Tehnologııa • 12 Aqpan, 2020

Internette alaıaqqa qurban bolmaýdyń joldary

210 retkórsetildi

Tehnologııa damyǵan saıyn oǵan da mashyqtanǵan alaıaqtar kóbeıip, vırtýaldy qylmys túrleri artýda. Internet paıdalanbaıtyn adam kem de kem ekenin eskersek, bul saqtyq sharalaryn este ustaýǵa májbúrleıdi. Kıberqylmyskerge qalaı jem bolmaýdyń joldaryna toqtalaıyq. Sonymen, ınternette qoldy bolatyn dúnıelerge ne jatady?

E-mail - elektrondyq poshta

Internet paıda bolǵannan beri bul qyzmetti bárimiz paıdalanamyz jáne onda jeke bastan bastap qyzmetke qatysy bar aqparattyń alýan túrin saqtaımyz. Eger bir poshtany jeke maqsatqa da jáne jumys babynda da qoldansańyz, qaýip-qater 2 esege artady. Osy elektrondyq poshta arqyly áleýmettik jeliler bolsyn nemese basqadaı qyzmet kórsetetin saıttar bolsyn, kóptegen akkaýnt ashasyz. Poshta jáshigińiz buzylǵan jaǵdaıda qyzmetińizge qatysty kommersııalyq málimetter nemese basqadaı qundy aqparattar qoldy bolyp ketedi. Sondyqtan sıpatyna qaraı birneshe elektrondyq poshta ustaǵanyńyz abzal. E-mail arqyly akkaýnttar men jeke kabınetterdiń qupııasózin bilgen alaıaq PayPal pen ınternet-bankıng júıelerine ońaı kirip qarjyńyzdy qymqyryp ketedi.

Akkaýnttar

Akkaýntty kóbimiz qolaıly bolǵandyqtan elektrondyq poshta arqyly tirkeımiz. Al, ol akkaýntyńyzǵa bank kartasy baılanǵan bolsa, qandaı saqtyq kerek ekenin bajaılaı berińiz. Sol sebepti de logındi áleýmettik jelilerde ońaı kózge túsetin elektrondyq poshtamen atamaǵan durys amaldardyń biri.

Oıyndardaǵy jeke jazbalar

Kompıýterlik oıyn qarjyny kerek etetin dúnıelerdiń biri. Tankige apgreıd jasaý nemese jańa oıynshy satyp alý degen sııaqty saýda túrleri bar. Jazbańyzdy buzyp kirgen ury ózińizge qaıta satýy nemese sol jerdegi bank kartasy arqyly qarjy jymqyrýy ábden múmkin. 

Tólqujat nemese jeke kýáliktiń kóshirmeleri

Qazir ońaı bolǵanyna qýanyp, poıyzǵa jyldam bılet ala qoıaıyn dep messendjer,  elektrondyq poshta nemese áleýmettik jeli arqyly jeke qujatyńyzdyń skan kóshirmesin týysyńyzǵa bolmasa tanysyńyzǵa jibere salasyz. Al, bul óz kezeginde sol qujatyńyzdyń kóshirmesi alaıaqtyń qolyna  túsý yqtımaldylyǵyn kóbeıtedi. Qujat kóshirmesimen basqa bireýdiń atynan alaıaqtar nesıe alyp, qanshama adam san soǵyp qalǵanyna kýá bolyp júrmiz. Keıbir jaǵdaıda qujat málimetterin toltyra otyryp, onlaın rejımde de nesıege ótinim berýge bolatynyn umytpaǵan jón. Tipten, sizdiń atyńyzdan nesıe almasa da sizdi kepil adam retinde jazyp jiberedi. Odan keıin aqtalyp kórińiz!

Osy kóshirme arqyly sizdiń atyńyzdan sım-karta satyp alýǵa bolady. Álbette, nesıe máselesi sııaqty bankten qalaı men ózim jeke basym barmasam munyń bárin qalaı retteýge bolady dep tań qalmańyz. О́ıtkeni alaıaqtardyń sybaılastary tek bank qana emes quqyq qorǵaý organdarynda da otyratynyn eske túsirseńiz boldy.

Joǵarydaǵy tásilmen sizdiń atyńyzdan fırma nemese kompanııa ashyp tastaıdy. О́zińizdi basshy retinde alǵa tartyp, qarjylyq aıla-sharǵylar jasap jer soqtyryp ketý alaıaq úshin tıimdi de paıdaly amal. Túrli saıttarda sizdiń atyńyzdan jazbalar tirkep osy tektes ás-áreketter jasalady.

Otyrǵyzý talony

Qazir ushaqpen nemese poıyzben saparǵa shyqsaq, zaman talabyna saı otyrǵyzý talonyn  beredi. Osy talonyńyzdy bir sátke nazaryńyzdan tys qaldyrsańyz, urlamaǵan kúnniń ózinde alaıaq sýretke túsirip alsa, bolǵany. Al, keıbireýimiz jol júrip kelgen soń álgi jol qujatyn laqtyra salatyn da ádetimiz bar. Ary qaraı ne bolatynyn bajaılaı berińiz.

Avıakompanııa bergen bonýstyq kartanyń nómirin bilgen aram oıly adam sizdiń jeke kabınetińizge kirip reıske tirkelý sııaqty amaldar jasaı alady. PNR (Passenger name record) brondaý kody arqyly sizdiń búkil marshrýtyńyz ǵana emes, tólqujattaǵy aty-jónińiz, týǵan kúnińiz ben jylyńyz, odan qaldy bank kartasy nemese telefon nómiri sııaqty málimetterińizdi bilýge bolady. PNR týraly aqparat otyrǵyzý talony ǵana emes bılettegi shtrıh-kodtan da shyǵatynyn umytpaǵaısyz. Munyń bári alaıaqqa ne úshin kerek? Sizdiń keri qaıtatyn bıletińizdi ótkize nemese reıs kúni men ýaqytyn aýystyra alady. Baılanys operatoryna sizdiń atyńyzdan habarlasa otyryp, joǵaldy degen syltaýmen jańa sım-karta alýyna múmkindik bar. Qaı kezde úıde bolmaıtyndyǵyńyzdy bilse, úıińizdi tonaýǵa da áreketter jasalady.

Júrgizýshi kýáliginiń maǵlumattary

Kýálik alǵan adam áleýmettik jelilerge maqtanyshpen ony sýretke túsirip salyp qoıatyndary da bar. Onyń kerekti málimetterin alǵan alaıaq onyń kóshirmesin jasap, kezinde jol erejesin óreskel buzyp, avtomobıl aıdaý quqyǵynan aırylǵan adamnyń sýretin ońaı ornalastyra salady. Osyndaı júrgizýshiniń kezekti tártip buzǵanyna siz jaýapty bolyp shyǵa kelesiz.

Sonymen ınternet alaıaǵynan qalaı qorǵaný kerek?

Birinshi. Qupııasózińizdi este ońaı saqtalady dep 1234567 degen sııaqty kombınasııadan nemese týǵan kúnińiz ben jylyńyzdyń sıfrlarynan qurastyrmańyz. Oǵan qosa ony jıi aýystyryp tursańyz, qaýipsizdeý bolady. Bul máselede qupııasóz qurastyryp beretin qyzmetterdi de paıdalanýǵa bolady. Degenmen, óte qıyn qurastyrylǵan qupııasóz ony jıi aýystyrǵannan tıimdi bolýy múmkin. Qupııasózimdi umytyp qalamyn-aý degen qorqynyshpen ony qaǵazǵa jazyp jumys ústeline qaldyryp ketseńiz, alaıaqqa úlken syılyq jasaısyz.

Ekinshi. Eki satydan turatyn aýtentıfıkasııa qoldanyńyz. Mysaly, akkaýntyńyz basqa jerden ashylyp jatsa, qosymsha maquldaý, ıaǵnı qolyńyzdaǵy smartfonnan rastaýdy suraıdy. Eger banktegi jeke jazbańyzǵa kirmekshi bolsańyz, SMS arqyly kelgen kodty surap baryp ashylady. Bul ózińiz úshin asa qatty qıyndyq týdyrmaǵanmen alaıaqqa tusaý jasaıtyn tamasha tásil.

Úshinshi. Kez kelge jerde tegin nemese jyldam eken dep Wi‑Fi-ǵa qosyla salmańyz. Kıberqylmyskerler adam kóp jınalatyn saýda ortalyǵy, kafe nemese demalys parkteri sııaqty jerlerde jalǵan jeli quryp, sizdi qarmaǵyna túsirýi múmkin. Osy ádispen sizdiń bank kartańyzdyń logıni men qupııasózi sııaqty qundy málimet urlanýy yqtımal. Sol úshin de qaýipsizdigine kózińiz jetken ınternet qyzmetin ǵana paıdalanýyńyzǵa keńes beremiz.

Sonymen qatar bank kartańyzdan qarjy sheshilgenin SMS arqyly habardar etetin qyzmetti paıdalansańyz, der kezinde dabyl qaǵyp qoldy bolǵan somany qaıtarýǵa múmkindik kóbeıedi. Oǵan qosa kúdikti jaǵdaılardy baıqaǵan jaǵdaıda keıinge qaldyrmaı birdeı quqyq qorǵaý organdaryna júginińiz. Sonda vırtýaldy álemde jasaıtyn qylmystary úshin alaıaqtar shynaıy ómirde jazalanatynyna septigińiz tıedi.

Sońǵy jańalyqtar

Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa...

Aımaqtar • Búgin, 12:38

Negizgi uǵymdar júıelenedi

Saıasat • Búgin, 08:43

Tıimdi dıologqa jol ashady

Saıasat • Búgin, 08:37

Qoǵam múddesin oılaǵan qujat

Saıasat • Búgin, 08:33

Jarysty 8 júldemen aıaqtady

Sport • Búgin, 08:29

Aqpannyń borany ashýly

Aımaqtar • Búgin, 08:26

О́tken ǵasyr órnegi

Tanym • Búgin, 08:25

Úshinshi ret fınalda jeńildi

Tennıs • Búgin, 08:24

Jas ǵalymdardyń aımaqtyq semınary

Qoǵam • Búgin, 08:18

Sóz soıyl №89

Rýhanııat • Búgin, 08:02

Shahar shyraıyn shaǵyn bıznes ashady

Aımaqtar • Búgin, 08:01

10 jyl sýbsıdııalanǵan salanyń jyry

Ekonomıka • Búgin, 07:53

Jemisten chıps jasaıdy

Aımaqtar • Búgin, 07:52

Sózdiń quny men qudireti

Rýhanııat • Búgin, 07:46

Baǵany aýyzdyqtaýdyń amaly

Úkimet • Búgin, 07:44

Telearna jumysynyń esebi tyńdaldy

Qoǵam • Búgin, 07:36

Maqamy máshhúr Mańǵystaý

Aımaqtar • Búgin, 07:26

Saıat atynyń syny men baby

Qoǵam • Búgin, 07:23

Qalamy semser serke edi

Tanym • Búgin, 07:20

Reıtıngtegi ornyn saqtap qaldy

Fýtbol • Búgin, 07:17

О́zi de, sózi de sulý

Rýhanııat • Búgin, 07:15

О́ner aıdynynda sáýlelengen jumaq ólke

Rýhanııat • Búgin, 07:07

Uqsas jańalyqtar