Suhbat • 10 Aqpan, 2020

Arýjan Saın: Atqarýshy oryndardyń jaýabyna kúmánmen qaraımyn

57 retkórsetildi

– Arýjan, Qazaqstannyń bala quqy­ǵy jónindegi ýákili bolyp ta­ǵaıyn­­dal­ǵanyńyz qoǵam úshin kút­pegen, oqys sheshim sekildi áser qaldyr­ǵa­ny ras. Sebebi bıliktiń ortasynan emes, qaýym­nyń óz ishinen kelgen soń solaı qa­byldaǵan bolarmyz. Áıtse de bul qyz­metke sizdi balalarmen jumys iste­gen uzaq jylǵy tájirıbeńiz jetektep ákel­genimen eshkim daýlasa qoımas. Bul sala­da másele de, qıyndyq ta kóp. Siz ózi­ńizge júktelgen kóp mindettiń ishinde eń bastysy dep qaısysyn alabóten ata­ǵan bolar edińiz?

– Kez kelgen memlekettiń basty mindeti – áleýmettik jaǵdaıy nemese densaýlyq áleýetine qaramastan, bala­lar­dyń tolyq damýy úshin jan-jaq­ty jaǵdaı jasaý. Elimizde, ásirese den­saý­lyq saqtaý, bi­lim jáne áleýmettik qor­ǵaý salalary­na baılanysty sheshimin tap­paǵan máseleler óte kóp. Balalardyń qu­qyǵyn qorǵaýdyń tetigi men joldaryn jańalap, qalyptastyrý, júıelengen bir­qatar qıyndyqtardyń sheshimin tabý birinshi kezektegi másele bolyp tur. Qa­zaqs­tan Respýblıkasynda balalardyń quqyǵyn qorǵaý boıynsha kimniń ýákil bol­yp taǵaıyndalatynyna qaramastan, bul tetik kedergisiz jumys isteýi tıis. Eger reti­men aıtsaq, balalardyń densaýlyǵy basty orynda tur.

Balalardyń jany men tánin jas­taı múgedektikke uryndyrýdyń aldyn alý balanyń densaýlyǵy men ómirin qorǵaý­dy, deni saý ult ósirýdi qamtamasyz etedi. Bul degenińiz bolashaqta balalar múge­dek­tigine aparyp soqtyratyn aýrýlardy ýaqy­tynda anyqtaý, dıagnoz qoıý, emdeýdi erte bastan qolǵa alý, saýyqtyrý degen sóz. Búginde densaýlyǵynda kináraty bar ba­la­lardy saýyqtyrý men qalpyna kelti­rýdiń joldary eskirgen, ár balanyń ómiri jeke qarastyrylmaǵan ári syrqat bala­lardyń suranysyna jaýap bere almaıdy. Búgingi bul júıe Densaýlyq saq­taý mınıstrligi, Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrligi men Bilim jáne ǵylym mınıstrligi sekildi úsh bólek vedom­stvonyń qyzmetine negizdelgen. Sol sebepti júıeni durys qurý úshin ma­ńy­zy zor daıyndyq jumysyn saýat­ty júrgizý mindetimiz. Eń bas­­ty­sy, den­saýlyq, áleýmettik qorǵaý jáne bilim kúshterin biriktire otyryp, júıeni halyqaralyq standarttarǵa saı qurý kerek. Medısınalyq-áleýmettik-pedagogıkalyq saýyqtyrýdaǵy vedomstvoaralyq qarym-qatynasty retke keltirý qajet. Ýákildiń qyzmeti bir adamnyń kózqarasyna jáne onyń komandasynyń qaırat-jigerine ǵana baılanysty emes. Onyń jumysy memlekettik qyzmet, qoǵamdyq uıymdar, dárigerler, pedagogter, ata-analar men aınalasyna sergek qaraıtyn adamdarmen, ıaǵnı árqaısymyzben – Qazaqstannyń barlyq eresek azamattarymen tyǵyz baılanysty.

