100 • 17 Aqpan, 2020

«Sosıaldy Qazaqstan»: Halyq kompozıtory – Qurmanǵazy

36 retkórsetildi

1936 jyly «Sosıaldy Qazaqstan» gazetiniń №25 sanynda shyqqan «Halyq kompozıtory – Qurmanǵazy» maqalasyn nazarlaryńyzǵa usynamyz. 

Qazaq fılarmonııasy mýzyka mádenıetin, kórkemónerin jasaýda bir qatar ıgi ister istep otyr. Daýsy tómen, birimen-biri birikpegen retsiz dombyra daýsyn biriktirdi. Dombyradan, qobyzdan, sybyzǵydan uly orkestirin qurdy. Dombyranyń sapasyn jóndep, daýsyn arttyryp óner jolyna saldy. Sóıtip myńdaǵan kóptiń aldynda kúı tarta alatyn orkestirge aınaldyrdy.

Qazaqstan fılarmonııasynyń mýzykany órkendetýde istegen isteri bul ǵana emes. Sonymen qatar jeke dombyraǵa arnalyp shyǵarylǵan kúılerdi orkestirge laıyqtap, óńdep otyr. Qazaqtyń jeke ánderin de orkestirge qosylatyn etip otyr. Basqasha aıtqanda orkestir qurýmen ol orkestirdiń repertýaryn da birge jasap otyr.

Orkestir qurýda, orkestir repertýaryn jasaýda flarmonııanyń alǵa qoıǵan mindeti ekeý bolatyn: biri qazaqtyń mýzyka quraldaryn mádenıettendirý, zamanymyzǵa laıyqty etip órkendetý. Ekinshisi eski halyq kúılerin, ánderin óńdeý, olardy da mádenıettendirý, orkestirdiń repertýaryna kirgizý. Sonymen qatar halyq motıftaryn paıdalana otyryp, jańa kúı, jańa mýzykalyq shyǵarma jasaý.

Bul mindetti fılarmonııa birtindep oıdaǵydaı etip oryndap keledi. Dombyra orkestriniń qurylýy mýzyka aspaptaryn órkendetýdiń alǵashqy adymy edi. Qazaqtyń jeke kúılerin orkestirdiń repertýary etý – eski halyq motıfterin meńgerýi, óńdeýi, mádenıettendirýi bolady. Fılarmonııanyń ekinshi bir bastap otyrǵan ıgilikti isi, jeke halyq kompozıtorlarynyń, dombyrashylarynyń, ánshileriniń keshterin ótkizýge kirisýi. Bul óte mádenıettik, ǵylymı jumys. Bul fılarmonııamyzdyń óz jumysynyń durys baǵyt alǵanyn kórsetedi. Qazaqtyń eski kompozıtorlary: Qurmanǵazy, Muhıt, Aqanseri, Jaıaý Musa sııaqtylardyń jeke keshin ótkizý, bir jaǵynan mádenıetke shóldep otyrǵan qalyń kópshiliktiń tilegin oryndaý. Ekinshi jaǵynan olardy qalyń kópshilikke tanystyrý. Qalyń kópshiliktiń eski halyq mýzykasyn bilý jóninen uǵymyn arttyrý. Úshinshi jaǵynan ǵylymı-zertteý jumystaryn jolǵa salý. Fılarmonııanyń bul jumysy quttyqtaıtyn uly jumys.

Fılarmonııanyń birinshi keshi Qurmanǵazyǵa arnaldy. Bul jumystyń ıgilikti is ekenin, jáne munyń nátıjesi óte joǵary bolatynyn kórsetti. Qurmanǵazyǵa arnalǵan kesh óte jaqsy ótti.

Qurmanǵazy kim? Batys Qazaqstannyń ataqty kúıshisi. Kúıshi bolǵanda óz aldyna bir bólek mektep jasaǵan, óziniń shákirtterin týǵyzǵan kisi. О́z zamanynyń (1818-1893 jyldar) qalyń qara halyq buqarasynyń talap-tilegin, oı-qııalyn, qalyń, tereń, áserli, jalyndy kúıge túsirgen zamanynyń kúıshisi bolǵan kompozıtor. Barmaǵynan bal tamǵan dombyrashy. Orystyń ákimderi, kishi júzdiń handary, sultandary, bıleri Qurmanǵazyny buzyq, ury degen laqap taratyp, osyndaı ataq taǵyp, onyń bedelin joımaqshy bolǵan. Shynynda Qurmanǵazy ezilýdegi buqaranyń muńyn estip, órge talpynǵan, shyǵatyn jol izdegen adam. Biraq shyǵatyn jolyn taba almaı, baı-bekterden jeke kek alý jolyna túsken, jeke býntar bolǵan adam.

