Osy oraıda Ierýsalım nemese Qudys jáne Izraıl men Palestına ataýlary búgingi qazaqtarǵa Qazaqstannan alys, jyraq jer attary bolyp kórinýi múmkin. Biraq tarıhı turǵydan qaraǵanda bul mekenderdi kezinde qypshaq mámlúkteri jáne oǵyz saljuqtary bılegen. Tipti Shyńǵys hannan qashqan horezmshah qańlylary osy jerlerde el qurǵan. Ekinshi bir jaǵynan evreıler, hrıstıandar jáne musylmandar úshin qasıetti bolyp tabylatyn Qudystyń taǵdyryna Qazaqstannyń beıjaı qaramaıtyny belgili. Atap aıtqanda, Elbasy N.Nazarbaevtyń bastamasymen uıymdastyrylyp júrgen Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi Iýdaızm men Islam dinbasylarynyń basyn qosyp, Qudys máselesiniń sheshilýi jáne Izraıl-Palestınanyń ymyraǵa kelýine ózindik úles qosyp otyr. Al Qazaqstannyń bastamasymen qurylǵan Azııadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńes Izraıl men Palestına ekeýiniń de múshe bolyp otyrǵan jalǵyz halyqaralyq uıymy bolyp tabylady. Basqasha aıtqanda, túrli dinder, uly órkenıetter men alyp derjavalardyń múddeleri astasyp jatqan Qudys máselesi jáne Izraıl – Palestına qaqtyǵysyn baqylap, saraptap otyrýymyzdyń qajettiligi zor.
Uly derjavalardyń atalǵan qaqtyǵystaǵy ustanymdaryn sóz eter bolsaq, 1948 jyly Izraıl memleketi qurylǵannan bastap Batys elderi, atap aıtqanda Ulybrıtanııa men AQSh ony barynsha qoldady. Aımaqtaǵy AQSh saıasatynyń basty maqsaty – Izraıldiń qaýipizdigin qamtamasyz etý. Munyń sebebi Amerıka halqynyń basym kópshiligi, atap aıtqanda evangelıst hrıstıandar Isanyń qaıtyp kelýi úshin evreılerdiń Táýrat pen Injilde olarǵa ýáde etilgen jerlerge, dálirek aıtqanda Palestınaǵa oralýy kerek dep senedi. Bul senim AQSh-tyń aımaqtyq saıasatyna Izraıldi qoldaý retinde kórinis tabýda. Osy toptyń daýsyn alyp 2016 jyly saılanǵan Tramp 2020 jyly qaıta saılaný úshin Izraıldi qolynan kelgeninshe kómektesedi. Basqasha aıtqanda, bir jaǵynan AQSh-tyń ishki saıasaty, ekinshi jaǵynan Vashıngtonnyń aımaqtyq jáne álemdik ústemdigin saqtaýǵa talpynysy onyń Izraıldi qoldaýyna sebep bolyp otyr.
Keńes Odaǵynyń jáne búgingi Reseıdiń Izraıl-Palestına qaqtyǵysyna degen ustanymyna toqtalatyn bolsaq, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan buryn jáne keıin Eýropadaǵy evreılerdiń Palestınaǵa kóptep kóshýi jáne ondaǵy arabtardy yǵystyra bastaýy Keńes Odaǵynyń «ezilgen halyqtardy qoldaý» uranyna saı Máskeý arabtar jaǵynda boldy. Qyrǵı-qabaq soǵysy jaǵdaıyndaǵy KSRO men AQSh teketiresinde Keńes Odaǵynyń Palestınamen qatynasy odan saıyn kúsheıe tústi. Búgingi Palestına prezıdenti Mahmýd Abbastyń 1970 jyldardyń sońynda KSRO-da bilim alyp, tipti sonda ǵylymı dárejesin de qorǵaǵany belgili. 1967 jyly Izraıl men Palestına arasyndaǵy alty kúndik soǵystan keıin, ıaǵnı Izraıldiń arab jerleriniń kópshiligin basyp alǵannan soń Máskeý Keńes Odaǵy-Izraıl dıplomatııalyq qatynastaryn toqtatty. Bul qatynastar 1991 jyly tek qyrǵı qabaq soǵys aıaqtalǵan soń ǵana qalpyna keldi. Osylaısha, ótken ǵasyrdyń 90-jyldary Reseıdiń álemdik derjavalyq maqsattarynan bas tartýy onyń Izraılmen qarym-qatynasyna oń áser etti.
2000 jyldardan bastap Reseı qyrǵı-qabaq soǵystan keıin joǵaltqan pozısııasyn qaıtarý saıasatyna kiristi. Osy maqsatta Máskeý aımaqtaǵy dástúrli arab elderimen qatynasyn qaıta jandandyra bastady. Alaıda qyrǵı-qabaq soǵystan ózgeshe, bul joly Reseı Izraılmen de yntymaqtastyǵyn arttyrdy. Munda Izraılge burynǵy Keńes Odaǵy elderinen kóship barǵan evreıler mańyzdy úles qosýda. Orys tildi evreıler eki eldiń arasynda dáneker bolyp tur. 2020 jyly 23 qańtar Izraılge barǵan Reseı prezıdenti V.Pýtın osy evreılerdiń bastamasymen salynǵan jáne Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezindegi Lenıngrad qorshaýy qurbandaryna arnalǵan «Estelik shyraǵy» eskertkishin ashty.
