Rýhanııat • 17 Aqpan, 2020

Marshal Tıtonyń oryndaýyndaǵy «Qaratorǵaı»

2123 retkórsetildi

1967 jyly Máskeý qalasynda Qazan tóńkerisiniń 50 jyldyǵy aıryqsha atap ótiledi. Saıası máni basym toıǵa sol kezdegi sosıalıstik lager elderiniń basshylary, syrt memleketterdegi kommýnısttik partııanyń jetekshileri biri qalmaı shaqyrylǵany anyq. Osy toıǵa qurmetti qonaq retinde Mońǵolııa eliniń basshysy, marshal Iýmjagıın Sedenbal da qatysady. Bul adamnyń áıeli Anastasııa Ivanovna orys ultynan, ári ózi de Keńes elinde bilim alǵandyqtan orys tilin erkin meńgergen jaıy bar. 

Toıdyń ábden qyzǵan tusyn­da Mońǵolııa marshaly Iý.Seden­balǵa Iýgoslavııa eliniń basshysy, áskerı marshal Iosıf Broz Tıto jo­lyqqysy keletini jaıly habar jetedi.

Broz Tıto  – 1892 jyly Hor­vatııanyń soltústigindegi Kým­ro­ves atty eldi mekende tý­ǵan. Bi­rin­shi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan. 1915 jyly maıdan ala­ńynda jaralanyp orystardyń tutq­ynyna túsip, lagerde bolǵan. Osynda júrip orys tilin úırengen. Tipti Lev Tolstoı shyǵarmalaryn túp­nusqada súısinip oqyǵan. Keıin kommýnıstik partııanyń ha­lyqaralyq qaıratkerleriniń bi­rine aınalyp, 30 jyl memleket basqaryp, 40 jyl Iýgoslavııa kommýnısterine kósem boldy.

Sóıtip eki eldiń qos marshaly Máskeý tórinde qol alysyp, orys tilinde armansyz áńgimelesken. Bir áredikte Broz Tıto: «Seke, meniń armanym bıebaýdyń basynda turyp, sary qymyzdan qanǵansha bir ishý. Estýimshe, sizdiń eldiń jaı­laýynda tamyz­dyń shúıgin shó­bine pisken qymyz kóp deıdi. Qu­daı buıyrsa, kelesi jy­ly birge oty­ryp, jaılaýda qymyz ishsek qalaı?» dep ázil-shyny aralas usy­nys aıta­dy. Iý.Sedenbal ja­ryq­tyq «Kelińiz, qansha ishseńiz de­ qymyz tabylady» dep jalbaq qaǵady.

Sonymen kelesi, 1968 jyly Iýgoslavııa basshysy Mońǵol eline keledi. Kómilip qymyz ishe­di. Jýyqta osy tarıhı sapar jaı­­ly jazylǵan estelikke kó­zim tús­ti. Avtory – Mońǵolhýý Bes­taı­uly deıtin qazaq eken. Bul aǵa­­myz Shyńǵys han jurtyna aty má­lim jýrnalıst. Bir aıyby – tek mońǵolsha jazady. Uzaq jyl eldiń bas basylymy «Únen» («Pravda») gazetinde tilshi bolǵan.

Múkeńniń aıtýynsha, Broz Tıtonyń ómir-tarıhynda kósh­pendilerdiń dástúr-salty aıryq­sha qymbat. О́ıtkeni 1915 jyly orystyń tutqynyna túsken ol Oralǵa jer aýdarylady. Tıto bul aradan qashyp shyǵyp Om­by qalasynyń mańyndaǵy Alek­sandrovsk aýylynda jan­saýǵalap júrgen jerinen qazaqtyń bir baıy ókil bala etip «asyrap» alady. Sóıtip Tıto qazaqtyń uly bolyp shyǵa keledi. О́kil ákesiniń sibirlikterden satyp alǵan sý dıirmenin iske qosyp, un tartyp qazaqtardy qaryq qylady. 

Bul oqıǵa jaıly 1987 jy­ly Másekeýde jaryq kórgen «Onı ostaıýtsıa s namı» atty Tıto­nyń óz esteliginde: «Túr­mede ólimshi qalde jatqan meni qazaqtyń bir dáýletti adamy kelip, alyp ketti. 10 shaqty kıiz úıden turatyn qazaq aýylyna ákeldi. Keıin bilsem bul jer qazaq­tardyń mekeni eken. Orys­tar ólkeni «Kırgızskaıa kraı» dep ataǵandyqtan men ózimdi al­ǵashynda qyrǵyzdardyń arasynda júr­min dep oıladym. Keıin bildim bular ushan-teńiz dalanyń ıesi, ári kóshpendilerdiń sońǵy murageri qazaqtar eken. О́kil ákemniń tek ózinde 2500 jylqy boldy. Men qazaqsha táp-táýir sóıleıtin jáne halyq ánderin naqyshtap aıtatyn dá­rejege jettim. Aıdaýda júr­gende ókpeme sýyq tıip, aýyr dert­ke shaldyqqan edim. Qazaq aýy­lyna kelip úzdiksiz qymyz ishýdiń arqasynda 3 jylda qulan-taza aıyqtym».