– О́zińizge de belgili, úılesimdi ári ke­shendi bala tárbıesi bizdiń qoǵam­da­ǵy ótkir másele kúıinde qalyp ke­ledi: búkil sport seksııalary, óner úıir­meleri, tip­ti jaı ǵana sabaqty qosym­sha oqý degenniń bári de aqyly jáne arzan turmaıdy. Osy jaǵdaıǵa sizdiń uıy­myńy­zdyń yqpal etý múmkindigi bar ma?

– Ilgerirekte baǵdarlamamda aıtyp ótkenimdeı, kez kelgen eldiń basty kapıtaly – adamdar, ıaǵnı bul – sanaly, maqsatqa jetý jolynda talpynysy zor, básekege qabiletti bolyp ósýi úshin qajetti kúsh, qýat, qarjy búgin jumsalýy tıis balalar. О́z qabileti men múmkindigin júzege asyryp, jetistikke jetýi úshin olarǵa barlyq jaǵdaı búgin jasalýy tıis. Sport, mádenıet jáne ǵylym – sýısıdtiń, jasóspirimder arasyndaǵy qylmystyń, bolashaqta qylmys sanynyń azaıýynyń, keleshekte azamattardyń densaýlyǵyna az shyǵyndalýdyń eń bastysy aldyn alý sharasy bolmaq. Sondaı-aq bul jastardyń bili­mi men tárbıesin keshendi sheshýdiń, qo­ǵam­­nyń moraldyq-psıhologııalyq ahýa­lyn durys qalyptastyrýdyń da amaly.

Bul jerde de qoldanystaǵy jastar men balalar saıasatyna túbegeıli ózgeris jasaý qajet. Qazaqstandyqtardyń jas býyny óz talanty men armanyn júzege asyrýdy búginnen bastap úırenýi kerek. Bul bizdiń qolymyzdan keletin, balalarymyzǵa berýge tıis basty múmkindigimiz. Olardy biz búgin qalaı tárbıelesek, Qazaqstannyń erteńgi keleshegi de solaı qalyptaspaq. Balalardyń mektepten tys ýaqytyn tıimdi uıymdastyrý úshin Qazaqstannyń barlyq óńirindegi ákimdikterge Ýákildik atynan hat joldanyp, jergilikti atqarýshy bılikten balalardy qosymsha bilim berýmen qamtyp, seksııalar men úıirmelerde jattyǵýy úshin tek bilim mekemelerinen ǵana emes, jeke kásipkerlik saladan, JShS, sport, mádenıet qaýymdastyqtarynan, ÚEU-ny tarta otyryp, jergilikti bıýdjetten qarjy qarastyrýdy suradym. Eger balalar eń bolmaǵanda eki úıirmede jattyǵýǵa múmkindik tapsa, ata-analardyń qarjysy únemdelip, bul aqshany sapaly tamaqtanýǵa, kıimge, birlesken otba­sy­lyq qajettilikke baǵyttaǵan bolar edi. Bala­nyń durys damýy úshin qarjy salynýy kerek. О́kinishke qaraı, jergilikti atqarýshy oryndardan kelgen jaýaptardy jaltarma dep qabyldaýǵa májbúrmin. Olardyń maǵan joldaǵan hatynda aıtyl­ǵan «60-80 paıyz balalar sabaqtan tys jattyǵýlarmen qamtyldy» degen jaýapqa óte kúmánmen qaraımyn. Eger bul shyn bolsa, olar aıtqandaı, balalardyń kóp­shi­ligi úıirmelerde jattyǵyp júrse, bul másele dál osylaı ótkir qoıylmas edi, jurt ishinde, onyń ishinde áleýmettik je­lide synı turǵyda talqylanbas edi. Mysaly, Bilim jáne ǵylym vıse-mı­nıs­tri Bıbigúl Asylovanyń aıtýynsha, Almaty men Túrkistan oblystarynda bul kórsetkish 15 paıyzdan aspaıdy. Bala­lardyń bilimi men tárbıesine baılanysty jergilikti bıliktiń jalǵan qarym-qatynasy týraly men 5 qarashadaǵy Prezıdent Q.Toqaevpen ótken kezdesýimde da aıttym. Prezıdentke áleýmettik qor­ǵaý, densaýlyq saqtaý, bilim, ata-analar­dyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar quqyǵy boıynsha qabyldanýy tıis keshendi sheshimder mártebesi týraly baıandadym. Osyndaı birqatar memlekettik oryndar men jergilikti bıliktiń jalǵan aqparynan týyndaıtyn kúrdeli máselelerde qoldaý bildirýin ótindim. Sondaı-aq biz jynystyq zorlyq-zombylyq kórgen balalardyń quqyǵyn qorǵaý týraly da áńgime qozǵap, keıbir jaǵdaılardy Prezıdenttiń óz baqylaýyna alýyn ótindim. Birqatar baǵyttar boıynsha memleket qarjysyn tıimdi paıdalanýdyń joldaryn talqyladyq.

– Qazaqstandaǵy bala asyrap alý­dyń aınalasynda daý-damaı kóp. She­tel­dikter kedergisiz asyrap alyp kel­gen qaragóz balalarymyz óz azamat­ta­rymyzdyń qamqorlyǵyna ońaı­lyq­­pen berile qoımaıdy. Bul salamen ýá­kil­diktiń baılanysy qalaı?

– Qazaqstanda balalardyń quqyǵyn qorǵaý boıynsha birqatar zańdyq-normatıvtik baza bar. Biraq oryndalýynda kiltıpan jeterlik. Dál qazir Májiliste balalar quqyǵyn qorǵaý bo­ıynsha tutas qujattar qaralyp jatyr. Ondaǵy jobalardyń biri jan basyna shaǵa qarjylandyrý, ıaǵnı Qazaqstannyń barlyq balasyn memlekettiń qarjysy esebinen qosymsha bilim berýdi qam­ta­­masyz etip, aıryqsha bilim berýdiń qa­jet­­tiligi bar balalarǵa arnalǵan túze­tý qyzmetin jan basyna shaǵa otyryp qar­jylandyrýdy kózdeıdi. Sondaı-aq áskerı shıelenisti aımaqtardan oral­ǵan balalarǵa kómek berý de zańdaǵy ma­ńyz­dy másele bolyp otyr. Májiliste qara­latyn zań­namaǵa óte mańyzdy túzetýler jetim balalar men ata-anasynyń qamqor­ly­ǵynsyz qalǵan balalardyń quqyq­ta­­ryn qorǵaýǵa qatysty. Máseleniń má­ni­­si mynada: Qazaqstan aýmaǵynda tir­keýden ótken jáne qazaqstandyq balalardy sheteldikterdiń asyrap alýyna kómek­te­setin sheteldik agenttikter jumys is­teı­tini belgili. (Balalardy qorǵaý jáne balany sheteldiktiń asyrap alýyna qa­tys­ty yntymaqtastyq týraly Gaaga Kon­ven­sııasy, 2010 jyl)

Alaıda zańnamada ulttyń shetel­dik­terden bala asyrap alý basym­dyǵy bolýyna qaramastan, elde qazaqs­tan­dyq azamattardyń bala asyrap alý pro­sesinde dál osyndaı qoldaýǵa ıe qazaq­stan­dyq agenttikter joq. Bul shara Bala quqyqtary týraly Konvensııanyń 20-babyna sáıkes etnostyq shyǵý tegin, dinı jáne mádenı toby men ana tilin, bala tárbıesiniń sabaqtastyǵyn eskere otyryp, qazaqstandyq balalardyń quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda qajet. 2018 jyldyń qarasha aıynda VIII Azamattyq forýmda «Ana úıi» qory bala asyrap alý jónindegi memlekettik emes Ulttyq agenttik qurý týraly bastama kóterdi. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Nazarbaev qordyń bastamasyn qoldap, bul máseleni pysyqtaýdy tapsyrdy. Bul sheshim elimiz­degi balalar úılerin deınstıtýalıza­sııa­laý boıynsha kóptegen ÚEU-nyń kóp­jyldyq jumysynyń jalǵasy boldy jáne kóptegen úkimettik emes uıymdarǵa da, júzdegen jetimderge da úmit otyn jaqty – jaqyn arada bizdiń elimizde balalar úıleri uǵymynyń ózi joıylady, al ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar otbasynda tárbıelený quqyǵyna ıe bolady. «Ana úıi», «Dom» QQ, sondaı-aq basqa da ÚEU Elbasynyń tapsyrmasyn oryndaý úshin BǴM qurǵan jumys tobynyń quramyna kirdi. 2019 jyldyń 9 aıynda «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» kodeksine túzetýler boıynsha usynystar pysyqtaldy. Kommersııalyq emes uıymdar bazasynda qazaqstandyq ulttyq agenttikterdi qurý qazaqstandyq asyrap alýshy ata-analardyń sheteldik asyrap alýshylarmen teńdigin belgilep, qazaqstandyq balalardyń quqyǵyn qor­ǵaý­dy qamtamasyz etedi. Balalardy otbasyna ornalastyrý jónindegi fýnksııa­lar úkimettik emes jáne memlekettik sek­torlar arasynda ajyratylatyn bolady. Bala asyrap alýǵa kómektesetin ulttyq agenttikter asyrap alýshy ata-analarǵa keńes berýdi, olardy moraldyq turǵyda ázirlep, súıemeldeýdi, balaǵa ata-analardy irikteýdi, sondaı-aq balalardy psıhologııalyq turǵyda daıarlaýdy júzege asyrady. Al qorǵanshylyq jáne qamqorshylyq mindetin júzege asyratyn memlekettik organdar balalardy ornalas­tyrý salasynda esep júrgizip, úılestirý men baqylaýdy qolǵa alady. Balalardy otbasyna ornalastyrý jónindegi qyzmet memlekettik organdarda – ákimdikterde, ıývenaldy sottarda qalady.

– Balalar men jasóspirimderdiń qa­ýip­sizdigi jaıynda sóz qozǵalǵanda eń al­dymen oıǵa oralatyn sóz – «pedofıl». Qorǵansyz balalarymyzdyń qaýip­sizdigin qalaı qamtamasyz etemiz jáne olardy pedofılderden qalaı qor­ǵaı­myz?

– Prezıdent óz Joldaýynda asa aýyr qylmystar úshin jazany qatańdatý qajettigi týraly naqty aıta kelip, elimizde zańdardy tym izgilendirýge áýestengenin atap ótti. О́tkende Parlament Májilisiniń depýtattary Qylmystyq jáne qylmystyq is júrgizý zańnamasyn jetildirý boıyn­sha zań jobasyn talqylady. Bul túzetýlerdi men Bas prokýratýramen birlesip pysyq­ta­dym. Bul zań jobasynyń normalarynda aýyr qylmystar, sonyń ishinde jynystyq zorlyq-zombylyq úshin jazany kúsheıtý kózdelgen. Men munymen tolyqtaı keli­se­min. Zorlyqshylar joq nársege senip jaza­dan sytylyp ketemin dep oılamaýy kerek. Bul jerde qoǵamnyń osy zulymdyqqa qatysy kem emes. «Abaılyq» bala – osynyń mysaly. Bul sumdyq oqıǵa búkil BAQ, áleýmettik jelide keń kórinis tapty. Osy 7 jastaǵy balanyń isi bo­ıynsha tergeý júrgizgende, biz jaǵdaıdy nazarǵa alyp, onyń otbasyna kómektestik. Biz sheteldik sarapshylardyń – sot-medısınalyq sarapshylardyń, psıhologtar men psıhıatrlardyń kómegine júginýge májbúr boldyq. Osy qylmystyq is boıynsha olarmen sóılespeı tura almadym. Kezdesýlerdiń birinde «balalar osyndaı qorqynyshty iske qalaı barady?» dep suradym. Joǵary synyptyń oqýshylary tómengi synyptyń balalaryn nege jábirleıdi? Jaratylys zańdylyǵy boıynsha, áýelden er bala qyzǵa nazar aýda­rady emes pe? Bul suraqqa Reseı men Qyrǵyzstan psıhıatrlary birdeı daýys­pen óte dál anyqtama berdi: bul jerde másele nápsiqumarlyqta nemese jynystyq túısigin qanaǵattandyrýǵa qatysty emes, eger balanyń óz-ózine senimdiligi bekimese, sport, shyǵarmashylyq sııaqty ózine qoljetimdi qyzyqty múmkindikter arqyly ishki senimin ornyqtyra almasa, ol beısanaly túrde óz aıaǵymen qurdymǵa qaraı bet alady. Jasóspirimder basqa adamnyń jeke basyn barynsha kemsitip, qorlaý arqyly óz-ózine senimdiligin nyǵaıta túsedi jáne bul zorlyq-zombylyq – jasóspirimderdiń ózin moıyndatýdyń eń shetin túri. Bul qorqynyshty. Al osyndaı jasóspirimderdi úlkenderdiń qorǵaýǵa kóshkeni odan da ótken qorqynyshty. Mektep ákimshiligi, jergilikti ákimdik, bilim bólimi, jergilikti polısııa, prokýratýra balaǵa jasalǵan qylmystyń zańdy tergelýine kedergi boldy, osylaısha Qazaqstannyń barlyq balalaryna eresekterdiń jábirleýshiler men agressorlardy qorǵaıtynyn kórsetip berdi. Esińizde bolsa, Saryaǵash aýdany bilim bóliminiń basshysy munyń múmkin emes ekenin, eger qylmys dáleldenetin bolsa, ornyn bosatatynyn aıtqan bolatyn. Ol sottan keıin de ornyn bosatqan joq, ol tipti qylmys dáleldengen kezde de jáne qylmystyq jaýapkershilik arqalaýǵa jasy jetken jábirleýshige merzim kesken sot úkiminen keıin de jumysynan bosaǵan joq.

