Abaı • 11 Aqpan, 2020

Jeıhýn Baıramov: Abaı – adamzattyq alyp tulǵa

237 retkórsetildi

Túrki álemindegi «Abaı jylynyń» Ázerbaıjan astanasy Bakýde bastaý alýy kezdeısoq emes. Jýyrda Túrki keńesine múshe memleketter bas qosqan Halyqaralyq Túrki akademııasy Ǵylymı keńesiniń kezekti otyrysynda Túrki áleminiń mereıli datalar tizimi bekitilgen-di. Sol kezde hakim Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyna baılanysty Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Bilim mınıstri Jeıhýn Baıramov myrzamen az-kem áńgimelesýdiń sáti túsken edi.

– Túrki akademııasy ǵylymı keńesiniń kezekti otyrysynda tóraǵalyq mindet Qyrǵyz­stan­nan Ázerbaıjanǵa tabystal­dy. Bul baǵytta qandaı jumys­tar atqarylmaq?

– Túrki akademııasynyń jar­ǵysyna sáıkes ǵylymı keńes tór­aǵalyǵy Ázerbaıjan tarapyna tabystalyp otyr. Ǵylymı keńes aıasynda Túrki tildes elder Baký tórinde bas qosyp, kóptegen másele kóterildi. Atalǵan platformada 2020 jylǵy mereıli datalar boıynsha atqarylatyn ju­mys, sharýalar reti talqylanyp, sonyń negizinde tıisti sheshimder qabyldandy. Sonyń biri ári bire­geıi bilim jáne ǵylym salasyndaǵy yntymaqtastyq máseleleri dep aıtar edim. Túrki keńesi basshylary negizinde akademııa daıyn­daǵan «Ortaq túrki tarıhy», «Ortaq túrki ádebıeti» jáne «Túrki áleminiń geografııasy» oqý­lyq­taryn múshe elderdiń bilim baǵdar­lama­laryna engizý, úılestirý isi keńinen talqylandy. Sondaı-aq túrki áleminiń kórnekti tulǵasy Abaıdyń 175 jyldyǵyn merekeleý bastalyp ketkeni belgili. Bul rette ulaǵatty dástúrlerdiń jalǵasy bolǵan taǵylymdy is-sharalar keshe­ni júzege asyrylatyn bolady. Búginde Ázerbaıjandaǵy qara shańyraq Baký Ulttyq Ýnı­versıtetinde onshaqty jyldan beri jumys istep kele jatqan «Abaı ortalyǵy» qazaq tili men áde­bıetiniń, túrki órkenıetiniń bir salasy qazaq mádenıetiniń nası­hatyn sátti júzege asyryp kele jatyr. Rasynda, ǵylymı keńes otyrysynda stýdentterdiń ǵylym men bilim berý salasyndaǵy ynty­maq­tastyǵyn odan ári damytý, keńeıtý turǵysynan kóptegen másele talqylandy dep aıtýǵa bolady. Sondaı-aq ǵylymı-zertteý ju­mystaryn uıym­dastyrý jáne maman daıarlaý sapasyn arttyrýdyń tıimdi tásili jaıy sóz boldy. Biz kóz­qarastardy, kúsh-jigerdi birik­tirýdi eskere otyryp, ǵylym men bilimniń damýy­na aıtarlyqtaı oń áser ete alamyz. Árıne, Túrki akademııasy otyrysynyń hattamasynda kórinis tapqan kóptegen bastama týraly aıtýǵa bolady. Bul rette 2020 jyly sátti bolaty­nyna senimim kámil. Túrki áleminiń órkenıeti ba­ǵy­tynda tarıhı, ádebı, mádenı jáne rý­hanı qundylyqtardy nası­hattaý­ǵa súbeli úles qosyp júr­gen mem­leketterge aıryqsha alǵys bildiremiz.

– Al hakim Abaıdyń 175 jyl­dyq mereıtoıyna qatysty IýNESKO men TÚRKSOI sheń­berinde qandaı is-sharalar qolǵa alynady?

– Ǵylymı keńes hattamasynda túrki áleminiń kórnekti ókilderiniń mereıtoılary aıasynda jıyrmadan astam is-shara ótkizýdiń tolyq jospary belgilendi. Búgingi tańda mereıtoıdy IýNESKO men TÚRKSOI aıasynda toılaý máse­leleri qyzý pysyqtalyp, daıyn­dyq jumystary qarqyndy bastalyp ta ketti. Abaıdyń eńbekterin túrki tilderine aýdarý jáne basyp shyǵarý jónindegi sharýalar qolǵa alynyp jatyr. Bu­dan bólek halyqaralyq mańyzy bar kúnder qatarynda Tonykók eskertkishiniń 1300 jyldyǵyn, ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵyn, Manas dastanynyń 1025 jyldyǵyn, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, jazýshy jáne pýblısıst Narıman Narımanovtyń 150 jyldyǵy syndy aıtýly datalar esepke alyndy.

– Ázerbaıjandaǵy bilim berý júıesimen tanystyra otyrsańyz. Máselen, sizderde muǵa­lim mártebesi qanshalyqty qor­­ǵalǵan?

– Men sizge aıtaıyn, 2012-2015 jyldarǵa arnalǵan memlekettik damý strategııasynda bilim berý reformalaryna qatysty naqty jol kartasy belgilengen ári ony iske asyrý boıynsha is-sharalar jos­pary bekitildi. Bul strategııa bar­lyq deńgeıdegi praktıkalyq jú­ıeni qalyptastyrýdy qoldaıdy jáne naqty maqsattardy anyqtaı­dy. Qoǵamdaǵy muǵalim bedelin kóterý arqyly bilim berý júıesin jaqsartý sharalary 2015 jyldary bastaldy dep aıta alamyn. Bul – oqytý standarttaryn júıeli túrde anyqtaýdaǵy jańa kó­zqaras. Pedagogıkalyq mamandyqtar bo­ıynsha joǵary oqý oryn­dary­na túsetin stýdentterdiń qataryn kóbeıtý úshin jáne el aımaqtarynda qyzmet bastaıtyn jas muǵalim­derdiń ýájdemesin eskere otyryp maquldandy. Nátıjesinde muǵalim mamandyǵy suranysqa ıe jáne básekege qabiletti kásipterdiń biri­ne aınalýda. Sózim dáleldi bolý úshin naqty derek keltire keteıin. 2019 jylǵy málimet boıynsha mektep bitirýshilerdiń qorytyndy emtıhanynda joǵary ball alǵan árbir tórtinshi túlek birinshi kezekte muǵalim mamandyǵyn tańda­ǵan. Budan basqa, jyl saıyn Bilim mınıstrligi búkil el boıynsha muǵalimderge arnalǵan bos ju­mys oryndaryn jarııalaıdy. Orta­lyqtandyrylǵan emtıhan tap­syrýǵa byltyr 55 myńǵa deıin ótinish berilgen. Tórt jyl buryn bul kórsetkish 17 myń shamasynda bolatyn. Munyń barlyǵy muǵalim mamandyǵynyń suranysqa ıe bolyp otyrǵanyn kórsetedi. Biz jańa­dan qabyldanǵan bilim berý júıe­si­niń nátıjesinde oqytýshylar­dyń kásibı daıyndyǵynyń edáýir jaqsarǵanyna kýá bolyp otyrmyz, bul bizge oń kózqaraspen qaraý­ǵa múmkindik beredi. 2019 jyl­dyń 1 qyrkúıeginen bastap orta bilim júıesindegi aılyq eseptik kór­set­kish taǵy da kóterildi. Jas muǵa­limderge, sondaı-aq qala orta­lyqtarynan alys shet aımaqtarda jumys isteıtinderdiń áleýmettik jaǵdaılaryn jaqsartatyn qosym­sha tolyqtyrýlar qabyldanǵa­­nyn atap ótkim keledi. Jalpy, atal­ǵan máseleler únemi qadaǵalanyp otyrady jáne mezgil-mezgil qaıta qaralady.

– Bilim berý júıesiniń sapasyn áli de jaqsarta túsý úshin eń mańyzdy nárse ne dep bilesiz?

