Bul elde áskerdiń orny erekshe

Túrkııada «Ergenekon» isi boıynsha áskerılerge sot boldy. Osydan on jyl buryn áskerı tóńkeris jasaý áreketine qatysy boldy degen aıyppen otyrǵan 275 adamnyń 254-i jaza aldy. Bas aıypker – burynǵy bas shtabtyń bastyǵy Ilker Bashbýg ómirlik qamaqqa kesildi.

Túrkııada «Ergenekon» isi boıynsha áskerılerge sot boldy. Osydan on jyl buryn áskerı tóńkeris jasaý áreketine qatysy boldy degen aıyppen otyrǵan 275 adamnyń 254-i jaza aldy. Bas aıypker – burynǵy bas shtabtyń bastyǵy Ilker Bashbýg ómirlik qamaqqa kesildi.

Bul elden estilgen jaısyz habarǵa janymyz aýyrady. Ony aıtpaı, ol jaıynda pikirińdi bildirmeı jáne tura almaısyń. Túrkiler dúnıesi deıtin álemdegi jetekshi elde tynyshtyq bolǵany – bárimizdiń kókeıimizde júrgen oıymyz. Jetekshi eldiń halyqaralyq aýqymda da bedeli joǵary bolsa deısiń. Onyń tabystary kóńilimizdi jadyratady. Jaısyz habarlar jabyrqatady. Ondaı habarlar sońǵy ýaqytta jıileńkirep ketkendeı.

Árıne, eshkim de óz elinde jaı­syzdyq bolsyn demeıdi ǵoı. Sóıtse de, ózderinde bolyp jatqan oqıǵalarǵa árkim de ózi jaýap beredi. Sol jaısyzdyqty boldyrmaýdyń, onyń aldyn alǵandaı áreketter jasaýdyń jolyn izdestirý qajet-aq. Osy jazdaǵy álemdi dúr­lik­tirgen Taksım alańyndaǵy oqıǵa talaı saraptan ótip, taldandy. Mıllıondaǵan adamnyń alańǵa shyǵýy, búkil eldi sharpyǵan qar­sylyq áreketteriniń sebepteri kóńilge qonbaıdy. El basshylyǵy ony órshitpeı-aq, kelisim arnasyna qaraı bura alar edi ǵoı degen pikir kóp aıtyldy. Taǵdyrly oqıǵa bolyp jatqanda, úkimet basshysy Redjep Erdoǵannyń jat elge sapar shegip ketkeni de, qaıtip kelgen soń, jaǵdaıdy kúshpen rettegisi kelgeni de quptarlyq qadam emes edi, deıdi biraz jurt.

Kúshke basý búgingi zamanda jaq­sylyqqa aparmaıdy. Tipti ál­siz kórshińdi de kúshpen yńǵaıǵa kón­dire almaısyń. Sol kórshińe kó­mek qolyn sozatyndar tabylady. Kezinde ájeptáýir túsinistik qarym-qatynasta bolǵan Izraılge sońǵy ýa­qytta Ankaranyń qatqyldaý saıa­­sat ustanýy onyń bedelin kóte­r­­e qoıǵan joq-aý, deısiń. Biraz bu­ryn Palestınanyń Gaza sektoryna Izraıldiń kelisiminsiz qaıy­rymdylyq kómekti «kúshpen» jetkizbek bolǵanda, biraz tú­rik teńizshileri qaza taýyp, jaǵ­daısyzdyqqa ushyrady. Endi sodan sabaq almaı, Erdoǵan myrza sol Gaza sektoryna Egıpet jaǵynan ózi barmaq bolyp edi, bul el oǵan ruqsat etpeı qoıdy. Bul jaıynda álem shýlady. Eldiń bedelin túsiretin-aq qadam. Sol qajet pe edi?

Osynyń barlyǵy aptanyń basynda bolǵan áskerılerge sot jaıynda habardy estigende oıǵa oraldy. Kúni keshegi el ishindegi alasapyran oqıǵanyń shýy qulaqtan ketpeı jatyp, ekinshi bir shýdyń estilgeni qulaqqa qatty tıedi eken. Jaman nıetti áreketti aıyptaý, oǵan kináli adamdardy jazalaý qajet-aq. Sol jazalanǵandardyń aq-qaralyǵy jaıynda pikir aıta almaımyz. Al elde biraz jurttyń bul jazanyń ádil emestigin aıtyp jatqandary da bar. Biraq bir nárse kóńilge qonbaıdy. Áskerılerdi jazalaý bul elde naýqanǵa aınalyp bara jatqandaı. Byltyr ǵana áskerı tóńkeris jasamaq boldy, dep 300-deı áskerı adam sottalǵan edi. Endi osydan on jyl burynǵy is úshin osynsha adam sottalyp otyr. Sonda bul ne, ádildikti júzege asyrý ma, joq áskerılerdi qorqytý ma?

Qorqytý bolǵanda, ol tym qa­ýipti emes pe? Qarýǵa jaqyn adam­dardy jappaı jazalaý ázirge jazalanbaǵandardyń qaýiptenýin týdyryp júrmeı me? Ras, el basshylyǵy muny da eskergen sııaqty. Osy jappaı sottaýdan bir-eki kún buryn ǵana premer-mınıstr Erdoǵan barlyq ásker túrleriniń jáne jandarmerııanyń basshylyǵyn jańartyp shyqqan kórinedi. Bul áskerılerdiń ap­tyǵyn basqanymen, el ishinde jurtshylyqtyń qarsylyǵyn qazirdiń ózinde týdyryp otyr. Al ol asqynyp ketse, jaqsy emes.