Máskeýdiń aımaqtaǵy belsendi saıasaty Reseıdi Palestına úshin de, Izraıl úshin de taptyrmas áripteske aınaldyrdy. Qysqasy, Reseı uly derjava retinde aımaqta yqpaldy kúshke aınalýdy jáne Izraıl-Palestına sııaqty halyqaralyq myńyzy bar qaqtyǵysta bitimger el retinde basqalardyń onymen eseptesýin qalaıdy. Bul turǵydan 2002 jyly Izraıl men Palestına arasynda dáneker rólin atqaryp otyrǵan, Reseı, AQSh, EO jáne BUU-dan turatyn «Taıaý Shyǵys tórttigi» formatyn Reseıdiń jetistigi dep sanaýǵa bolady.
Reseıdiń Sırııadaǵy daǵdarysqa áskerı aralasýynan keıin Máskeý-Tel-Avıv yqpaldastyǵy odan ári kúsheıe tústi. Reseı áskerleriniń Sırııadaǵy operasııalary jáne Sırııa/Iran sarbazdarynyń Izraılge qarsy ustanymynyń Máskeý – Tel-Avıv arasynda daǵdarysqa sebep bolý múmkindigi bar edi. Sondyqtan Reseı – Izraıl arasynda úılestirý mehanızmi quryldy. 2018 jylǵy 17 qyrkúıeginde ızraıldik ushaqtardyń kesirinen qulaǵan reseılik ushaqqa baılanysty daǵdarys osy mehanızm arqasynda sheshildi. Osy kezeńde 2015 jyldan beri Izraıl premer-mınıstri Benjamın Netanıahý Reseıge 14 ret bardy. Tipti 28 qańtarda Tramppen birge «Ǵasyr kelisimin» jarııalaǵannan keıin B.Netanıahý tóte V.Pýtınmen jolyǵý úshin Reseıge keldi. Bul jaǵdaı Máskeýdiń aımaqta sheshýshi oıynshy ekendigin kórsetedi.
Aımaqtaǵy musylman elderiniń de Izraıl-Palestına qaqtyǵysyna degen ustanymdaryna toqtala ketken abzal. Mysyr, Sırııa jáne Iordanııa sııaqty arab elderi áý basta «baýyrlaryn» is júzinde qoldaǵan, tipti Palestına úshin Izraılmen soǵysqan. Sondyqtan áýeli qaqtyǵystyń aty «Arab-Izraıl qaqtyǵysy» dep atalatyn. Alaıda, AQSh-tyń aımaqtyq saıasaty men Izraıldiń áskerı jeńisteriniń nátıjesinde arabtar arasyndaǵy aýyzbirshilik buzyldy jáne qaqtyǵys «Izraıl-Palestına qaqtyǵysyna» aınaldy. Arab emes musylman elderdiń arasynda Pákistan, Iran jáne Túrkııanyń qaqtyǵysqa belsendi aralasqysy keletindigi baıqalady. Ásirese sońǵy kezde Iran men Túrkııanyń bastamalaryn aıtýǵa bolady. Degenmen musylman elderdiń barlyǵy tek málimdeme jasap, sóz júzinde ǵana qoldaýmen shekteledi. Atap aıtsaq, Túrkııa men Iran D.Tramptyń «Taıaý Shyǵys josparyn» synǵa alyp, oǵan qarsy naqty qadam jasaý kerektigin talqylap jatyr. Biraq bul elderdiń AQSh – Izraıl odaǵyna qarsy shyǵatyn qaýqary joq. Al 2020 jyly 1 aqpanda Kaırde bas qosqan Arab elderi lıgasy jospardyń halyqaralyq quqyqqa teris jáne bul josparǵa múldem qarsy ekendigin málimdedi. Bul málimdemeniń de burynǵy málimdemeler sııaqty tek qaǵaz júzinde qalatyny belgili.
Qoryta aıtqanda, D.Tramptyń usynyp otyrǵan «Ǵasyrdyń kelisimi» Izraıl-Palestına arasyndaǵy daýdy odan saıyn shıenelistirmese, oń sheshýi múmkin emes. Musylman elderiniń halyqaralyq quqyqty saqtaý týraly málimdemeleri AQSh-qa da, Izraılge de áser etpeıdi. Reseı sııaqty iri derjavalar da tek óz múddesi sheńberinde áreket etedi. Sózdiń túıini, Ierýsalım máselesi men Izraıl-Palestına qaqtyǵysy halyqaralyq saıasattyń «halyqaralyq quqyq», «adam quqyqtary», «qaqtyǵystardy beıbit jolmen sheshý» sııaqty qundylyqtar negizinde emes, «ulttyq múddeler», «áskerı kúsh» pen «geosaıasat» negizinde júzege asatynyn taǵy da bir ret eske túsirip tur.
Dinmuhammed ÁMETBEK,
Ankaradaǵy ANKASAM zertteý ortalyǵy Eýrazııa bóliminiń basshysy
