Iá, ókinishke qaraı jasóspirimder arasynda bolmashy daýdan bastalǵan janjaldyń sońy bireýiniń maıyp bolýyna soqtyratyn oqıǵalar jıilep tur. Balalardyń ómiri, densaýlyǵy jáne ál-aýqaty – elimizde basymdyq berilip otyrǵan baǵyttyń biri. Degenmen, búgingi tańda nazar aýdaratyn, ýákiletti organdardyń jumysyna túzetýler engizýdi talap etetin birqatar másele bar.
Mysaly, balalardy zorlyq-zombylyqtan, sonyń ishinde jynystyq qol suǵýshylyqtan qorǵaýdy qamtamasyz etý máselesi, balalar sýısıdin aldyn alý tetikteriniń tıimdi jumys istemeýi ózekti. Tek sońǵy jylda Túrkistan oblysynda prokýrorlar kámeletke tolmaǵandar týraly zańnamany buzýdyń 120-dan astam faktisin anyqtap, bul buzýshylyqtardy joıýǵa baǵyttalǵan 67 yqpal etý sharalaryn qabyldapty. Jasóspirimder qylmysynyń aldyn alý, turmystyq qıyn jaǵdaıda júrgen otbasylarmen jáne balalarmen jumys isteýde kemshilikter de joq emes. Túrkistan oblysynda alǵash ret ótken «Qaýipsiz balalyq shaq» ashyq forýmynda joǵaryda atalǵan derekter, kóterilgen máselelermen qatar atqarylǵan júıeli jumystardyń nátıjesi de málim etildi.
О́ńirde ótken jyly balalar arasyndaǵy sýısıd 9,5%, jynystyq tıispeýshilikke qarsy qylmys 22,7%, kámeletke tolmaǵandarmen jasalǵan quqyq buzýshylyq 4,4%, olarǵa qatysty jasalǵan qylmys 7,7%-ǵa tómendegen. Byltyr 732 bala oblystyq ıývenaldy polısııa esebinde turǵan, al aldyńǵy jyly bul kórsetkish 739 bolatyn. Aldyńǵy jyly oblysta jasóspirimder arasynda 106 (41-i aıaqtalǵan, 65-i oqtalǵan) sýısıd oqıǵasy tirkelse, 2019 jyly 80 (38-i aıaqtalǵan, 42-si oqtalǵan) oqıǵa tirkelip otyr. Búgingi tańda «REFRAME» tulǵalyq damytý ortalyǵymen oblystaǵy barlyq 1277 pedagog-psıholog «Besterek» jobasy aıasynda jasóspirimderdiń arasynda sýısıdtiń aldyn alý boıynsha kýrstardan ótýde. Oǵan jergilikti bıýdjetten 44 mln 695 myń teńge qarastyrylǵan. Sonymen qatar oqýshylardy qosymsha bilimmen qamtýdy 70 paıyzǵa jetkizý maqsatynda 11 aýdanda «Oqýshylar úıleri» ashylýda. Oblys ákimi, jergilikti atqarýshy organdardyń basshylary, qala, aýdan ákimderi, quqyq qorǵaý jáne baqylaý organdarynyń basshylary, qoǵamdyq birlestikter men úkimettik emes uıymdardyń ókilderi, sondaı-aq eriktiler qatysqan forýmda oblys prokýrory Nurǵalym Ábdirov kámeletke tolmaǵandardyń problemalyq máselelerin barlyq múddeli organdar jáne qoǵam ókilderimen ashyq dıalog formatynda talqylaýdyń ózektiligi men qajettigin atap ótti. Prokýror, sondaı-aq qazirgi tańda quqyq buzýshylyqtyń profılaktıkasy aldyńǵy qatardaǵy máselelerge engenin aıtyp ótti. Ashyq forým alańynda balalardyń densaýlyǵy men damýyna zııan keltiretin, onyń ishinde balalardy ózine-ózi qol jumsaýǵa ıtermeleıtin jáne basqa da teris áreketter jasaý nıetin týǵyzatyn aqparatty taratýǵa qatysty máseleler de qozǵaldy.