Taǵy bir derek, orys qalam­geri Evgenıı Matonınniń «JZL» serııa­symen 2012 jyly jaryq kórgen «Broz Tıto» atty kitaby bar. Osy týyndynyń «Reseı tut­qynynda bolǵan kúnder» at­ty bóliminde: «1917-1920 jyl­­­dar aralyǵynda Iosıf Broz qyrǵyzdardyń arasynda ómir súrdi. Ol óziniń ókil áke­si Jek­senbaevqa (tupnusqada Jak­­sen­baev) adal boldy. Ol óz aǵaıyn­daryn (qazaqtardy aıtady) aqtardyń bulap-tonaýyna qarsy kóterip, halyqty bolshe­vıktik senimge baǵyttady» dep jazypty. Bul jazbadan biz Tı­tony qazaq asyrap alǵanyn anyq ańǵaramyz.

Sol sııaqty atalǵan taqy­ryp boıynsha izdengen qazaq jýr­nalısi Qýanysh Ahmetov mar­qumnyń paıymdaýynsha Tı­tonyń asyrap alǵan ókil ákesi – Isa Jeksenbaev degen aýqatty qazaq. Onyń Omby qalasyna taıaý mańda  jeke sharýashylyǵy bol­ǵan. Eginshilikpen aınalysqan, jylqy ósirgen. Tipti Isekeń kór­­shi Mıhaılovka atty aýylda turatyn Polına Beloýsova degen orys qyzǵa quda túsip, qalyń malyn tólep Tıtony úılendirgen. Onymen qoımaı qyzyl bóreneden qııý­lastyryp úı salyp bergen. Isekeń 1937 jyly ombylyq qaı­ratker Muqan Áıtpenovtiń kontr­revolıýsııalyq tobynda boldy degen jala arqalap, «halyq jaýy» retinde atylyp ketken eken. Ur­paqtary (Júnisovter) bar. Olar Omby oblysy Sharbaqty aýdany «Qoıshybaı» aýylynda turady («Egemen Qazaqstan». 25 shilde, 2001 j).

Sózimizdiń basyna qaıta ora­laıyq. Mońǵoldyń keń kósilgen dalasy, shurqyraǵan jylqy, jaıylyp jatqan maldy kórip, óziniń qazaq dalasynda ótkizgen kúnderi esine túsken Tıto «me­nimen qazaq­sha sóılesetin adam bar ma?»  deıdi ǵoı. Sol tusta Mońǵolııanyń Jos­parlaý agent­­tiginiń tóraǵasy, keıin Mı­nıstr­­ler keńesiniń  birinshi oryn­basary­ qyzmetine de­ıin kóteril­gen, ba­la kezin­de qazaq­tardyń arasynda ósip, qazaq tilin úırengen Túmen­baıyr Ragsha degen azamat «Kel, sóıleseıik men barmyn» dep­ti. Sóıtip, ekeýi keń jaılaýda kıiz úıde qymyz iship otyryp qazaqsha kósilgen kórinedi. So­dan qymyzǵa qyzǵan Tıto «men qazaqsha óleń aıtam» deıdi ǵoı. «Qandaı óleń aıtasyz?» «Qaratorǵaı». Qasyndaǵy Ragsha dosy dereý «Marshal Tıtonyń oryndaýynda qazaqtyń halyq áni «Qaratorǵaı» dep saltanatty túr­de jarııalap jiberipti. Sodan ekeýi qosylyp álgi ándi aıtyp shyqqan eken. Tyńdap otyrǵan bas hatshy, marshal Sedenbal qol soǵyp qaryq bolypty.

Bul oqıǵany hatqa túsirgen adam joǵarydaǵy Mońǵolhýý aǵa­myz. Biz Múkeńniń birneshe jyldyń aldynda Ulan-batyrda jaryq kórgen «Qarly Altaıdyń kúmbiri» atty myń bettik estelik-jazbasynan alyp, ózimiz biletin derek-dáıekti qosyp qazaqtyń jal­paq tilimen oqyrmanǵa jetki­zip otyrmyz.

 

Sýrette: Kıiz úıdiń ishinde qymyz iship otyrǵan Iý.Sedenbal men Broz Tıto. 1968 jyl. Mońǵolııa.

 

Sońǵy jańalyqtar

Beıqamdyqqa jol berilmeýi kerek

Rýhanııat • Keshe

Koronavırýssyz Qostanaı

Aımaqtar • Keshe

Kúrish eksportyna kedergi joq

Aımaqtar • Keshe

Álem únemdele bastady

Álem • Keshe

Uqsas jańalyqtar