 Nege eresek adamdar búkil el aldynda zorlyqshyny qorǵaıdy, ol úshin tipti eshqandaı jaýapkershilik kótermeıdi? Men áli kúnge osyǵan tańǵalamyn. Semeı ınternatyndaǵy jábirlengen balalardyń isi sekildi, tipti pedofılderdi qorǵaǵan «qoǵamdyq belsendiler» de tabyldy. Al balalar bassyzdyqtyń bárin bilip otyr. Bala eger baqytsyzdyqqa ushyrap, ol týraly bireýge aıtsa, ózine bireýdiń qorǵan bolatynyna senbeıdi, kerisinshe, bári ózine jáne otbasyna jabyla ketetinin sezedi. О́zin ótirikshi dep aıyptaıdy, anasyn, ájesin durys tárbıe bere almaǵan jaman adam­dardyń qataryna aparyp qosady. Eresekterdiń bári meniń quqyǵymdy tapta­ǵan meniń jábirleýshilerimdi qorǵaı­dy dep oılaıdy. Qanshama jyldar boıy bizdiń júıe búkil elge osy mysaldy dálel­dep keledi. Ar-ojdan, ádildik qaıda sonda? Osydan keıin balalardyń ózinen ne kú­tý­­ge bolady? Sóıtip balalar ózinshe túıin jasaıdy: seni bireý qorǵaýy úshin sen qatygez, qylmysker bolýyń kerek. Son­dyqtan osyǵan jol berip otyrǵan sheneý­nik­ter jaýapkershilik arqalaýy tıis dep oılaımyn.

– Bala quqyqtary jónindegi ýá­kil­diń kómegi qajet bolǵan qazaqs­tan­dyqtardan jyl basynan beri qansha óti­­nish kelip tústi? Bul ótinishterdiń mazmuny qandaı?

– Bala quqyǵy jónindegi ýákil qyz­me­tine men 18 maýsymnan bastap kiristim. Ata-analar tarapynan suraý-júginý kún saıyn kelip túsip jatady. Negizinen, otbasy barlyq memlekettik quzyrly mekemelerdiń esigin qaqqannan sharshap, tumsyǵy tasqa tirele bergennen keıin amalsyz bizge júginedi. Sol ótinishterdiń birinen tirlikten túńilgen jannyń ja­naı­qaıy sezilse, birinen ómirlik qıyn túıindi sheshe almaı qamyqqan jannyń úni estiledi. Alaıda olardyń barlyǵy bizder, úlkender sheshýge tıisti problemalar. Orta eseppen aıyna 30-35 suraý salý kelip túsedi. Suraýdyń taqyryby san túrli: alıment ala almaı qınalǵan ananyń zary, jeńildikpen baspana alý týraly ótinishin memlekettik oryndardyń negizsiz qaıtarýy, ata-anasy ajyrasqan jaǵdaıda balanyń ornyn anyqtaýdyń zańdylyǵy, múmkindigi shekteýli balalardyń quqy­ǵynyń buzylýy, kámeletke jasy tolma­ǵan­darǵa qatysty zorlyq-zombylyq oqı­ǵasy týraly hattar jıi keledi. Sondaı-aq aýyr syrqattardy emdeý, múgedek balalardy kerek-jaraǵymen qamtamasyz etý, týabitti aqaýmen týǵan balalardy emdeý, onyń ishinde olardy mindetti aqysyz dári-dármekpen emdeý, taǵy sol sııaqty tolyp jatqan ótinishter bar.