Oblysta 0-18 jas aralyǵynda 853 myń bala bar. Olardyń qaýipsizdigi men quqyqtaryn qorǵaý, jalpy orta bilimmen qamtý boıynsha oblystyq bıýdjetten 51,5 mlrd teńge qarastyrylǵan. Túrkistan oblysy adamı áleýetti damytý basqarmasynyń basshysy R.Jolaevtyń aıtýynsha, óńirdegi 905 mekteptiń 681-i tıptik, 172-si yńǵaılastyrylǵan, 52-si samandy. Sońǵy kezde balalar qaýipsizdigine qatysty jıi aıtylyp júrgen dárethana máselesi tolyq sheshimin tabýy úshin qarjy kerek. Orta eseppen 584 mekteptiń ishki dárethanasyn aǵymdaǵy jáne kúrdeli jóndeýden ótkizýge jalpy 3 mlrd 796 mln teńge, al 172 mekteptiń syrtqy dárethanasyn ishke kirgizýge jergilikti bıýdjetten 946 mln teńge qarjy qajet. Sonymen qatar basqarma basshysynyń aıtýynsha, 716 mektepke septık jáne sý kirgizý orta eseppen 2 mlrd 076 mln teńgeni qajet etedi. Mektepterdiń qorshaýlaryn qaıta jaryqtandyrý, aǵymdaǵy jóndeýden ótkizý jumystary da qarjyǵa qarap tur. О́ńirde 85 eldi mekende mektep joq, ondaǵy kúndelikti tasymaldanatyn balalardyń sany – 6623. Osynshama balaǵa búginde 160 avtobýs qyzmet kórsetedi, taǵy 50 avtobýs qajet. Basqarma basshysynyń aıtýynsha, avtobýstardyń qajettiligin sheshý úshin oblystyq bıýdjetten 550 mln teńgege suranys berilgen. «Sonymen qatar Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń tapsyrmasyna sáıkes, 15 qańtar men 15 aqpan aralyǵyndaǵy «Qaýipsiz mektep avtobýsy» aksııasy iske qosylyp, aýdan, qala ákimdikteri ózderine berilgen tapsyrmalardy oryndaýda. Bilim berý uıymdarynda qaýipsizdikti, sanıtarlyq talaptardy kúsheıtý maqsatynda mekemelerdiń kireberisine týrnıketter ornatý, mekeme aýmaǵyn beınebaqylaý júıesimen tolyq qamtý baǵytynda jumystar júrgizilýde. Oblys boıynsha beınebaqylaý ornatylǵan mektepter sany 883-ke jetti. Alaıda oblys mektepterinde ornalastyrylǵan beınekameralar búgingi tańda eskirgen, kireberiske, dálizge jáne foıege ǵana ornatylǵan. Mınıstrliktiń talabyna sáıkes beınebaqylaý júıesin tolyǵymen jańǵyrtyp, oblystaǵy mektepterdiń árqaısysyna 10 danadan beınebaqylaý quraly ornatylýy jáne olar mektep aýmaǵyn (ashana, ájethana), sportzaldy jáne kitaphanalardy qamtýy tıis. Qaýipsizdik máselelerin tolyq iske asyrý maqsatynda basqarma men polısııa departamentiniń kelisimi boıynsha beınebaqylaý kameralary jergilikti polısııa júıesine qosylýy qajet», deıdi R.Jolaev. Bul oraıda beınebaqylaý júıesine 632 mln teńge qajet eken. Budan bólek, oblystaǵy jalpy bilim beretin mektepterde týrnıket múldem ornatylmaǵan. Al 1 mektepke týrnıket ornatý – 11 mln teńgeni qajet etedi, ıaǵnı jalpy qajetti qarjy – 1 mlrd 617 mln teńge.
Aıta ketelik, óńirde ishki ister organdarynda esepke alynǵan balalardy tárbıelep, psıhologııalyq kómek kórsetý máselesine den qoıylǵan. Osy oraıda oblys ákimdiginiń qoldaýymen bastaý alǵan «Bes terek» jobasy júzege asýda. Bes túrli mamannyń birikken zerdeleý jumystary jaqsy nátıje berip otyr. Jańa jobaǵa basqa oblystar da qyzyǵýshylyq tanytýda.
Túrkistan oblysy