Qurmanǵazynyń kúıleri óte kóp, fılarmonııanyń qazirshe aıqyndaǵany 30 kúıi. Ataqty «Adaı» kúıi, «Serper», «Kóbik shashqan», «Saryarqa», «Tóremurat» sııaqty kúıler osy Qurmanǵazynyki.

Qurmanǵazy jalǵyz ǵana kúı shyǵarýshy emes, sonymen qatar shyǵarǵan kúılerin dombyrada jerine jetkize oryndaýshy bolǵan. Qurmanǵazynyń dombyraǵa sheberligi, kúıiniń ózin tartqyshtyǵy jurtqa málim. Qurmanǵazy jabaıy kúıshi emes, el kezip mýzyka mádenıetin keńeıtken, sol mádenıetin shyǵarmasynda kórsetken adam. Sondyqtan Qurmanǵazynyń kúıleri eski kúılerdiń ishindegi moıyn ozyǵy, mádenıettisi, sonymen qatar buqaraǵa eń jaqyny. Qurmanǵazynyń kúıleri sol ýaqyttaǵy buqaranyń baıany «Kóbik shashqan» degen bir kúıiniń ózi sol ýaqyttaǵy buqaranyń qaly qandaı ekenin sýrettep beredi.

Olaı bolsa fılarmonııanyń Qurmanǵazyny qolǵa alýy, ǵylymı keshterin Qurmanǵazydan bastaýy óte durys. Qurmanǵazyny kópshilikke tanytý, Qurmanǵazy jónindegi ótirik, ósekterdi joıý. Qurmanǵazy kúılerin zertteý óte kerek.

Qurmanǵazy keshi baıandamamen bastaldy. Ahmet Jubanov joldas qysqasha baıandama jasap, Qurmanǵazymen tanystyrdy. Baıandamadan keıin orkestr Qurmanǵazynyń «Serper», «Túrmeden qashqan», «Qaıran sheshem», «Adaı kúıi» degen kúılerin tartty. Dombyra ustalary Qalı, Oqap joldastar Qurmanǵazynyń jeke kúılerin tartty. Fılarmonııanyń balet ártisteri «Balbyraýyn», «Baldyzdar» kúılerine salynǵan bılerdi oryndady.

Jurttyń óte súısingeni Qurmanǵazynyń «Kóbik shashqan» kúıi boldy. Bul kúıdi orkestirdiń tartýy tamasha, tereń, áserli shyqty. Osy kúıdi orkestirdiń oryndaýy da, qordyń oryndaýy da jurtqa jańalyq ashqandaı boldy. Fılarmonııa Qurmanǵazyǵa arnap kórme uıymdastyrdy. Jubanov Ahmet joldas jazǵan ádebı kitapsha basyp shyǵaryldy. Qysqasha fılarmonııanyń bul jumysy ǵylymı jumystyń basy boldy.

 

Edil

Sońǵy jańalyqtar

El ekologııaǵa alańdaıdy

Ekologııa • Búgin, 10:55

Jalǵan aqparat taratqandar jazalanady

Aımaqtar • Búgin, 10:42

Mańǵystaý oblysy karantınge jabylady

Aımaqtar • Búgin, 10:29

Muqtaj jandarǵa kómektesedi

Rýhanııat • Búgin, 08:10

Sabyr-shydamnyń synalar shaǵy...

Qoǵam • Búgin, 08:04

Senimimizdi nyǵaıtqan naqty qadam

Rýhanııat • Búgin, 08:02

Jastarǵa da qoldaý jasalady

Parlament • Búgin, 07:59

Toılarymyz alda!

Parlament • Búgin, 07:52

Betperde kıgen kóktem - 3

Tanym • Búgin, 07:35

Syr dıqandary soıa ósirýge den qoıdy

Ekonomıka • Búgin, 07:34

Bankter qolushyn sozýǵa daıyn ba?

Ekonomıka • Búgin, 07:24

Tártip pen tazalyq

Qoǵam • Búgin, 07:22

Qazaq qaıda barady?

Rýhanııat • Búgin, 07:12

Benzın baǵasy arzandady

Ekonomıka • Keshe

Abaıdyń ánin shyrqady

Abaı • Keshe

Uqsas jańalyqtar