sheshý boıynsha usynys jasa­­­lyp­ty. Taýar óndirýshilerge «Qara­pa­ıym zattar ekonomıkasy» baǵ­darlamasy aıasynda jeńil­dik­pen nesıe alý joly da túsindiril­gen. «Golden Camel Group LTD» JShS-niń qysqa merzim ishinde qýatyn arttyrý úshin oblys ákimi О́mirzaq Estaıulynyń tapsyrmasymen Túrkistan oblysynda túıe sharýashylyǵyn damytýdyń 2020-2022 jyldarǵa arnalǵan keshendi is-shara jospary jasalyndy. Josparǵa sáıkes, Arys, Kentaý qalalary men Otyrar, Ordabasy, Sozaq, Shardara aýdandarynda bıylǵa qosymsha 3962 ingen satyp alynyp, sonyń nátıjesinde óndiriletin súttiń kólemin 14 250 tonnaǵa ıaǵnı 15%-ǵa arttyrý josparymyzda bar», deıdi basqarma basshysy N.Badyraqov. Byltyr aýdandarda 5 sút qabyldaý beketi ashylypty. Aldaǵy ýaqytta kór­shiles Jambyl, Qyzylorda, Almaty oblystarynyń taýar ón­dirý­shilerimen kezdesýler uıym­dastyryp, túıe basy kóp sho­ǵyr­lanǵan oblystarǵa sút qabyl­daý beketterin ornatý jospar­lanǵan. «О́tken jyly qyrkúıek­te Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qytaı eline jasaǵan resmı saparynda eki el arasynda eksporttalatyn sút ónimderine jáne jún shıkizatyna qoıylatyn veterınarııalyq-sanıtarııalyq talaptar týraly hattamaǵa qol qoıylǵan bolatyn. Osyǵan baılanysty túıe sútinen daıyndalǵan 10 tonna daıyn untaqty eksportqa shyǵarý josparlanýda. Kásiporynnyń úz­diksiz jumys isteýin qamtamasyz etý úshin «1000 basqa arnalǵan saýyndy túıe keshenin salý» jobasyn iske asyrý qolǵa alynyp, bıznes-jospary daıyndalýda», deıdi basqarma basshysy. Sondaı-aq túıe sharýashylyǵyn damytý úshin kórshiles oblystardan jáne oblystaǵy túıe sharýashylyǵymen aınalysatyn taýar óndirýshilerdiń, qarjy uıymdary basshylarynyń qatysýymen aýqymdy semınar-keńes uıymdastyrylmaq.

Osylaısha ónimin álemniń ozyq medısınasy moıyndap, órkenıetti eli maquldasyp jatqan túıe malyn kóbeıtýge oń qadam jasalýda. Túıe sharýashylyǵynyń damýy jańa jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik berip, óńirdiń eko­nomıkalyq ál-aýqatyna oń áser etetini anyq. Qazaqta «túıe – ke­deı­diń maly» degen de sóz bar. Bas­qa túlikke qaraǵanda onyń kúı tal­ǵa­maıtyn artyqshylyǵyna baı­­la­nysty aıtylsa kerek. De­gen­men, ókinishke qaraı, osy «ke­­deı­diń maly» ázirge óńirde kó­beı­­meı, táýligine 100 tonna sút óń­­deı­­tin iri zaýyttyń tirligi de ónbeı tur.

 

Túrkistan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Abaı murasyna arnalǵan kórme

Rýhanııat • Keshe

Jaǵa ustatqan jat qylyq

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar