Abaı • 18 Aqpan, 2020

Áýelde bir sýyq muz – aqyl zerek...

481 retkórsetildi

Oıdy oı qozǵaıdy... Qozǵalǵan oı tumanynyń bastaý kózindeı búlkildep jańa bir kózderi ashylady. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 21 qańtardaǵy sanynda jaryq kórgen Darhan Qydyráliniń «Aqylǵa sáýle qonbasa...» degen maqalasyn oqyǵan soń zamanymyzdyń tasyn órge domalatar zııaly jastardy tárbıeleý jolynda Abaıdyń ósıet sózderine qaıta bir úńilip, jańasha baılam tapqandaı boldyq.

Abaı óleńderin ábden kemeline kelgen shaqta, 40 jastan bastap qana óz atynan jarııalaı bastaǵan. 40 jas – kemel kezeń, «akme jas» sanalady. Munyń da úlken máni bar. Abaı oǵan deıin de óleń shyǵaryp, halyq arasynda bılik aıtqan, sheshendik oılarymen bólisken. Biraq osy araǵa deıin Abaı kóp izdenýmen, bilim jınaýmen bolǵan. Abaı óz zamanynyń zııalysy retinde ózi ómir súrip otyrǵan qoǵamdyq ortany tárbıelegen. Oǵan dálel Abaıdyń aqyndyq ordasynyń bolýy, ónerli jastardy janyna jınap, olarǵa baǵyt berip otyrýy.

Zııalylyqqa umtylý, zııaly bolý búgingi zaman jastary úshin muratqa aınalýy kerek. Jastar sanaly túrde mańaıyna bilim men bıik adamgershiliktiń jaryǵyn shashý týraly oılanýy shart.

Al osy zııalylyqty qoǵamda qalyp­tastyratyn kim? Kim kimdi tár­bıeleý kerek? Qoǵam zııaly adamdy tárbıeleýi kerek pe? Álde qoǵamdy zııa­ly adam tárbıeleýi qajet pe? Qazirgi bilim júıesi zııalylyqqa tárbıeleı ala ma? Oqyǵan adamnyń bári birdeı zııaly bol­maı shyǵýy da zańdylyq. Bul oıdy Abaı­dyń eń ozyq shákirti Shákárimniń «Sen ǵylymǵa bolsań yntyq...» óleńinde

Shyn zalymǵa berme ǵylym,

Ol alar da oq qylar.

Qarýym der, kisi atyp jer,

Ol ǵylymdy aıla eter.

 ... Dúnıeni túzetýshi,

Hám buzýshy – bir ǵylym.

Ári zalym, ári ǵalym,

El túbine sol jeter, dep beredi. Baı­qasaq, danyshpan aqyn ǵylymdy ıgergen adamdardyń da ujdany taza bolmasa, elge zııan ekenin aıtqan. Bul – aqıqat.

Japon halqynda Ikıgaı fılosofııa­sy degen uǵym bar. Ikıgaı tujyrymy – adam ózin álemniń bir bólshegi retinde sanaýy jáne ózine belgilengen nesibege rızashylyqpen qaraýy. Ikıgaı – japon halqynyń adamnyń ómirge ózin arnaý tujyrymdamasy bolsa, ujdan – qazaq halqynyń qanshama dáýirlerde qandaı da bir qıyndyqtarǵa qaramaı ózin saqtaý, bolashaqqa jetkizýdiń túıini. Ulttyq tárbıeni álemge tanytýdyń joly.

Shákárimniń ujdan týraly aıtqan tanym­dyq tujyrymdamasy qazaq halqy­nyń uzaq ǵasyrlar boıy qa­lyp­tasqan adamnyń taza, adal ómir súrýi­niń qaǵıdasy. Ynsap, ádilet, meıi­rim arqyly qazaq óz rýhynyń qorǵa­nys fýnksııasyn qalyptastyrǵan. Ujdan­ǵa birikk­en ynsap, ádilet, meıirim ushta­ǵany qazaq zııaly jasynyń ózegi bolýy kerek. 

Zııalylyqtyń taǵy bir ólshemi Abaı aıtqan Esti adam, Tolyq adam, Shynshyl adam uǵymdarymen astasyp keledi. Olaı bolsa, qoǵamdyq sanany rýhanı jaǵynan tárbıeleý zııaly tulǵanyń mindeti bolady. Zııaly tulǵa óz zamanynyń rýhanı ımmýnıtetin qalyptastyrýshy. Rýhanı ımmýnıteti myqty el – syrttan kelgen qandaı kesel bolsa da qorǵana alatyn el. Ulan-baıtaq qazaq eliniń qaı jerin alsaq ta kıeli, qasıetti. Biraq sonyń ishinde ulttyń uıysýy men ulttyq ımmýnıtettiń qalyptasýynyń ortasy bar. Ol – esti qazaqtyń eńseli ordasy Semeı qalasy. Alash zııalylary óz otaýlaryn tikken mekende Abaı, Shákárim dúnıege kelip halyqtyń rýhanı qazynasyn tolyqtyrdy, óz ilimderin taratyp otyrdy.