– Balalardyń quqyqtaryn qor­ǵaý­da­ǵy qandaı máselelerdi siz neǵurlym ózek­ti dep sanaısyz?

– Balalardyń quqyǵyn qorǵaý salasynda ózekti emes máseleler bolmaıdy. Biraq bala máselesindegi basty faktor taǵy da jergilikti atqarýshy bılikke kelip tireledi, kómekke muqtaj balalar ómir súrip otyrǵan qalalardyń, kentterdiń, aýyldardyń ákimdikterine kelip tireledi. Sebebi qaı jerde bolsa da, mundaı sheshimderdiń oryndalýy óte baıaý júredi. Joǵaryda atalǵan problemalardy sheshý degenimiz – eldegi áleýmettik shıelenisti tómendetý degen sóz. Sondaı-aq bıýdjet esebinen ótetin ımıdjdik «is-sharalar» (konsertter, merekeler, sporttyq jarystar) sanyn shekteý qajet. Onyń ornyna balalar men jastarymyz bir-birimen ózara jaryssyn, ol úshin tegin baıqaýlar, festıvaldar men jarystardy molynan uıymdastyryp bereıik. Bul úshin sport zaldaryn nemese stadıondardy, tea­tr sahnalaryn ákimdikter aqy tólemeı alyp berýi qajet.

– Balalardyń ózderi sizge shaǵym­dan­ǵan kezi boldy ma?

– Ázirge ondaı jaǵdaı bolǵan joq.

– Balalar úılerindegi balalar qu­qyq­­­tarynyń saqtalýyn kim baqy­laı­­­dy jáne kámeletke tolma­ǵan­dardyń quqyqtaryn buzǵany úshin ın­­ter­nat­tar­dyń dırektorlary, tár­bı­e­shi­ler jáne basqa da qyz­met­ker­ler qandaı jaýap­kershilikke tartylady?

– Balalar mekemelerinde balalardyń quqyqtaryn saqtaý úshin mekeme ákim­shi­­ligi jaýap beredi, ol zańǵa sáıkes sondaǵy bala­lar­dyń qamqorshysy.

Balalar mekemelerinde balalardyń quqyqtarynyń saqtalýyn baqylaıtyndar:

– BǴM qaramaǵyndaǵy balalar úı­le­rin­de – qorǵanshylyq jáne qam­qor­­shylyq jónindegi fýnksııalardy atqaratyn jer­gilikti atqarýshy organ­dar­dyń bilim bólim­d­­eri men basqarmalary.

– DSM qaramaǵyndaǵy balalar úı­le­rinde – jergilikti atqarýshy organ­dar­­dyń densaýlyq saqtaý bólimderi men bas­qarmalary.

– «Erekshe» balalarǵa (múgedek bala­lar­ǵa) arnalǵan ınternat úlgisindegi bala­lar mekemelerinde – jergilikti atqarýshy organnyń áleýmettik qorǵaý bólimderi men basqarmalary.

– Barlyq túrdegi jáne úlgidegi balalar mekemelerinde BǴM Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıteti.

