Rýhanııat • 11 Aqpan, 2020

«It-minezden» qashan arylamyz?

36 retkórsetildi

Alashtanýshylardyń aıtýynsha, qazaqta eń alǵash mereıtoı toılaý Ahmet Baıtursynulynyń 50 jyldyǵyna arnalypty. Onda da asta-tók dastarqan jaıylmaǵan, at jarystyryp, balýan kúrestirmegen, dıfıramb ta aıtylmaǵan.

Keńes Odaǵy ornaǵan kezde ult zııalylary Ahańnyń mereıtoıyn alǵa tarta otyryp, ǵylymdaǵy, mádenıettegi dúnıelerdi saraptap alǵandy jón kóripti. Sóıtip, 1923 jyldyń qańtarynda Orynbor qalasyndaǵy Sverdlov atyndaǵy klýbta alqaly jıyn ótedi. Bul týraly belgili alashtanýshy ǵalym Dıhan Qamzabekuly:

– Olar Ahańdy aıtý arqyly Kenesaryny, Shoqandy, Abaıdy, Ybyraıdy nasıhattady. Iаǵnı, Ahmet Baıtursynuly mereıtoıynyń aıasynda búkil ımperııaǵa qarsy kúresken Kenesary handaı tulǵany kóterdi. Alash zııalylary «ýra-ýranyń» arasynda osyndaı tulǵalardy synalap bolsa da halyqqa jaqyndastyrýǵa árekettendi, – deıdi. Toı taǵylymy dep osyndaıdy aıtýǵa bolatyn shyǵar.

Sodan beri ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótti. О́kinishke qaraı, qazaq qoǵamy táýelsizdik jyldarynda toıshyldyq deıtin ádetke ábden boı aldyrǵandaı bolyp kórinedi. Jasy jer ortasynan asqan, dóńgelek dataǵa ıek artqan azamattar memlekettik organdarǵa adam salyp, hat jazyp, ózine-ózi quttyqtaý hat, marapat suratyp jatatyny qazir árkimge de aıan. Keıin mereıtoıda ózi surap alǵan quttyqtaýdyń oqylǵanyna, surap alǵan marapaty qolyna tıgenine máz. Bir qaraǵanda ǵylymı ataǵy, laýazymy, bári bar, tórt qubylasy teń adam dep qalýǵa bolady. Biraq istep júrgen isi álgindeı...

Ataqty ǵalymnyń nemese qalamgerdiń mereıtoıyna shákirtteri ǵylymı konferensııa ótkizip, kitabyn shyǵaryp jatsa jarasymdy bolar edi. Joq, ondaı toılardyń kórki shapan jabý, aqyn-jyrshylarǵa arnaý aıtqyzýmen shektelip jatady. Osyndaıda týǵan kúnin toılaý degendi bilmeıtin klassık jazýshy Ábdijámil Nurpeıisov syndy qalamgerlerge qalaı tánti bolmaısyń.

Jalpy, toıshyldyq qazir qazaqtyń úlken-kishisiniń bárine tán sııaqty. Qazaq dalasyna kóktem kelisimen toı maýsymy qyzady. Qara kúzge deıin uly dalanyń tósinde toı týraly ánder tolastamaıdy. Úılený toıy, uzatý toıy, mereıtoı, súndet toı, mektepke barǵan toı, mektep bitirgen túlekterdiń toıy...

Birer jyl buryn О́zbekstannyń prezı­denti Shavkat Mırzııoev asta-tók toılaýǵa tyıym saldy. Prezıdent tyıym salysymen eldegi hokımder de, basqalar da etek-jeńin jınap, aıaǵyn tarta qoıdy. Qazir olar toıǵa 150-den artyq adam shaqyrmaýǵa tyrysady eken. Bizdegideı ondaǵan kólikten quralǵan kor­tejdiń Tashkent kóshelerinde irkes-tir­kes taı­rańdap júrýi múmkin emes kórinedi.

Endi bizdegi jaǵdaıdy salystyryp kó­reıik. Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev byl­tyr jazda tutynýshylyq nesıeniń qan­shasy toıǵa jumsalatyny týraly derek kel­tirdi.

– Tutynýshylyq nesıe beretin bank qurylymyn túgelge jýyq tekserdik. Beriletin nesıeniń 9,5 paıyzdaıy toı-nesıe, – dedi bas bankır. Toı-nesıeni alý men óteýdiń de qazaqı shemasy bar. Nesıeni ata-ana alyp, balasynyń toıyn ótkizip beredi. Toıdan keıin bankke qaıtarý mıssııasy eki jastyń moınyna artylady. Jıyrma úshinshi sózinde Abaı: «Bizdiń qazaqty ońdyrmaı júrgen bir qýanysh, bir jubanysh degender bar... Jubanyshy – jalǵyz biz be, eldiń bári súıtip-aq júr ǵoı, kóppen kórgen uly toı, kóppen birge bolsaq bolady da degen sózdi jubanysh qylady...» depti. Arada ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de bizdiń qazekeń eldiń bári toılap jatyr dep ózin jubatyp, toı-nesıe alyp júrgen jaıy bar.

Qazaqta mereıtoı toılaý eń alǵash Ahmet Baıtursynulynyń 50 jyldyǵynan bas­tal­ǵanyn aıtyp óttik. Eýropa kórgen, Batystyń ilim-bilimin, jaqsy tustaryn qazaqqa sińirýdi murat tutqan Alash zııalylary bul toıdy qazaqtyń rýhanı joq-jitigin túgendep alýǵa paıdalanypty. Toı taǵylymy dep osyny aıtsaq jarasady. Sol Ahmet Baıtursynuly «Qazaqtyń bas aqyny» dep baǵalaǵan hakim Abaıdyń ózi toıshyldyqty synaıtyn edi ǵoı. «Bilimdiden shyqqan sóz» atty óleńinde:

«Oılaǵany – aıt pen toı,

Yrjań-qyljań ıt minez», demeýshi me edi. О́kinishke qaraı, bıyl 175 jyldyq mereı­­toıy dúrkirep atap ótip jat­qan hakimniń danalyq sózderin ár jerge ilip qoıǵanymyzben, áli kúnge sabaq ala qoı­maǵanymyz keı-keıde kórinip qalyp jatady.

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Beıqamdyqqa jol berilmeýi kerek

Rýhanııat • Keshe

Koronavırýssyz Qostanaı

Aımaqtar • Keshe

Kúrish eksportyna kedergi joq

Aımaqtar • Keshe

Álem únemdele bastady

Álem • Keshe

Uqsas jańalyqtar