Munaıymen ǵana «maıly qııan» atanǵan Mańǵystaý – tabıǵı baılyqtyń alyp qazany ispetti. Hımııa páninen barshamyzǵa belgili Mendeleev kestesindegi elementterdiń barlyǵy tabylatyn ólkeniń asty – qazyna, ústi – syńsyǵan sáýlet eskertkishteri. Iаǵnı, respýblıkadaǵy tarıhı-mádenı eskertkishterdiń 70 paıyzy shoǵyrlanǵan «ashyq aspan astyndaǵy murajaı».
Búgingi Mańǵystaý tirliginen munaı óndirýmen shektelip qalmaı, qolda bar qazynany paıdalaný, sondaı-aq, ózge de óndiris oshaqtarynyń otyn mazdatý baǵytyndaǵy qarbalasty kóremiz. Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń «Aqtaý qalasyn jáne onyń biz salyp jatqan búkil ınfraqurylymyn bolashaqtaǵy ınvestısııalarǵa tartymdy erkin ekonomıkalyq aımaqqa aınaldyrýdy qalaımyz» deýin ulan-ǵaıyr dala men kók teńiz jaǵasyndaǵy kórikti qalanyń ekonomıkalyq múmkindigi men áleýetine qarap aıtqan baǵasy, siltegen baǵyty dep bilemiz. Rasynda, qazir Mańǵystaý óńirinde ındýstrııalyq-ınnovasııalyq, ınvestısııalyq jobalardyń qanatqaqty ónimderi aıaqtaryn qaz basa bastady. Mańǵystaý oblysynda 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstannyń údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamasy aıasynda Indýstrııalandyrý kartasyna 34 joba engizilgen. Smetalyq quny 280,1 mlrd. teńgeni quraıtyn bul jobalar jańadan 8,8 myńnan astam jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi. 230,9 mlrd. teńge quraıtyn, 8,4 myńnan astam adamǵa jumys ornyn usynatyn 32 joba óńirdiń óz úlesinde, al smetalyq quny 49,1 mlrd. teńgeni qurap, 400-ge tarta jumys ornyn ashatyn 2 joba respýblıkalyq Indýstrııalandyrý kartasynyń enshisinde.
Úsh jyldan beri óńirde 23 jańa óndiristik nysandy iske qosyp, 1800-ge jýyq jumys ornyn qurǵan baǵdarlamanyń Mańǵystaý dalasyna bereri áli de kóp. Ony búgingi iske asyrylyp jatqan jáne bolashaqqa baǵdarlanǵan jospar-jobalardan ańǵaramyz. Buǵan deıin júzege asqan jobalar arasynda dıirmen kesheni men qospajem zaýyty bar elevatorlyq keshen deısiz be, keme jóndeý, munaı-gaz qural-jabdyqtaryn daıyndaý, teńiz operasııalaryn qoldaý, munaıly qaldyqtardy óńdeý bazasy deısiz be, burǵylaý eritindilerin óndirý, metall qurylǵylar zaýyty, gaz quıý jáne munaı men munaı ónimderin saqtaý termınaldary, azot qyshqyly jáne músátir siltisin óndiretin oryn deısiz be – túr-túri bar. Qaptaýysh kirpish kerekter, elektr qural-jabdyqtaryn izdegender, beton qajetsingender shetel asyp shashylmaı, ózimizden-aq taba alady. О́ndiris oryndarynyń, tipti, qurylys jumystarynyń da sońǵy tehnologııalarmen jumys jasaýy bylaıǵy jurt úshin tańsyq túrli qural-saımandar qataryn molaıtqan. Aqtaýda aldyn ala oqshaýlanǵan qubyrlar, qýys jabyndy plıtalar, polıetılen qubyrlar, gazben jumys isteıtin beton óndirile bastady. О́nimderi – óndiris mekemeleri men qurylys salýshylar attaı qalap, qyldaı bólip alatyn buıymdar. Sondaı-aq, sút, balmuzdaq, bólke nan, dári-dármek óndirý de nazardan tys qalmaǵan. Al halyqaralyq mańyzy bar «О́zen-Túrkimenstan» memlekettik shekara temir jol qurylysynyń aıaqtalyp, «Beıneý-Jezqazǵan» temir jol qurylysynyń bastalýy da jańa da jasampaz jumystardyń jarqyn jalǵasy. Qoldanýǵa berilgen nysandar elge paıdasyn tıgize bastady. Budan eki jyl buryn iske qosylǵan «GMMOS» JShS-nyń munaı-gaz qural-jabdyqtaryn daıyndaý zaýyty fransııalyq zaýytpen birge konsorsıým quryp, «MAEK-Qazatomónerkásip» JShS-ǵa súzilgen teńiz sýyn tushytatyn qondyrǵy salyp berdi. Aýyz sý máselesi mańyzdy bolyp sanalatyn Mańǵystaý óńiri úshin bul aıtýǵa turarlyq eńbek. Osylaısha, ujym tek munaı-gaz salasyna ǵana emes, energetıka salasynda da halyqqa qolǵabys tıgizýde.