Zań boıynsha balalar mekemesiniń áki­mshiligi men qyzmetkerleri balalar quqy­ǵyn buzǵany úshin qylmystyq ja­ýap­­kershilikke tartylady. Is júzinde, ókinishke qaraı, mekeme ákimshiligi men onyń qyzmetkerleri óte sırek jazalanady. Meniń oıymsha, bul jerde másele, eń aldymen bilim bólimderi men basqarmalary aınalasynda tyǵyz ornyqqan tamyr-tanystyqta. Balalar mekemesindegi balanyń quqyqtary bu­zyl­ǵan árbir jaǵdaı mekemeniń túri men úlgisine qaramastan ýákiletti, quqyq qorǵaý organdary men prokýratýra organdary tarapynan muqııat qadaǵalaýdyń nysanasy bolýy qajet. Balalarǵa tikeleı ári janama qatysy bar árbir jaǵdaı bo­ıynsha tergeý júrgizilýi, kináli adamdar zańmen belgilengen jaýapkershilikke buljytpaı tartylýy tıis. Ázirge biz balalar quqyǵynyń buzylýyn anyqtaıtyn prokýrorlyq tekserýlerdiń nátıjesi bo­ıynsha eshqandaı shara qoldanylmaıtynyn kórip otyrmyz. Kóbine bul tekserýler tek tekserý úshin ǵana ótedi. Sondyqtan júıeni túbegeıli ózgertý qajet. Balalar úıin múlde jańa úlgide jańǵyrtyp, ózgertý kerek.

– Balalardyń quqyqtaryn tıim­di qorǵaý úshin sizge taǵy qandaı óki­let­tik­ter qajet?

– Qazaqstannyń bala quqyǵy jónindegi ýákili – bul qoǵamdyq qyzmet. Qazir Bala quqyǵy ýákildigi týraly zańdy ózgertýge, ony halyqaralyq normalarǵa sáıkes keltirýge kúsh salyp jatyrmyn. Ýákilge aǵymdaǵy máseleler men ke­shen­di máselelerdiń kópshiligin jedel jáne baısaldy sheshý úshin qyzmetkerler komandasy kerek, al qyzmetkerler shta­ty – olar elimizdiń barlyq aımaq­ta­ryn­daǵy zańgerler, psıhologtar, pedagog­ter, áleýmettanýshylar. Al bizdiń bala­la­rymyzdyń zańdy qu­qyq­taryn tolyq kólemde oryndaý úshin jer­gilikti bılik organdaryna yqpal etýdiń pármendi tetigi qajet. Kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtaryna qatysty barlyq zańdar men normalardyń oryndalýy boıynsha qoǵamdyq jáne memlekettik baqylaý qajet.

– Eger sizge resmı organdar men vedom­stvolardyń kómegi qajet bolsa, olar dereý sizge kómektese me álde soz­buı­daǵa salyp, sońyn qurdymǵa jibere me?

– Joǵaryda keltirgen mysaldarda men ártúrli deńgeıdegi memlekettik organdarǵa júginýge týra keletin problemalarǵa árdaıym shynaıy qarym-qatynas bola bermeıtinin kórsettim. Kózboıaýshylyǵy kóp, nemquraıly qarym-qatynastyń da bolatynyn jasyrmaımyn, biraq ony jeńý qolymnan keledi, bastysy, adamdardy syndarly, tıimdi jumysqa baǵyttaı alý. Jumys babynda kámeletke tolmaǵandardyń isi jónindegi ınspektorlarmen, departament basshylary, orynbasarlary, ákimder, mınıstrler men vıse-mınıstrlermen sóılesýge týra keledi. Olardyń tarapynan salǵyrttyq baıqasam, jónsizdigin birden aıtamyn. Men bul jumysqa «dos bolý» úshin, bireýlermen qarym-qatynas ornatý úshin kelgem joq, maǵan jaıly oryntaq, bılik nemese aqsha qajet emes. Maǵan tek nátıje kerek. Eger nátıje bolmasa, laýazymdy tulǵanyń atqaratyn qyzmetine laıyqtyǵy týraly másele qoıýǵa daıynmyn. Memleket basshysy men Prezıdent Ákimshiligine balalardyń quqyqtaryn qorǵaý máselelerine jáne problemalaryn sheshýge zor kóńil bólgeni úshin, naqty qadamdar men sharalar úshin rahmetimdi aıtqym keledi.

 

Áńgimelesken

 Aıgúl AHANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

Beıqamdyqqa jol berilmeýi kerek

Rýhanııat • Keshe

Koronavırýssyz Qostanaı

Aımaqtar • Keshe

Kúrish eksportyna kedergi joq

Aımaqtar • Keshe

Álem únemdele bastady

Álem • Keshe

Uqsas jańalyqtar