Aıyrtaý aýylynan batysqa qaraı qozykósh jer júrseńiz, kógildir nurǵa malynǵan Aıyrtaýdyń qos shoqysy kóriner edi. Máńgi jasyl qaraǵaı men qoldyń salasyndaı aq qaıyńdar kómkergen qos shoqy jumyr jerdiń betinen shamamen úsh júz metrdeı kóteriledi de, qaq jarylady. Egiz taý, qoıyndasa ósken ǵajaıyp kórinis. Al etegi – ortaq, tamyry – bir. Qutty tóńiregin mekendegen eldiń birligi men biregeıligi tárizdi.
Zeıin salyp, kóńil aýdaryp, aqyl tarazysynan ótkizgen adamǵa qos shoqyǵa baılanysty ańyz da dál sondaı birlikti ulaǵat etip turǵandaı. Kónekóz qarııalar aıtady, este joq eski kezeńde qazaq jerine kózin alartqan jaý Aıyrtaýdyń aıshyqty alqabyn da basyp almaq bolǵan. Biraq el úshin eńirep týǵan erler týǵan jerdiń toqymdaı pushpaǵyn jandaryn pıda etip qorǵaǵan. Sondaı el basyna kún týǵan surapyl zaman bolsa kerek. Bes qarýyn asynǵan basqynshy jaý jaýar bulttaı túnerip keldi deıdi. Mine, almaǵaıyp sol sátte aǵaly-inili eki batyr qol jasaqtap, erkek kindiktiniń bárin atqa mingizip, atoılap qarsy shyqqan. Aqyr sońynda torǵaı kózdi aq saýyttary jyrtylyp, almas qylysh qaıyrylyp, naızalary pyshaqtaı bolyp qysqarǵanda, jaýǵa qarsy qylysh sermeýge qaýqary jetetin ekeýi ǵana qalypty. Jaralanǵan, qansyraǵan, qajyr-qaırat kemigen. Biraq jaýǵa qarsy soǵystaryn toqtatpaǵan.
Qansha batyr bolǵanymen, ózekti jan – bir oqtyq. Kúni-túni soǵysqan qos batyr sadaq oǵynan mert bolady. Keýdelerindegi ór namys, asyl arman qos batyrdy úlkendi-kishili eki tóbege aınaldyryp jiberse kerek. Aıyrtaýdyń qos shoqysy osylaı jaratylǵan desedi. Qos batyrdy joqtaǵan qaryndastary kóz jastaryn bulaıdy. Sol naqaq kóz jasynan tuzdy kól paıda bolady. Ańyz, álde shyndyq?!. Qalaı bolǵanda da úılesip tur. Tek ókinishtisi, qazirgi jurt uzaq ýaqyt el esinde saqtalyp, týǵan jerdiń qadiri men qasıetin uqtyratyn ǵajaıyp oqıǵa jelisi boıynsha órilgen ańyzdy umytqan. Qaıta tiriltkende, ańyz astaryn qapysyz uǵatyndary talas týdyrmasa kerek.
Tabıǵat qanshalyqty sheber degenimizben, onyń da bir jaratylysynyń jumbaqtary bolmaq. Kim bilsin, arýaqty babalardyń taýǵa aınalyp ketýi de ǵajap emes qoı. Qazir qos shoqy etegin jaılaǵan qalyń jurtty tabıǵattyń daýyly men boranynan qorǵap tur. Baýyry yq, saýyry kórgen jannyń kózin qýantatyn kórkem tabıǵat.
Qazir bul tóńirekte «Aıyrtaý» shoqysy, «Naızatas» shoqysy, Shalqar kóliniń ońtústik jaǵalaýy, «Shıeli» tóbeshigi, «Býıan» shatqaly tárizdi týrıstik baǵyttar bar. Ajarly Aıyrtaýdyń aıtaryn uqqysy kelgen adam osy baǵytqa bir ret sapar shekse, qanshama rýhanı qazynaǵa keziger edi. Biz atap ótken baǵyttardyń boıy tálimi mol, taǵylymy tamasha kóne tarıhqa tunyp tur. Bireýin aıta ketelik. Imantaý kóliniń ortasynda jaǵalaýyn tolqyn shaıyp jatqan qus uıasyndaı ǵana aral bar. Qazir respýblıkalyq mańyzǵa ıe bolyp otyrǵan tarıhı eskertkish. Qus qanaty jeter bıikten qarasańyz, álgi aral júrek pishindes bolyp kóriner edi. Aq aıdynnyń qaq ortasyndaǵy araldy ný jynys basqan. Eń ǵajaby, bul ólkede sırek kezdesetin qazaq arshasy da osynda. Oǵan qosa, saqaldy qaraǵaı, shıe, tańqýraı tunyp tur. Jadyraǵan jaz aılarynda tabany aralǵa tıgen adam sý jylan men sur jylandy kórer edi.
Kórkem tabıǵattyń sulýlyǵymen tumshalap jatqan qolat-qoınaýynda samal jelmen sanańa jeter san alýan ańyz bar. Arydaǵy Han jaılaýdy meken etken qalyń elde aı dese aýzy, kún dese kózi bar ǵajap bir sulý sylańdap boıjetse kerek. At tuıaǵy jetetin jerden dámeliler dúmep kelgen. Áıtse de, nur sıpatty arý eshqaısysyna janaryn jasqap zer salmaǵan. Aqyr sońynda namys qysqan batyr shalys bir baǵlan alyp qashpaqqa oqtalǵan. Sol sátte arýǵa kópten beri syrttaı yntyq bolyp júrgen jylqyshy jigit qorǵan bolǵan desedi. At artynda óńgerilip, pushaıman bolyp ketip bara jatqan perishte qyzdy jel taban júırigine mingizip alyp, bas saýǵalaǵan. Tus-tustan qorshaı qaýmalaǵan qýǵynshydan qutylý qıynǵa soqsa kerek. Aldynan kezikken Imantaý kóline at jaldatqan. Ol zamanda kól ortasyndaǵy aral joq edi desedi el tarıhyn ekshep, jadyna jattaǵandar. Qos ǵashyqty qutqarý úshin at tuıaǵy iligetin alaqandaı jer paıda bolypty. Ekeýi aq aıdyndaǵy aqbas tolqyndarmen alysyp júrip jetkende, álgi óksheniń izindeı ǵana kishkentaı jer kenet úlkeıip, tas qamalǵa aınalǵan. Araldyń Tasqamal aty sodan qalypty. Qos ǵashyqqa jaý quryǵy jetpegen. Ajal ańsap ushqan jebe de jaǵalaýyn sıpaı almaǵan. Ekeýi aman qalypty, keıin baqytty ǵumyr keshken deıdi. Kól ortasyndaǵy shókimdeı ǵana tas araldyń tarıhy osylaı sıpattalady. Qazir ala jazdaı kól jıeginde ıne shanshar oryn bolmaıdy. Sulý tabıǵattyń sıpaty sıqyrdaı arbap turady emes pe? Kólge qumar kópshilik bile júrsin dep bir aýyz sóz aıttyq biz de. Bálkim kólmen birge elge qumar, el tarıhyna yntyzar zerek jandar kóbeıe túser.
Aqmola oblysy
