Kúndelikti kúıbeń tirshiliktiń kóshine ilesemiz dep jantalasyp júrip ár sáttiń ádemi kórinisine jan júıemizben úńile bermeıtin bolǵanbyz. Keıde kúnniń nuryn, kóktemniń jupar samalyn, tipti tóńiregimizdegi tumsa tabıǵattyń til jetpes áserin sezinbeı qalatynymyz da sondyqtan bolar. Sýretshi deıtuǵyn halyqpen tildese qalsańyz osy bir qalyń tumannan qarǵyp shyǵyp, tirshilikke beıjaı qaraýǵa beıildenip ketken rýhyńyzdy bir silkip alasyz. Degdar ónerdiń berik dińinen nár alǵan Qojaǵulovtyń qoltańbasy kezekti ret janymyzǵa shuǵyla quıǵanda osyndaı áserge bólendik. Shyǵarmalarynan dala juparynyń ıisi ańqyp turatyn sheberdiń qalamynan týǵan týyndylar stılıstıkalyq mádenıetke, erekshe kóńil kúıge, mahabbat pen meıirim shýaǵyna toly. Qarapaıym adam beınesinen bastaý alǵan paıymdy portretter adamzat órkenıeti men dala shejiresin tolǵaǵan máńgilik taqyrypqa ulasady.
«Jaı ǵana fotosýretke bir úńilesiz de qoıasyz, al boıaýmen bederlengen kartınaǵa qaraǵan saıyn onyń ishki qupııasy ashyla túsedi», dep áńgime bastaǵan qylqalam ıesi talaı syrdyń tıegin aǵytty. Oqýshy kúninde tastan Abaı músinin qashap jatqan bala Toqqojaǵa, «nemene, maǵan eskertkish qoıýǵa asyǵyp júrmisiń?» degen bir aýyz áke sózi qatty áser etkeni sonsha, abdyrap qalǵan ul ákesine qarap basyn shaıqaı beripti. Qolyndaǵy músindi laqtyryp, bul ónerge qaıta aınalyp soqpaǵan ol sodan beri qylqalamdy janyna serik etken.
Tutas ǵumyrǵa tatıtyn shyǵarmashylyq jolynda júzdegen keskinderdi kenep betinde kestelese de, stýdenttik úı jumysy retinde alǵash salǵan «Áke» týyndysy ol úshin bárinen ystyq. Kári ómirdiń qaqpasyn ińgálap ashqanda, bebeýlegen botasyn baýyryna basqan rııasyz meıirim ıesiniń tunyq peıili, «ómirden kóshse de, kóńilden óshpeıtin» jyly estelikter, áke deıtin ardaqty jannyń alǵaýsyz sezimi shyǵarmada dál somdalǵan. Qaraısyz da, ákeńizdi esińizge alasyz. Qazaq balasynynyń jadynda qalyp qoıǵan qasıetti qara shal adaldyqtyń tumary, keýdeni kernegen salqar saǵynyshtyń sáýlesi ekenin sezinesiz. «1979 jyly arman qýyp Almatyǵa kelgende əkem Muqajan baqılyq boldy. Əke aldyndaǵy ótelmeı qalǵan perzenttik paryzymdy, keýdede qalǵan saǵynyshymdy boıaýmen berýge bekindim», deıdi qylqalam ıesi.
Shyǵarmashylyǵynyń eń bir otty jyldarynda jazylǵan «Ana» kartınasyn ónertanýshylar aıryqsha baǵalady. Kórmege qoıylǵan biregeı týyndyǵa kózi túsken reseılikter óner jármeńkesiniń alǵashqy kúni-aq kartınany Sibir murjaılarynyń birine alyp ketken. Sheńber ishine sheber ornalastyrylǵan ana beınesi, perzent kóńiliniń perızat órnekterin tap basqandaı. Mańdaıyndaǵy ájimi taǵdyr joly sekildi taramdalǵan ǵazız jannyń sulbasy sábıine degen alǵaýsyz mahabbattyń názıra úlgisi dersiz. Júregińdi atqaqtatyp, kóńilińdi terbeıtin syrbaz saǵynysh ıektep kelip ıirimine tartady. Kartınaǵa kóz sýarǵan zerdeli kórermenniń kóńiline Muqaǵalı aqynnyń «Appaqtyǵy aýmaıdy áriniń de, Ájimiń de aýmaıdy tálimiń de, Álemdegi ananyń bári bir me?» degen jyr joldary eriksiz oralatyny anyq. О́ıtkeni shyǵarmada jan bar, qozǵalys bar, meıirim bar.
