Búginde beıbit jıyndar týraly zań jobasy ashyq talqylaýda turǵanyna toqtalǵan vedomstvo basshysy bul turǵydaǵy bastamalar jan-jaqty sarapqa salynyp, ońtaıly sheshim tabý qajettigin basa aıtty.
«Men birinshi kezekte bul jerge sizderdi tyńdaý úshin keldim. Osy zańǵa qatysty suraqtaryńyzǵa jaýap berip, pikirlerińizdi tyńdaǵym keldi. Bastapqyda 1995 jyly qabyldanǵan zańǵa ózgeris engizsek pe dep oıladyq. Biraq talqylaý men taldaý kezinde ózgeris engizgennen góri jańa zań qabyldaǵan durys ekendigine kóz jetkizdik. Naqty ózgeris engizý múmkin bolmaı shyqty. Jańa konseptýaldy zań qabyldaý kerek. Biz aıtpaq bolǵan barlyq másele jaıly sizder bilesizder. Osy arada otyrǵan áriptesterimizdiń kópshiligi bul zańnyń óte salmaqty ekendigimen kelisedi. Beıbit jınalystar týraly jańa ózgerister engiziledi», dedi Dáýren Abaev.
Mınıstr jańa zańnyń birqatar artyqshylyǵyna jekeleı toqtalyp ótti. Onyń aıtýynsha, jańa zańda uıymdastyrýshylardyń, jýrnalıster men qatysýshylardyń quqyǵy men mindetteriniń mártebesi barynsha aıqyndala túsken. Sonymen birge memlekettik organdardyń ýákilettiligi bekitilip, mıtıng ótetin arnaıy oryndar belgilengen. Mıtıng ótkizý tártibin habarlandyrý erejesi engizilip, ótinishterdi qaraý tetigi de naqtylanǵan.
Zań jobasynyń mańyzdy tarmaǵynyń biri – beıbit jınalystar men basqa da buqaralyq is-sharalardyń aıyrmashylyǵyn ashyp kórsetý. Jobanyń beıbit jıyn áreketiniń jabyq ǵımaratta ótetin qoǵamdyq is-sharalarǵa, mádenı, buqaralyq, dene tárbıesi-saýyqtyrý jáne sporttyq sharalarǵa, jergilikti qoǵamdastyqtardyń, menshik ıeleriniń jınalystaryna, sondaı-aq dinı joralǵylar men rásimderge qatysy joq. Jańa zań jobasynyń taǵy da bir artyqshylyǵy – beıbit jınalys ótkizýge ruqsat berilmeıtin negizderdiń naqty tizimin túzý. Qoldanystaǵy zańda beıbit jınalys ótkizýge ruqsat bermeý negizderi anyq kórsetilmegen bolsa, al túzetýlerde naqty tizim qoldanylǵan. Bul jaǵdaıda beıbit jınalystar úshin balama oryn usyný quqyǵy da qosa qarastyrylǵan. Beıbit jınalys ótkizý orny da zań jobasyn ázirleýshiler jasaǵan mańyzdy bólikterdiń biri dep aıtýǵa bolady. Eldi mekenderde belgilengen arnaýly oryndardyń qaýipsizdik talaptaryna saı bolýyna da basa mán berilip otyr. Talqylaýǵa qatysqan ǵalymdar men sarapshylar bul turǵydaǵy óz pikirleri men usynys-tilekterin ortaǵa saldy.
