Aımaqtar • 13 Aqpan, 2020

Shaǵyn aýyl dep shekteýge bolmaıdy

196 retkórsetildi

Aýyl máselesin sheshý kózi qaraqty jannyń bárin tolǵandyrady. Qazirgi Qazaqstan qoǵamynyń shyńynda júrgenderdiń basym bóli­gi ózi nemese áke-sheshesi aýyldan shyqqandar dep aıtsaq qate­lespeımiz.

 

Qazaq dalasy tabıǵı jolmen damyp kele jatqan jyldarda aýyl­dardyń kólemi, ásirese sol­tús­tik óńirde úlken bolmaıtyn. Olar mal baǵýǵa shaqtalyp, qa­lyń ormannyń qoınaýynda eń kóp degende 20-30 úıden ǵana oty­­­ratyn edi. Bul qonystar mal ósi­rýge jáne baǵýǵa óte yńǵaıly bo­­­latyn. Yqsham aýyldyń bar­lyq turǵyndary da jumys istep, ná­­pa­qasyn aıyratyn.

Al tyń kóterý jyldarynda qazaq da­lasynyń óz ereksheligi bar eke­nin, ondaǵy qonystar mal ósi­­rý­­ge yńǵaılanǵanyn bilmegen N.Hrý­­shev Reseı men Ýkraınadan ha­­lyq­ty qaptatyp tógip, aýyl­dyq mekenderge adamdar sa­­nyn aqyl­syz sheshimderimen shek­­ten tys toltyryp jiberdi.

Onymen shektelmeı Qazaqstan men Sibirde 43 mln gek­tardan artyq jerdi jyrt­qy­zyp tastady. Árıne onyń Qazaq­s­tanǵa paıdaly jaǵy da boldy. Tyń kóterý jyldaryn­da KSRO bıýd­je­tinen aýyl sharýa­shy­ly­ǵyna bó­lingen qarajattyń 20 paıyzy Qa­zaqstanǵa quıyldy. Qanshama teh­nıka, qurylys materıaldary, joldar men qurylystar salyndy. Biraq zııany da zor boldy. Qa­zaqtyń ana tili kelimsekterdiń ke­si­rinen tyǵyryqqa tirelip, quryp ke­týdiń az-aq aldynda qalǵanyn bi­lemiz. Shaǵyn degen syltaýlar­men barlyq qazaq mektepteri ja­by­­­lyp, balalaryn oqytý úshin ha­­­­­­lyq kelimsekter saldyrǵan ujymsharlar men keńsharlarǵa kóshýge májbúr boldy. Al ondaǵy mekteptiń bári tek oryssha edi.

Batystan qaptatyp ákelgen ha­lyq qazaqtyń mal jaıylymdaryn qu­rtyp, jyrtyp tastaǵanymen qoı­maı myńdaǵan keńsharlar men ujymsharlardy kóbeıtip, aý­ma­qtaryn ulǵaıta berdi. Aýyl men qalanyń aıyrmasyn joıamyz dep, onda qalalyqtarǵa ǵana tán qora-qopsysyz úıler salyn­dy. Tipti kóp qabatty úıler tur­ǵyz­ǵan jaǵdaılar da boldy. Árı­ne áleý­mettik-ekonomıkalyq tur­­­ǵydan alǵanda jaqsy mektep, ba­la­­b­aqsha, aýrýhana t.b. bir ja­ǵy­nan jaqsy. Biraq aýyldyń erek­­sheligi, negizinen mal sharýa­shy­­ly­ǵyna baǵyttalýy, al oǵan jaıy­lym men jem-shóp kerek ekeni eskerilmedi. Tıimdi ekonomıka qurý emes, jalpy saıasatqa ne­giz­delgen dástúrli emes sharýa – as­tyq ósirýdi alǵa shyǵaryp, mal ónimderin arttyrýdy ekin­shi kezekke ysyrdy. Barlyq sharýashylyq qurylymdary osy baǵytta damydy.

