Aımaqtar • 18 Aqpan, 2020

Bala qaýipsizdigine – basty nazar

33 retkórsetildi

Arys qalasynda mektep oqýshysy men kolledj stýdenti tóbelesip, sońǵysy qurdasynan jeńilip qalady. Oǵan arlanǵan bozbala kómekke dostaryn shaqyryp, 10-synyptyń oqýshysyn pyshaqpen jaraqattaǵan. Osy oqıǵaǵa qatysty «Adam óltirýge oqtalý» baby boıynsha sotqa deıingi tergep-tekserý amaldary júrgizilip, mán-jaıy anyqtalyp jatyr.

Iá, ókinishke qaraı jasós­pirim­der arasynda bolmashy daý­dan bastalǵan janjaldyń sońy bireýiniń maıyp bolýyna soqty­ratyn oqıǵalar jıilep tur. Bala­lardyń ómiri, densaýlyǵy jáne ál-aýqaty – elimizde basym­dyq berilip otyrǵan baǵyttyń biri. Degenmen, búgingi tańda nazar aýdaratyn, ýákiletti organdardyń jumy­syna túzetýler engizýdi talap etetin birqatar másele bar.

Mysaly, balalardy zorlyq-zombylyqtan, sonyń ishinde jynys­tyq qol suǵýshylyqtan qor­ǵaýdy qamtamasyz etý máse­lesi, balalar sýısıdin aldyn alý tetikteriniń tıimdi ju­mys istemeýi ózekti. Tek soń­ǵy jylda Túrkistan oblysynda prokýrorlar kámeletke tol­maǵandar tý­raly zańnamany buzý­dyń 120-dan astam faktisin anyq­tap, bul buzýshylyqtardy joıý­ǵa baǵyttalǵan 67 yqpal etý sha­­ralaryn qabyldapty. Jas­ós­pi­rimder qylmysynyń aldyn alý, turmystyq qıyn jaǵdaı­da júrgen otbasylarmen já­ne balalarmen jumys isteý­de kemshilikter de joq emes. Túr­kis­tan oblysynda alǵash ret ót­ken «Qaýipsiz balalyq shaq» ashyq forýmynda joǵaryda atal­ǵan derekter, kóterilgen másele­ler­men qatar atqarylǵan júıeli ju­mys­tardyń nátıjesi de málim etildi.

О́ńirde ótken jyly balalar arasyndaǵy sýısıd 9,5%, jy­nystyq tıispeýshilikke qarsy qylmys 22,7%, kámeletke tolma­ǵandarmen jasalǵan quqyq bu­zýshylyq 4,4%, olarǵa qatysty jasalǵan qylmys 7,7%-ǵa tó­mendegen. Byltyr 732 bala ob­lystyq ıývenaldy polısııa esebinde turǵan, al aldyńǵy jy­ly bul kórsetkish 739 bolatyn. Aldyńǵy jyly oblysta jas­ós­pirimder arasynda 106 (41-i aıaq­talǵan, 65-i oqtalǵan) sýısıd oqı­ǵasy tirkelse, 2019 jyly 80 (38-i aıaqtalǵan, 42-si oqtalǵan) oqıǵa tirkelip otyr. Búgingi tańda «REFRAME» tul­ǵalyq damytý ortalyǵymen ob­lystaǵy barlyq 1277 pedagog-psı­holog «Besterek» jobasy aıasyn­da jasóspirimderdiń arasynda sýı­sıdtiń aldyn alý boıynsha kýrs­tar­dan ótýde. Oǵan jergilikti bıýd­jetten 44 mln 695 myń teń­ge qarastyryl­ǵan. Sonymen qatar oqýshylardy qo­symsha bilim­men qamtýdy 70 pa­ıyzǵa jet­kizý maqsatynda 11 aýdanda «Oqý­shy­lar úıleri» ashylýda. Ob­lys ákimi, jergilikti atqarý­shy or­­gan­dar­­dyń basshylary, qala, aýdan ákimderi, quqyq qorǵaý jáne ba­qy­­laý organdarynyń basshylary, qo­ǵam­dyq birlestikter men úkimettik emes uıymdardyń ókilderi, sondaı-aq eriktiler qatysqan forýmda oblys prokýrory Nurǵalym Ábdirov káme­letke tolmaǵandardyń prob­le­ma­lyq máselelerin barlyq múd­­deli organdar jáne qoǵam ókil­derimen ashyq dıalog formatynda talqylaýdyń ózektiligi men qa­jettigin atap ótti. Prokýror, sondaı-aq qazirgi tańda quqyq buzýshylyqtyń profılaktıkasy aldyńǵy qatardaǵy máselelerge engenin aıtyp ótti. Ashyq forým alańynda balalardyń densaýlyǵy men damýyna zııan keltiretin, onyń ishinde balalardy ózine-ózi qol jumsaýǵa ıtermeleıtin jáne basqa da teris áreketter jasaý nıetin týǵyzatyn aqparatty taratýǵa qatysty máseleler de qozǵaldy.