– Elimizde bul baǵytta birqatar másele jasalǵanymen, saıası mádenıetke qatysty jaıttarǵa kóńil bólýge tıispiz. Barlyq azamattardyń múddelerine jaýap beretin senimdi zań shyǵarý kerek, árıne barlyǵynyń kóńilinen shyǵý qıyn, biraq ymyraǵa kelip, biryńǵaı kózqaras qalyptastyrýǵa múmkindik bar. Bizdiń mindetimiz – ortaq kózqarastardy tabý. Polıarly pikirler, túrli ustanymdar kóp, olardyń bárin zańmen belgileý múmkin emes. Bálkim ýaqyt óte kele, saıası tájirıbe jınaqtalǵan kezde qoǵam ózgerip, qazirgi damyǵan elderdiń standarttaryna jaqyndaıtyn shyǵarmyz. Olardyń demokratııalyq mektepteriniń 200-300 jyldyq tarıhy bar. Onda durys jáne burys, tosqaýyl degen joq. Barlyǵymyz birige otyryp, osyndaı ózimizge qajetti tujyrymdamany jasaýǵa múddelimiz, – deıdi Almaty qalalyq qoǵamdyq keńesiniń tóraǵasy Rahman Alshanov.
Saıasattanýshy Aıdos Sarym buǵan deıingi eski zańdy ózgertý qajettigi týǵanyn, jańa zańda beıbit sherýlerge qatysty uıymdastyrýshylardyń, qatysýshylardyń mindetteri men quqyqtary aıqyndala túskenin aıtady.
«Osy kezge deıingi 1995 jylǵy zańda aksııalar, beıbit sherýler degenniń eshbir túri, túsi degen bolmaıtyn. Pıketke shyqsa da, basqaǵa shyqsa da 100 adam, meıli 5 myń adam shyqsa da barlyǵy birdeı sıpattalatyn. Osy oraıda zań shyǵarý organdaryna bergen usynysta osy máseleni ádeıi tizdik. Ekinshi másele, qazirgi jańa zańda 250 adam qatysatyn dúnıelerge arnaıy ruqsat suraýdyń qajeti joq. Bizdiń qazirgi qoǵamdyq dıskýssııa, daý-damaıdyń bári sol 1-2 sózdiń aınalasynda tur. Ruqsat berý degen sııaqty. Negizi bul zańdyq daý emes, saıası daý sekildi. Zańdy talqylaǵan kezde IIM, jergilikti máslıhattardyń, taǵy basqa organdardyń jumysy rettelýi tıis. Bolashaqta mıtıng uıymdastyrý úırenshikti nársege aınalady. «Oıbaı, anaý mıtıng ótkizipti» dep tańǵalmaımyz, óıtkeni ony ekiniń biri ótkizedi», deıdi Aıdos Sarym.
Basqosý barysynda jýrnalısterdiń qaýipsizdigi mańyzdy másele ekendigin aıtqan Dáýren Abaev, bolashaqta qaıǵyly jaǵdaıǵa jol bermes úshin tilshiler qaýymyn kez kelgen máselede yqtııatty bolýǵa shaqyrdy.
Zań tujyrymdamasyn talqylaýǵa qatysqan basqa da sarapshylardyń pikirinshe, «tek qana kóshege shyǵyp mıtıng arqyly máseleni sheshemiz» deý – bolashaǵy bulyńǵyr qate uǵym. Búkilálemdik tájirıbege sholý jasasaq, qantógis pen revolıýsııa eshkimdi ushpaqqa shyǵarǵan joq. Arandatýshylar bar, aıdap salýshylar bar, osylardyń soıylyn soǵyp barymyzdan aıyrylyp qalmaý qajet. Sarapshylar keltirgen taǵy bir másele mıtıngige tek Úkimetke qarsy baǵyttalǵan shara retinde qaraýǵa bolmaıdy. Sondyqtan beıbit sherýler men demonstrasııalardy da qarastyrǵan jón.
«Jańa zańda habarlandyrý jáne reglament tártibi týraly ózgeris durys oryn tapqan. Bul zań jobasyn qoldaý óte mańyzdy. Sebebi jergilikti atqarýshy organdardan belgili bir merzimde jaýap kelmese, beıbit sherýdi ótkizýge ruqsat beriledi. Uıymdastyrýshylar habarlaǵan kúnnen bastap 15 kún ishinde jaýap kelmese, beıbit sherý uıymdastyrý zańǵa qaıshy bolmaıdy», deıdi D.Qonaev atyndaǵy Eýrazııalyq zań akademııasynyń rektory О́miráli Jalaırı.
ALMATY