Táýelsizdik jyldarynda óki­met­­tiń dotasııasymen qalt-qalt etip turǵan osy keńsharlar tú­gelge jýyq qulap, arasynda qa­zir­gi zamanǵa ıkemdelgen talant­ty menedjerler ǵana keıbir sharýashylyqtardy alyp qaldy. Sonyń ózinde olar aýyl tur­ǵyn­darynyń sanyn arttyrý arqy­ly emes, jumysqa ıkemdi adamdardy ǵana tartýdyń esebinen jaqsy nátıjeler kórsetýde. Máselen, oblystaǵy «Daıyndyq AGRO», «Noǵaıbaı» JShS res­pýb­lıkaǵa belgili, osy za­man­ǵy ozyq sharýashylyqtar. Alaı­da, olardaǵy tútin sany kóp emes, alǵashqysynda alpystan, ekin­shi­sin­de otyzdan artyq qana úı bar.

Sondyqtan baıaǵy keńestik «aýyl turǵyndarynyń sanyn arttyrý, úı sanyn kóbeıtý» degen sııaqty zııandy tájirıbeden bas tartý kerek. Kerisinshe ózin-ózi asy­raýǵa shamasy kelip otyrǵan aýyl­darǵa jol tartqan jón. Úki­met­tiń aýylǵa jasaıtyn bar paı­da­sy osyǵan negizdelse ıgi bolar edi.

О́kinishke qaraı elimizdiń osy salany qadaǵalaıtyn basshylary adam sany azaıǵan aýyldardy «bo­la­shaǵy joq» dep joıǵysy ke­ledi. Osynyń ózi olardyń aýyl­­­dyń negizgi fýnksııasy nede eke­­­nin bilmeı, Keńesten qalǵan ke­mis tájirıbeni tutynýdan alǵan «aqyl» sııaqty.

Bes-alty jyl buryn Aýyl shar­ýa­shylyǵy mınıstrliginiń jer­gi­likti jerlerdi damytý bas­qar­masynda isteıtin jer­le­simiz, burynǵy depýtat M.Tro­shı­hın­ge baryp, týǵan aýylymyz Taýaǵashqa jol salý máselesin aıttyq. Sonda ol: «Adam sany az ondaı aýyldarǵa jol salynbaıdy» dedi. Mine, osyndaı pikir barlyq sheneý­nikterimizdiń basyna kirip alǵan. Al jer kólemi úlken, halqynyń sany az, alaıda aýyl sharýashylyǵy jaqsy damyǵan Aýstralııa, Malaızııa sekildi el­der shaǵyn eldi meken­der­diń túk­pir-túkpirde otyrǵanyn qalap, olarǵa jol salyp bergen. Sonyń nátı­jesinde olar ózderi de uda­­ıy damyp, aýylsharýashylyq ónim­­de­rin de jaqsy óndirip otyr.

Tabıǵı jolmen damýdy eskersek, aýyl eshqashan úlken bolmaı­dy, bul adamǵa da, sharýaǵa da paı­daly. Al balasyn aýdan orta­ly­­ǵynan nemese qaladan oqytý, aýrý­hanaǵa jetý, úlken saýda orta­lyqtaryna barý, óz ónimderin ót­kizý t.t. úshin aýyldyqtarǵa tek jol kerek. Ásirese qazirgi, ár aýlada bir-bir jeńil kólik dúril­dep turǵan zamanda joldan bas­qa eshteńe kerek emes.

 

Soltústik Qazaqstan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Almatyda zerthanalar sany artady

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 17:10

Infeksııany qaıdan juqtyrǵany belgisiz

Aımaqtar • Búgin, 16:10

Pálsapa – Bekzat sana

Qazaqstan • Búgin, 15:46

Taldyqorǵannan Taıynshaǵa deıin...

Qazaqstan • Búgin, 14:55

Tegeýrini temirdeı Temirbaev

Qazaqstan • Búgin, 14:26

Karantınde shyrqalǵan ánuran

Qazaqstan • Búgin, 13:16

Uqsas jańalyqtar