 Tuńǵysh oı mektebi de Abaıdyń aınalasynda qurylyp, óziniń zııalylyq nuryn shashty. Semeı jerinde ótetin Abaıdyń 175 jyldyq torqaly toıy álem nazarynda. Toı ótkizý – kóshe men ǵımarattardy jóndeýde emes, jalpy alty Alashty biriktiretin rýhanı renessans bolýy kerek.

Abaı óziniń 32-qara sózinde: «..ǵy­lymdy, aqyldy saqtaıtuǵyn minez degen saýyty bolady. Sol minez buzyl­masyn! Kórseqyzarlyqpen, jeńildikpen, ıa bireýdiń orynsyz sózine, ıa bir kez kelgen qyzyqqa shaıqalyp qala berseń, minezdiń beriktigi buzylady. Onan soń oqyp úırenip te paıda joq. Qoıarǵa orny joq bolǵan soń, olardy qaıda saqtaısyń? Qylam degenin qylarlyq, turam degeninde turarlyq minezde azǵyrylmaıtyn aqyldy, ardy saqtarlyq beriktigi, qaıraty bar bolsyn! Bul beriktik bir aqyl, ar úshin bolsyn!» deıdi. Danyshpannyń aıtyp turǵan minezi zııaly tulǵa minezi bolý kerek.

Qurmetti zııaly degen kim? Bul suraq­tyń jaýaby: Alash zııalysy, Alash­tyń túpkósemi Álıhan Bókeıhan­uly deımiz. Ol óziniń jeke basyna tónip turǵan qaýip-qaterdi bile tura halqy úshin, otany úshin, eliniń bolashaǵy úshin el ishinde bolyp, barlyq aýyrtpalyqty teńdeı bólisip kóterdi. Mine, naǵyz zııa­ly azamattyń minezi osyndaı!

Qazaq eliniń búgingi zor baılyǵy – Táýel­sizdik. Abaı halqyna oı táýel­sizdigin usyndy. Abaı óz shyǵarma­lary arqyly oıy azat, rýhy erkin halqyn bolashaqqa bastaıtyn jasampaz zııaly tulǵanyń modelin jasady. 

Qazaq halqynyń bolashaqty tárbıe­leıtin zııaly jasyn qalyptas­tyrýdyń basty tetigi – Abaıdyń tolyq adamy men Shákárimniń ujdan tanymyn ıgertýde.

Búgingi bilim berý júıesi óziniń aǵartý­shylyq mıssııasynyń sapasyn túsirip aldy. Elimizdegi kóptegen qıyn­shy­lyqtar bilimi bar, biraq aǵartý­shy­lyq sapasy tómen mamandardan. Sapaly oqyǵan adam – aldymen óz eliniń aǵartý­shysy. Adamzat basyndaǵy barlyq qıyn­dyqtardy aǵartýshylyq qana jeńedi.

 

Meıir ESKENDIROV,

Shákárim ýnıversıtetiniń rektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor

Sońǵy jańalyqtar

Memleket qoldaýy eńse kótertti

Aımaqtar • Búgin, 13:25

Qyzylorda: Naýqastardyń jaǵdaıy qalypty

Koronavırýs • Búgin, 13:21

«Barysqa» daýys bereıik!

Sport • Búgin, 13:15

Almatyda indet oshaǵy qaıta kóbeıdi

Aımaqtar • Búgin, 13:15

Sý tasqynyna qarsy áreketter bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:00

Juqpaly aýrýlar jaıly jaýhar fılmder

Rýhanııat • Búgin, 12:50

Almatyda onlaın jattyǵý ótedi

Sport • Búgin, 11:51

Jalǵan aqparat taratqan muǵalim ustaldy

Koronavırýs • Búgin, 11:45

Túrkistan: Kásipkerlerdiń kómegi kóp

Aımaqtar • Búgin, 11:13

Naýqastyń jeke deregin kim taratty?

Aımaqtar • Búgin, 10:59

Aqyn Amanhan Álimuly dúnıeden ótti

Rýhanııat • Búgin, 10:53

Qaıyrymdylyq aksııasynyń aýqymy keń

Aımaqtar • Búgin, 09:40

Shekteý sharalary qatań saqtalýy tıis

Koronavırýs • Búgin, 09:18

Meıirlannyń músinderi

Rýhanııat • Búgin, 08:05

Memleket basshysynyń qamqorlyǵy

Qoǵam • Búgin, 07:50

Kúı qudireti

Rýhanııat • Búgin, 07:43

Daýys galereıasy

Rýhanııat • Búgin, 07:39

Aq jeleńdilerge alǵys aıtty

Rýhanııat • Búgin, 07:35

El áńgimelerin ekshegen

Rýhanııat • Búgin, 07:28

Tórt túlik kóbeıse, toqshylyq keledi

Ekonomıka • Búgin, 07:26

Tarıhta qalǵan indetter

Tarıh • Búgin, 07:22

Nesıe tóleýdi toqtata turý tártibi

Ekonomıka • Búgin, 07:21

Uqsas jańalyqtar