– Túrki akademııasy ǵylymı keńesiniń kezekti otyrysynda tóraǵalyq mindet Qyrǵyzstannan Ázerbaıjanǵa tabystaldy. Bul baǵytta qandaı jumystar atqarylmaq?
– Túrki akademııasynyń jarǵysyna sáıkes ǵylymı keńes tóraǵalyǵy Ázerbaıjan tarapyna tabystalyp otyr. Ǵylymı keńes aıasynda Túrki tildes elder Baký tórinde bas qosyp, kóptegen másele kóterildi. Atalǵan platformada 2020 jylǵy mereıli datalar boıynsha atqarylatyn jumys, sharýalar reti talqylanyp, sonyń negizinde tıisti sheshimder qabyldandy. Sonyń biri ári biregeıi bilim jáne ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyq máseleleri dep aıtar edim. Túrki keńesi basshylary negizinde akademııa daıyndaǵan «Ortaq túrki tarıhy», «Ortaq túrki ádebıeti» jáne «Túrki áleminiń geografııasy» oqýlyqtaryn múshe elderdiń bilim baǵdarlamalaryna engizý, úılestirý isi keńinen talqylandy. Sondaı-aq túrki áleminiń kórnekti tulǵasy Abaıdyń 175 jyldyǵyn merekeleý bastalyp ketkeni belgili. Bul rette ulaǵatty dástúrlerdiń jalǵasy bolǵan taǵylymdy is-sharalar kesheni júzege asyrylatyn bolady. Búginde Ázerbaıjandaǵy qara shańyraq Baký Ulttyq Ýnıversıtetinde onshaqty jyldan beri jumys istep kele jatqan «Abaı ortalyǵy» qazaq tili men ádebıetiniń, túrki órkenıetiniń bir salasy qazaq mádenıetiniń nasıhatyn sátti júzege asyryp kele jatyr. Rasynda, ǵylymı keńes otyrysynda stýdentterdiń ǵylym men bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn odan ári damytý, keńeıtý turǵysynan kóptegen másele talqylandy dep aıtýǵa bolady. Sondaı-aq ǵylymı-zertteý jumystaryn uıymdastyrý jáne maman daıarlaý sapasyn arttyrýdyń tıimdi tásili jaıy sóz boldy. Biz kózqarastardy, kúsh-jigerdi biriktirýdi eskere otyryp, ǵylym men bilimniń damýyna aıtarlyqtaı oń áser ete alamyz. Árıne, Túrki akademııasy otyrysynyń hattamasynda kórinis tapqan kóptegen bastama týraly aıtýǵa bolady. Bul rette 2020 jyly sátti bolatynyna senimim kámil. Túrki áleminiń órkenıeti baǵytynda tarıhı, ádebı, mádenı jáne rýhanı qundylyqtardy nasıhattaýǵa súbeli úles qosyp júrgen memleketterge aıryqsha alǵys bildiremiz.
– Al hakim Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyna qatysty IýNESKO men TÚRKSOI sheńberinde qandaı is-sharalar qolǵa alynady?
– Ǵylymı keńes hattamasynda túrki áleminiń kórnekti ókilderiniń mereıtoılary aıasynda jıyrmadan astam is-shara ótkizýdiń tolyq jospary belgilendi. Búgingi tańda mereıtoıdy IýNESKO men TÚRKSOI aıasynda toılaý máseleleri qyzý pysyqtalyp, daıyndyq jumystary qarqyndy bastalyp ta ketti. Abaıdyń eńbekterin túrki tilderine aýdarý jáne basyp shyǵarý jónindegi sharýalar qolǵa alynyp jatyr. Budan bólek halyqaralyq mańyzy bar kúnder qatarynda Tonykók eskertkishiniń 1300 jyldyǵyn, ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵyn, Manas dastanynyń 1025 jyldyǵyn, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, jazýshy jáne pýblısıst Narıman Narımanovtyń 150 jyldyǵy syndy aıtýly datalar esepke alyndy.
– Ázerbaıjandaǵy bilim berý júıesimen tanystyra otyrsańyz. Máselen, sizderde muǵalim mártebesi qanshalyqty qorǵalǵan?
– Men sizge aıtaıyn, 2012-2015 jyldarǵa arnalǵan memlekettik damý strategııasynda bilim berý reformalaryna qatysty naqty jol kartasy belgilengen ári ony iske asyrý boıynsha is-sharalar jospary bekitildi. Bul strategııa barlyq deńgeıdegi praktıkalyq júıeni qalyptastyrýdy qoldaıdy jáne naqty maqsattardy anyqtaıdy. Qoǵamdaǵy muǵalim bedelin kóterý arqyly bilim berý júıesin jaqsartý sharalary 2015 jyldary bastaldy dep aıta alamyn. Bul – oqytý standarttaryn júıeli túrde anyqtaýdaǵy jańa kózqaras. Pedagogıkalyq mamandyqtar boıynsha joǵary oqý oryndaryna túsetin stýdentterdiń qataryn kóbeıtý úshin jáne el aımaqtarynda qyzmet bastaıtyn jas muǵalimderdiń ýájdemesin eskere otyryp maquldandy. Nátıjesinde muǵalim mamandyǵy suranysqa ıe jáne básekege qabiletti kásipterdiń birine aınalýda. Sózim dáleldi bolý úshin naqty derek keltire keteıin. 2019 jylǵy málimet boıynsha mektep bitirýshilerdiń qorytyndy emtıhanynda joǵary ball alǵan árbir tórtinshi túlek birinshi kezekte muǵalim mamandyǵyn tańdaǵan. Budan basqa, jyl saıyn Bilim mınıstrligi búkil el boıynsha muǵalimderge arnalǵan bos jumys oryndaryn jarııalaıdy. Ortalyqtandyrylǵan emtıhan tapsyrýǵa byltyr 55 myńǵa deıin ótinish berilgen. Tórt jyl buryn bul kórsetkish 17 myń shamasynda bolatyn. Munyń barlyǵy muǵalim mamandyǵynyń suranysqa ıe bolyp otyrǵanyn kórsetedi. Biz jańadan qabyldanǵan bilim berý júıesiniń nátıjesinde oqytýshylardyń kásibı daıyndyǵynyń edáýir jaqsarǵanyna kýá bolyp otyrmyz, bul bizge oń kózqaraspen qaraýǵa múmkindik beredi. 2019 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap orta bilim júıesindegi aılyq eseptik kórsetkish taǵy da kóterildi. Jas muǵalimderge, sondaı-aq qala ortalyqtarynan alys shet aımaqtarda jumys isteıtinderdiń áleýmettik jaǵdaılaryn jaqsartatyn qosymsha tolyqtyrýlar qabyldanǵanyn atap ótkim keledi. Jalpy, atalǵan máseleler únemi qadaǵalanyp otyrady jáne mezgil-mezgil qaıta qaralady.
– Bilim berý júıesiniń sapasyn áli de jaqsarta túsý úshin eń mańyzdy nárse ne dep bilesiz?
– Bilim berý júıesin jetildirý – óte aýqymdy másele. Meniń oıymsha, qazir ár elde bilim berý júıesin únemi jetildirýdi, jańartýdy qajet etedi. О́ıtkeni HHI ǵasyrda eń mańyzdy resýrs eldiń geografııalyq ornalasýy, tabıǵı baılyǵy, áskerı áleýeti emes ekenin, negizgi deńgeıi adam kapıtaly ekenin barlyǵymyz túsinemiz. Osy turǵydan alǵanda ár eldegi adamı kapıtal deńgeıine áser etetin negizgi faktorlardyń deńgeıi bilim berý júıesi bolyp tabylady. Eger bul máselege fılosofııalyq turǵydan qaraıtyn bolsaq, kez kelgen el qoǵamnyń jetilýi men damýy úshin barlyǵyn jasaýy kerek. Sebebi bilim berý júıesi – qoǵamnyń aınasy. Ázerbaıjan memleketi bilim berý júıesiniń damýyna úlken yqpal etip keledi. Elde kez kelgen jastaǵy azamattyń laıyqty, qoljetimdi, sapaly bilim alýyna múmkindik beretin keshendi is-shara ótkizilýde. Sońǵy 15 jyl ishinde Ázerbaıjanda shamamen 3300 mektep salyndy. Bul elimizdegi barlyq mektepterdiń 75 paıyzyn quraıdy. Nátıjesinde mıllıondaǵan mektep oqýshylaryna bilim berý múmkindigi artty ári bul taraptaǵy is-sharalar jalǵasyp keledi. Jyl saıyn 100 jańa mektep salynyp, zamanaýı standarttarǵa sáıkes kelmeıtin bilim oshaqtary qaıta jańartylady. Sondaı-aq Úkimet joǵary bilim berýdi damytýǵa úlken kóńil bólip otyr. 2019 jyly stýdentterdiń memleket esebinen bilim alýyn qarjylandyrý maqsatynda joǵary bilimge qoljetimdiliktiń birqatar júıesi qabyldanyp, memlekettik bıýdjetten bilim alatyn stýdentter sany 66 paıyzǵa artty.
– Abaı atamyzdyń qaı sózin máńgilik jadyńyzda tutasyz?
– Abaıdy aqyn dep qana tar uǵymda qaraı almaımyz. Abaı qazaq pen túrki áleminiń kórnekti ókili ǵana emes. Hakim shyǵarmashylyǵynyń negizgi jelisi – mahabbattan týady. Allany, adamzatty jáne ádiletti súıýdiń bir birine jattyǵy joq ekenin aıtady. Bir tańǵalarlyǵy, onyń keń dúnıe tanymy men mol ensıklopedııalyq bilimi óz zamanynda ǵana emes, búgingi qoǵam úshin de úlken mańyzǵa ıe bolýy óte qyzyq. Bul uly ónerdiń ýaqytpen shektelmeıtinin, shekaraǵa baǵynbaıtyndyǵyn kórsetedi. «Adamzatyń bárin súı, baýyrym dep, jáne haq joly osy ádiletti» degen hakim barsha adamzattyń Abaıyna aınalǵanyna kýámiz.
– Áńgimeńizge kóp rahmet.
Áńgimelesken
Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan»