– Bilim berý júıesin jetil­dirý – óte aýqymdy másele. Meniń oıymsha, qazir ár elde bilim berý júıesin únemi jetildirýdi, jańar­týdy qajet etedi. О́ıtkeni HHI ǵasyrda eń mańyzdy resýrs eldiń geografııalyq ornalasýy, tabı­ǵı baılyǵy, áskerı áleýeti emes ekenin, negizgi deńgeıi adam kapıtaly ekenin barlyǵymyz túsinemiz. Osy turǵydan alǵanda ár eldegi adamı kapıtal deńgeıine áser etetin negizgi faktorlardyń deńgeıi bilim berý júıesi bolyp tabylady. Eger bul máselege fılosofııalyq turǵydan qaraıtyn bolsaq, kez kelgen el qoǵamnyń jetilýi men damýy úshin barlyǵyn jasaýy kerek. Sebebi bilim berý júıesi – qoǵamnyń aınasy. Ázerbaıjan memleketi bilim berý júıesiniń damýyna úlken yqpal etip keledi. Elde kez kelgen jastaǵy azamattyń laıyqty, qoljetimdi, sapaly bilim alýyna múmkindik beretin keshendi is-shara ótkizilýde. Sońǵy 15 jyl ishinde Ázerbaıjanda shamamen 3300 mektep salyndy. Bul elimizdegi barlyq mektepterdiń 75 paıyzyn quraıdy. Nátıjesinde mıllıondaǵan mektep oqýshylaryna bilim berý múmkindigi artty ári bul taraptaǵy is-sharalar jalǵasyp keledi. Jyl saıyn 100 jańa mektep salynyp, zamanaýı standarttarǵa sáıkes kelmeıtin bilim oshaqtary qaıta jańartyla­dy. Sondaı-aq Úkimet joǵary bilim berýdi damytýǵa úlken kóńil bólip otyr. 2019 jyly stýdentterdiń memleket esebinen bilim alýyn qar­jylandyrý maqsatynda joǵary bilimge qoljetimdiliktiń birqatar júıesi qabyldanyp, memlekettik bıýdjetten bilim alatyn stýdentter sany 66 paıyzǵa artty.

– Abaı atamyzdyń qaı sózin máńgilik jadyńyzda tutasyz?

– Abaıdy aqyn dep qana tar uǵymda qaraı almaımyz. Abaı qazaq pen túrki áleminiń kórnekti ókili ǵana emes. Hakim shyǵar­mashylyǵynyń negizgi jelisi – mahabbattan týady. Allany, adamzatty jáne ádiletti súıýdiń bir birine jat­tyǵy joq ekenin aıtady. Bir tań­­ǵa­larlyǵy, onyń keń dúnıe tany­my men mol ensıklopedııalyq bilimi óz zamanynda ǵana emes, búgin­gi qoǵam úshin de úlken mańyzǵa ıe bolýy óte qyzyq. Bul uly óner­diń ýaqytpen shektelmeıtinin, she­karaǵa baǵynbaıtyndyǵyn kór­setedi. «Adamzatyń bárin súı, baýy­rym dep, jáne haq joly osy ádi­letti» degen hakim barsha adam­zat­tyń Abaıy­na aınalǵanyna kýámiz.

– Áńgimeńizge kóp rahmet.

 

Áńgimelesken

 Aıa О́MIRTAI,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

Eljan Birtanov Qytaı elshisimen kezdesti

Qazaqstan • Búgin, 19:17

Basty aqparat (21.02.2020)

Vıdeo • Búgin, 18:56

Semeıde stýdentter jataqhanasy órtendi

Aımaqtar • Búgin, 17:40

Memleket basshysy birqatar kezdesý ótkizdi

Prezıdent • Búgin, 17:08

Qańǵybas ıtter de qorǵalatyn boldy

Aımaqtar • Búgin, 12:04

Barlyq másele ashyq aıtyldy

Aımaqtar • Búgin, 06:56

Tenderdi maıshelpek kóredi

Saıasat • Búgin, 06:55

Uqsas jańalyqtar