Týyndynyń basty muraty kórermenniń sezimin selt etkizý deıtin bolsaq, sulbanyń shynaıy yqylaspen salynýyna saq qaraıtyn sýretshi óziniń bir suhbatynda bul turǵydaǵy oıyn bylaısha jetkizedi:
«Ras, búgingi tehnıka, kompıýter zamanynda portretti ártúrli janrda jasap shyǵarýǵa bolady. Biraq adamnyń shynaıy sezimin, ishki jan dúnıesin, tabıǵı tolqynysyn, kúıinish-súıinishin jasaı almaıdy. Sondaı-aq syrtqy uqsastyqpen kóp sýretter salynyp ta jatyr… Keńselerge barsańyz, ártúrli portretter ilinip tur. Sonyń bárin kórkem óner jetistigi deýge kelmeıdi. Shynaıy óner bıiktigine kóteretin portretter – bir kúnniń emes, tereń zerttep-zerdeleýdiń, tereńnen tanyp-túısinýdiń, kóz maıyn sińirgen uzaq eńbektiń jemisi!..»
Qojaǵulov qoltańbasynda qalyptalǵan tulǵalar tuǵyry óz aldyna bólek áńgime. Onyń kenebinde Táttimbet, Abaı Qunanbaıuly, Jambyl Jabaev, Muhtar Áýezov, Muqaǵalı Maqataev sekildi alyptar obrazy barynsha áserli beınelengen. Bul portretterde halqymyzdyń qasıet-qalyby, ulttyq tanymymyzdaǵy kıe uǵymy, birtýarlar beınesi arqyly kórkem kórinis tabady. Shyǵarmadan keıipkerdiń taǵdyryn asha túser tylsym syrlardy ańdaısyz. «Jambyl tulǵasyndaǵy» qyzyl jolbarys, Muhtar Áýezov portretindegi Abaı, Saǵat Əshimbaev portreti fonyndaǵy qulaǵan jylqynyń biliner-bilinbes sulbalary sonyń dáleli. Tarıhı tulǵalar portretin somdarda muraǵat qujattaryn muqııat zerttep, tulǵa sıpatyn sanaǵa ábden syzyp almaı, qylqalam ustamaıtyn sýretshi kıeli ónerdiń qadirin ketirip almaýdy basty qaǵıdaǵa balaıdy.
– Toqqojanyń shyǵarmashylyǵynda basty beıneleý quraly – jaryq, ıaǵnı jaryq pen kóleńke reńi men kereǵarlyǵy. Bul onyń ózindik qoltańbany aıqyndaýǵa jáne kolorıt múmkindigin keńinen paıdalanýǵa yqpal jasaıdy. Shyǵarmashylyq oıdy iske asyrý barysynda portrettegi kompozısııalyq túzilim jetekshi qyzmet atqarady. Tulǵanyń kenep betine ornalastyrý sıpaty, qosymsha elementterdiń jalpy oıdy aıqyndaýǵa qosatyn úlesi, olardyń beınelengen adamnyń minezin, kóńil kúıin, rýhanı dúnıesin tereńdetýdegi róli óte mańyzdy. Sonymen birge tulǵanyń qımyl-qozǵalysy men dene qalpy, jaı-kúıi berilgen nysanǵa ǵana tán mándi reńderdi ashýǵa kómektesedi. Toqqoja ár syzyqty, ár jaǵysty óz ornyna qoıa biletin jazý ádisi zamandastarynyń, aınalasyndaǵy jaqyn adamdardyń tól dúnıesin, bolmysy men ishki dúnıesin zor súıispenshilikpen ári shynshyldyqpen sýretteýge jaǵdaı jasaıdy. Ásirese úlken adamdardyń – anasynyń, ákesiniń beınelerinde jáne Abaı, Muhtar, Muqaǵalı, Jambyl obrazdaryn somdaǵan ýaqytta kúrdeli de árqıly psıhologııalyq ishki álemin beıneleýdiń sheberi retinde kórinedi, – deıdi Qojaǵulov qoltańbasyn tereń zerdelegen QR Sýretshiler odaǵynyń múshesi Bolat Baıjigitov.
Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi, «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń, Jambyl atyndaǵy, Muqaǵalı atyndaǵy syılyqtardyń ıegeri Toqqoja Muqajanuly ómirin ustazdyqpen órip, otyz úsh jyldan beri Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde shákirt tárbıelep keledi. Búginde oqý oshaǵynyń qabyrǵasynan qurylǵan «О́ner, mádenıet jáne sport ınstıtýtynyń dırektory. Týyndylary Qazaqstan, Reseı, Qyrǵyzstan murajaılary jáne Reseı, Túrkııa, Almanııa, Japonııa elderi azamattarynyń jeke kolleksııalarynda saqtaýly.
Áldekim salǵan izderdi áýestemeı ózine tán jazý mánerin qalyptastyrǵan Qojaǵulov qoltańbasy kórermenin sana bıigine jeteleıdi. Qurǵaq pálsapa, jattandy formalızmnen ada. Kompozısııalyq paıymy parasatqa shaqyratyn sheberdiń eshkimge uqsamaıtyn ózindik kórkem dúnıesi bar. Oskar Ýaıld: «Jan tánimen jazylǵan portret – beınelengen adamnyń emes, sony salǵan sýretshiniń jan dúnıesi», deıdi. Syzýdyń tehnıkasynan góri, obrazdyń bolmysyn ashýǵa kúsh salatyn sýretshi ómirdi tús boıaýlary arqyly qabyldaıdy.
ALMATY