– Bıyl 900-den astam turaqty jumys ornyn ashatyn 3 jobany iske asyramyz dep otyrmyz. Olardyń arasynda «Caspi Bitum» JShS-nyń Aqtaý plastmassa zaýytynda salyp jatqan jol bıtýmdary óndirisi men «Kaspıı Sement» JShS-nyń Shetpe kentindegi sement zaýyty qurylystary bar. Alǵashqy kompanııanyń quryltaıshylary – «QazMunaıgaz» UK» AQ-nyń enshiles kásiporny «Kazakhstan Petrochemical Industries» AQ men Qytaıdaǵy iri kompanııanyń enshilesi «Citic Kazakhstan» JShS bolyp tabylady. Osyndaı aıtýly kompanııalarmen baılanysty mekememen jumys jasaý óz nátıjesin beredi dep oılaımyz. Bıyl jyl sońynda paıdalanýǵa tapsyrylatyn zaýyt jylyna 406,5 tonna joǵary sapaly jol bıtýmyn óndiretin bolady. Al germanııalyq kompanııa tájirıbesi negizinde 300-800 markaly sement daıyndap, 300 jańa jumys ornyn ashatyn Shetpedegi sement zaýyty da eli mizdiń damýyna óziniń qomaqty úlesin qosatyn bolady, – deıdi Mańǵystaý oblystyq kásipkerlik jáne ónerkásip basqarmasynyń bastyǵy Gúljan Baıjaýynova.
Baǵdarlama basty ári basym baǵyt bolǵannan bergi árbir jyldy eleýli jetistiktermen qorytyp, bastalǵan jyldy úlken úmittermen ortalaǵan oblysta aldaǵy jyldarǵa artylǵan arman osal emes. Keler jyldyń tabaldyryǵynan attasymen-aq jaqsy jumys jalǵasyn taýyp, bolashaqqa belgilengen 8 jobanyń alǵashqy legi qolǵa alynbaq. Jylyna 96 kemeni jóndep, jańǵyrtýdan ótkizetin «SAGA Atash» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń «Kemeler men basqa da júzbeli quraldardy jasaý men jóndeý jáne sý kóliginiń ózge de qosymsha qyzmeti» jobasy, Mańǵystaýda metallýrgııa óndirisin damytady dep kútiletin «Aqtaý temir quıý zaýyty» seriktestiginiń «Elektrlik temir balqytý keshenin salý» jobasy, Túpqaraǵan aýdanynda salynyp, Fort-Shevchenko aımaǵyna elektr energııasyn óndiretin «DMK-Ko» seriktestiginiń «Jel elektr stansasyn salý» jobasy árqaısysy súbeli sala. Sátin salsa, osy úsheýi 1000-ǵa jýyq jan nápaqa aıyratyn jumys orny bolyp, eńbek kórigin qyzdyratyn bolady. Bulardan basqa «Polımerlik oraýysh óndirý jónindegi zaýyt», «Ekologııalyq taza keme otynyn óndirý men polımerlerdi sıntezdeý jónindegi zaýyt», «Aqtaý teńiz porty» ekonomıkalyq aımaǵynda salynatyn munaı óńdeý zaýyty, qabyrǵa panelderi, kóp qýysty plıtalar, tutas qımaly plıtalar, sondaı-aq, tańbaly bóreneler óndiretin «Úı qurylys kombınaty» jobalary keler jyldardyń ıinine júktelip otyr. Salasyna qarasań, barlyǵy da óz baǵyty úshin barynsha mańyzdy sanalatyn ispen aınalysyp, qajetti buıymdardy óndirýge ynta etkeni kórinip tur. Jastar jaǵy joǵary qabattaǵy úılerine jolaı birneshe ret demalyp jetetin, al lıftige bola dala kórmeı, qalǵan ómirin tórt qabyrǵa ishinde ótkizýge májbúr bolǵan qarttar men múgedekter úshin talaı jyldan beri arman bolǵan lıft máselesi de taıaý bolashaqta ózimizde sheshiletin tárizdi. «Kisideginiń kilti aspanda» degendeı, ózgeden saýdalaǵan sáldeı nárseniń quny sharyqtap shyǵa keletini belgili. Bir ǵana lıftini «8 mln. teńgeń bolmasa túsińde kór» deıtin sheteldikterge endi Qazaqstannan qarajatyn «túıip» baratyndar bola qoımas, óıtkeni, bizdiń osy turǵydaǵy jyrtyǵymyzdy jamaýǵa Qazaqstan lıft jasaý zaýyty kiriskeli otyr. Buryn elimizde bolmaǵan tyń joba kelesi jyldyń sońyna taman aıaqtalyp, 100 adamdyq ujymmen jylyna 1000 lıft shyǵarýǵa bilek sybanyp otyr.
Elimizdiń qaı jerinde jasalǵan qandaı joba bolsyn – qazaq balasynyń qamy úshin. Kıeli Mańǵystaý jerinde qadasy qaǵylǵan irili-usaqty óndiris oryndarynyń maqsaty da sol. Olardyń árbirin bolashaqqa baratyn baspaldaq desek, qatelespespiz.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
Mańǵystaý oblysy.