Jalpy, bul elde áskerılerdiń orny bólekteý. Keshegi Atatúrik zamanynan olarǵa el taǵdyryna jaýaptylyq júktelgen. Eldegi bılikke kelgen saıası kúshter el múddesinen aýytqyp bara jatsa, áskerılerdiń olardy ornyna qoıatyn dástúri bar. Buǵan deıin tórt ret áskerı tóńkeris jasap, bılikti óz qoldaryna alyp, keıin azamattyq kúshterge berip otyrǵan. Erdoǵan da sondaı áreketten qorqady degen sóz bar. Biraq, bılikti jazamen ustaý qıyn ǵoı.

Qarsylyqtan góri kelisim joly tıimdi

Egıpette áli qaqtyǵys basylǵan joq. Biraq, kelisimge jetýdiń joly tabylar degen úmit bar. Áskerı ákimshilik te, «Musylman baýyrlar» qozǵalysynyń jeteksh ileri de sol joldyń tabylǵanyn qalaıtyn sııaqty. Oǵan belgili dárejede syrttaǵylar da yqpal jasap otyrǵandaı.

Taqtan taıdyrylǵan prezıdent Muhammed Mýrsıdiń jaqtastary áli de qarsylyǵyn toqtatqan joq. Kóshe toly «Musylman baýyrlardyń» ókilderi. Qoldarynda burynǵy prezıdenttiń portretteri, eldiń ulttyq jalaýy. Biraq, burynǵydaı alasurǵan aıqaı joq, kópshiligi jerge otyryp alǵan. Shyn máninde beıbit boı kórsetý, beıbit qarsylyq deýge bolǵandaı. Sóıtse de, uran burynǵy – demokratııalyq jolmen saılanǵan prezıdent Mýrsıdi qyzmetke qaıtaryńdar deıdi.

Sirá, muny áskerılerdiń, ýaqyt­sha úkimettiń qatqyl da parasatty áreketteriniń nátıjesi degen jón bolar. Olar sherýge shyqqandar shekten shyǵyp, áskermen qaqtyǵy­sýlaryn qoımaıtyn bolsa, jazaǵa ushyraıtyndaryn eskertti. Bul jaı qorqytý ǵana emes, is júzinde solaı bolatynyn da dáleldedi. Saıası daǵdarys kezinde birtalaı adam qurban da boldy, jaralanǵandar da kóp.

Sonymen birge, áskerıler alǵash­qy kúnnen-aq eshkimniń de saıa­sı quqyqtaryn shektemeıtinderin, saıası kúshter ókilderin jańa úkimetti qurýǵa qatysýǵa shaqyrǵan. Al ýaqytsha úkimet te sol baǵytty ustanyp keledi. «Musylman baýyrlar» qozǵalysyn da shaqyrǵan. Tipti, sońǵy kúnderde bul qozǵalysqa úsh tutqaly qyzmet te usynylypty. Biraq, olar úkimetke kirýden túbe­geıli bas tartqan kórinedi.

Sol «Musylman baýyrlardyń» da resmı ókili Gelada ál-Haddada bylaı dedi: «Biz úkimetti de, bul bılikti de, olardyń zańdaryn da moıyndamaımyz. Olar bizdi kósheden qýǵysy keldi, biraq shamalary jetpedi. Biz kúresimizdi jalǵastyramyz». Al bul qozǵalystyń kósemi Muhammed Badı men onyń eki orynbasarynyń isi kúsh qoldanýǵa shaqyrǵany úshin degen aıyppen sotqa berilipti.

Qazir burynǵy prezıdent Mýrsıge baılanysty da jurt­shylyq pikiri ózgergendeı. Eýro­odaqtyń syrtqy saıasat jáne qaýip­sizdik jónindegi joǵarǵy ókili Ketrın Eshtonnyń onymen jolyǵyp, eki saǵat áńgimeleskeni biraz jurtty tynshytqandaı. Mýrsımen jolyqqannan keıin Afrıka odaǵynyń delegasııasy mynadaı málimdeme jasady: «...prezıdentti qulatý áskerı tóńkeris emes, halyqtyq revolıýsııanyń nátıjesi boldy». Malı prezıdenti Ýmar Konareniń: «Áskerdiń aralasýy bul elde azamat soǵysynyń aldyn alýdy kózdedi», degen sózi biraz jurtty parasattylyqqa shaqyr­ǵandaı estildi.

AQSh memlekettik hatshysy Djon Kerrıdiń Mýrsıdi bılikten ketirý demokratııany qalpyna keltirý boldy degeni múlde jańa baǵa edi, ol bul eldegi jaǵdaıǵa kózqarasty aıtarlyqtaı ózgertti. Al Egıpettiń syrtqy ister mınıstri Nábil Fahmıdiń: «Ol (Mýrsı) jurt tabynatyndaı áýlıe emes» deýinde de biraz syr bar. Mýrsıdi tý etip, alysqa bara qoımaıtyndaryn endi ony jaqtaýshylar da ańǵarǵandaı. Sonda olar kelisim jolyna burylsa eken deısiń. Budan «Musylman baýyrlar» qozǵalysy utar edi. Bitispes qarsylyq olardy qaıtadan tuıyqqa tireıdi.

Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».