Oblysta 0-18 jas aralyǵynda 853 myń bala bar. Olardyń qaýip­sizdigi men quqyqtaryn qorǵaý, jalpy orta bilimmen qamtý bo­ıynsha oblystyq bıýdjetten 51,5 mlrd teńge qarastyrylǵan. Túr­kistan oblysy adamı áleýetti damytý basqarmasynyń basshy­sy R.Jolaevtyń aıtýynsha, óńir­degi 905 mekteptiń 681-i tıptik, 172-si yńǵaılastyrylǵan, 52-si samandy. Sońǵy kezde balalar qaýipsizdigine qatysty jıi aıtylyp júrgen dárethana máselesi tolyq sheshimin tabýy úshin qarjy kerek. Orta eseppen 584 mekteptiń ishki dárethanasyn aǵymdaǵy jáne kúrdeli jóndeýden ótkizýge jalpy 3 mlrd 796 mln teńge, al 172 mekteptiń syrtqy dáret­hanasyn ishke kirgizýge jer­gilikti bıýdjetten 946 mln teń­ge qarjy qajet. Sonymen qatar basqarma basshysynyń aıtýyn­sha, 716 mektepke septık jáne sý kirgizý orta eseppen 2 mlrd 076 mln teńgeni qajet etedi. Mektepterdiń qorshaýlaryn qaıta jaryqtandyrý, aǵymdaǵy jóndeýden ótkizý jumystary da qarjyǵa qarap tur. О́ńirde 85 eldi mekende mektep joq, ondaǵy kún­delikti tasymaldanatyn bala­lardyń sany – 6623. Osynshama balaǵa búginde 160 avtobýs qyzmet kórsetedi, taǵy 50 avtobýs qajet. Basqarma basshysynyń aıtýynsha, avtobýstardyń qajettiligin sheshý úshin oblystyq bıýdjetten 550 mln teńgege suranys berilgen. «Sonymen qatar Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń tapsyr­masyna sáıkes, 15 qańtar men 15 aqpan aralyǵyndaǵy «Qaýip­siz mektep avtobýsy» aksııasy iske qosylyp, aýdan, qala ákim­­dikteri ózderine berilgen tapsyr­ma­lardy oryndaýda. Bilim berý uıym­darynda qaýipsizdikti, sanı­tar­lyq talaptardy kúsheı­tý maq­satynda mekemelerdiń kire­berisine týrnıketter ornatý, mekeme aýmaǵyn beınebaqylaý júıesimen tolyq qamtý baǵytynda jumystar júrgizilýde. Oblys bo­ıynsha beınebaqylaý ornatylǵan mektepter sany 883-ke jetti. Alaıda oblys mektepterinde or­nalastyrylǵan beınekameralar búgingi tańda eskirgen, kireberiske, dálizge jáne foıege ǵana orna­tylǵan. Mınıstrliktiń talabyna sáıkes beınebaqylaý júıesin tolyǵymen jańǵyrtyp, oblystaǵy mektepterdiń árqaısysyna 10 danadan beınebaqylaý quraly ornatylýy jáne olar mektep aýmaǵyn (ashana, ájethana), sportzaldy jáne kitaphanalardy qamtýy tıis. Qaýipsizdik máselelerin tolyq iske asyrý maqsatynda basqarma men polısııa departamentiniń kelisimi boıynsha beınebaqylaý kameralary jergilikti polısııa júıesine qosylýy qajet», deıdi R.Jolaev. Bul oraıda beınebaqylaý júıesine 632 mln teńge qajet eken. Budan bólek, oblystaǵy jalpy bilim beretin mektepterde týrnıket múldem ornatylmaǵan. Al 1 mektepke týrnıket ornatý – 11 mln teń­geni qajet etedi, ıaǵnı jalpy qajet­ti qarjy – 1 mlrd 617 mln teńge.

Aıta ketelik, óńirde ishki is­ter organdarynda esepke alynǵan balalardy tárbıelep, psıholo­gııa­lyq kómek kórsetý máselesine den qoıylǵan. Osy oraıda oblys ákimdiginiń qoldaýymen bastaý alǵan «Bes terek» jobasy júzege asýda. Bes túrli mamannyń birikken zerdeleý jumystary jaqsy nátıje berip otyr. Jańa jobaǵa basqa oblystar da qyzyǵýshylyq tanytýda.

 

Túrkistan oblysy

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Uǵyna bilgenge – ult taǵdyry

Saıasat • Búgin, 06:57

Kóńilge medet bolǵan maqala

Rýhanııat • Búgin, 06:56

54 adam jazylyp shyqty

Koronavırýs • Búgin, 06:39

Qıyndyqpen birge jeńildik bar

Qoǵam • Búgin, 06:32

«Birlik joq jerde – tirlik joq»

Qoǵam • Búgin, 06:26

El bolyp eńseremiz

Saıasat • Búgin, 06:20

Jańa aýrýhana 12 kúnde salynady

Elorda • Búgin, 06:17

Daýyl «dertimizdi» anyqtap berdi

Aımaqtar • Búgin, 06:14

Býmerang

Rýhanııat • Búgin, 05:54

Qorǵaýshylarǵa da qoldaý qajet

Aımaqtar • Búgin, 05:46

Toıdyń sońy topyrlaǵan syrqat

Aımaqtar • Búgin, 05:43

Kıeli kitaptar: tyıymdar ne úshin jasalady?

Rýhanııat • Búgin, 05:34

Aqırekte – Arystan bab...

Tanym • Búgin, 05:33

Toqyma ónerkásibine tyń serpin kerek

Ekonomıka • Búgin, 05:22

Medısına ǵylymyn damytýǵa ne kedergi?

Medısına • Búgin, 05:15

Teatrdyń onlaın tartýy

Rýhanııat • Keshe

Úı janýarynan vırýs juǵa ma?

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar