Qazaqtyń horeografııa ıskýsstvosy jas. Budan birneshe jyl buryn jasalǵan «Kóktem» atty balet mazmuny jaǵynan da, ulttyq túri jaǵynan da jurtshylyqty qanaǵattandyra almady, sol syıaqty «Qalqaman jáne Mamyr» baleti de úlken sátsizdikke ushyrady. Olardyń bári de halyqtyń óskeleń tilegine saı kelmegendikten, sahnadan túsip qaldy. Biraq respýblıkanyń ıskýsstvo qyzmetkerleri, opera jáne balet ónerleriniń sheberleri kemshilikter men qatelerden sabaq ala bildi. Olar BK(b)P Ortalyq Komıtetiniń ıdeologııa máseleleri jónindegi, solardyń ishinde Mýradelıdiń «Uly dostyq» operasy týraly tarıhı qaýlylaryn basshylyqqa ala otyryp, Kazaqstan ortalyq partııa komıtetiniń kúnbe-kúngi kómegi men nusqaýyna súıenip, qazaqtyń joǵary sapaly, ulttyq baletin jasaý jolynda ıgilikti jumystar istedi.
Sonyń nátıjesinde jańa jyl qarsańynda Abaı atyndaǵy akademııalyq opera jáne balet teatrynyń sahnasyna kompozıtor Velıkanovtyń mýzykasyna jazylǵan «Qambar men Nazym» atty balet shyqty. Onyń sahnaǵa shyǵýy tek teatr qyzmetkerleri úshin ǵana emes, sonymen birge búkil jurtshylyǵymyz úshin ortaq qýanysh boldy. Munyń ózi respýblıkanyń teatr qyzmetkerleriniń sheberlene túskendigin, olardyń mádenı órisiniń artqandyǵyn, tvorchestvolyq eńbek ústinde shyńdalǵandyǵyn kórsetti.
Bul – kedeıler buqarasy ortasynan shyqqan, «toksan úıli tobyrdyń» qamqorshysy, «qaraqasqa atty Qambardyń» erligin, onyń handyq qurylysqa qarsy, azattyq jolyndaǵy kúresin baıandaıtyn balet. Alǵashqy kórinisten bastap, Qambar men Nazym qyzdyń bir-birine mahabbaty sýretteledi. Biraq Qambar men Nazym, Murat pen Dámetken syıaqty erkindik ańsaǵan jastarǵa eskilik ómir, han ordasy, qara kúsh qasarysyp qarsy turady. Qatal kúrester bastalady. Aqyry Qambarlar toby jeńiske jetedi, Qambar súıgen qyzy Nazymdy alyp, saltanatpen óz aýlyna qaıtady, úılený toıy bastalady, halyqtyń el qamyn oılaǵan batyrǵa, sol batyrdy adal súıgen arýǵa degen qurmeti baıandalady.
Qazaq halqynyń aýyz ádebıetinde súıispenshilikpen erteden jyrlanyp kelgen Qambar batyr men Nazym qyz jaıyndaǵy eposty teatr kollektıvi balet óneriniń bıleri arqyly, ajarly etip baıandaı bilgen. Balet degenimiz eń aldymen jastyqtyń óneri, sondyqtan da qazaqtyń bul baletinde jetekshi rolderdi jas sheberlerdiń oryndaýy óte kelisti bolǵan.
Rakúl Tájıeva – qazaqtyń jas bıshisi, ol Almatydaǵy balet mektebinde oqyp, tárbıelengen. Ol uly orys halqynyń tamasha horeografııa ónerinen sabaq alǵan. Ol alǵan bilimin is júzinde paıdaǵa asyryp, jurtshylyq aldyna tartyp ta otyr. Tájıeva joldas sahnadaǵy sheber bılerimen teatr kórýshiniń aldynda el qamyn oılaǵan, bostandyq súıgish batyrdyń serigi – Nazym qyzdyń taza jandy, názik beıneli, adal júrekti obrazyn jasaı bildi. Nazym kim? Ol – batyrdyń súıgen jary ǵana emes, tar kúnderdegi súıenishi de. Ol – jastyqtyń, sulýlyqtyń, qyzdyń jarqyn kóńiliniń beınesi. Teatr kórýshi jurtshylyq ony osylaı uǵady, Tájıeva ony sheber bılerimen osylaı beıneleıdi. Onyń qyımylynan, áreketinen halyq tarıhyndaǵy ómir shyndyǵynyń jeli esedi.
Kazaq halqynyń eski zamandaǵy súıikti batyry Qambardyń rólin balette eki artıst – Qazaq SSR-iniń eńbek sińirgen artısi A.Bekbosynov jáne R.Orazbaev joldastar kezektessh oryndap júr. Bul ekeýi akterlik talant jaǵynan ár alýan jáne olar keıipkerdiń ishki-tysqy beınesinde eki túrde, biraq áreket mazmuny, ustar maqsaty jaǵynan bir turǵyda kórsetedi. Bul ekeýiniń qaı-qaısysynyń oıynynan da jurtshylyq aldyna bas keıipkerdiń boıyndaǵy negizgi qasıet kórinedi. Ol qandaı qasıetter? Olar – týǵan halqyn súıýshilik, zulymdyqqa, handyq ústemdiktiń zorlyq pen zombylyǵyna qarsy kúres, ezilgen eldiń muń-muqtajynyń joqtaýshysy bolý. Teatr kórýshi jurtshylyq Qambardy osylaı uǵady, Bekbosynov pen Orazbaev joldastar sahnadaǵy sheber qyımyldarymen, bı ónerimen ony osylaı sýretteıdi.
Bizshe, Bekbosynov Qambar áreketin sarań kórsetedi. Biraq sonyń ózinen keıipkerdiń erligi, ishki dúnıesi, eenimi men sezimi anyq ańǵarylady. Al Orazbaevtyń oınaýynda ol anaǵurlym jumsak, názikteý kórinedi, lırıkaǵa beıim kórinedi. Biraq jas kúshtiń, tasqyn qaırattyń sıpaty erkin baıqalyp otyrylady. Munyń ózi óte-móte ańshylyqty beıneleıtin bıden de, basqalarynan da tolyq baıqalady. Orazbaev ańshy beınesinde oramdy, jeńil bıleıdi, biraq birsypyra tehnıkalyq kedir-budyrlardan da qur emes.
Jurtshylyq Tájıeva, Bekbosynov, Orazbaev oıyndaryn zor qanaǵattanǵandyqpen qarsy alyp otyrady.
Qambar men Nazymnyń dostary – Murat nen Dámetken balette keń oryn alady. Murattyń rólinde – L. Taǵanov, Dámetkenniń rólinde – K.Qarabalına men S.Hodjaeva joldastar oınaıdy. Alǵashqy spektaklderdiń ózinde-aq bular – sheber quralǵan top ekendikterin dáleldeı bildi.
Taǵanov klassıkalyq bıdiń tehnıkasyna jetilgen jas ekendigin, ásirese tasqyndy, kúshti, oramdy er jigittiń beınesin bıleýmen erkin kórsete alatyndyǵyn bildirdi. Ol asa bir kúrdeli «Azat bolý» bıin erkin, qysylmaı oryndady. Biraq, sonymen qatar, ol óz róliniń oıyndyq jaǵyna kóbirek kóńil aýdarýǵa tıis ekendigi de baıqaldy.
Dámetken rolinde Qarabalına joldas ta kózge túse bildi. Ol ásrese keıipkerdiń ishki sezimin tolyq asha alǵan, sahnada ózin batyl, erkin ustaıdy. Biraq onyń oıyny birkelki emes. Nege? Olaı bolyp kórinetin sebebi: jas bıshi óziniń bı ónerine jetilý jaǵyna jetkilikti kóńil bólmegen. Onyń oryndaýynda aldaǵy ýaqytta, jańa baletterde talaı Dámetkenderdi kórýge tıisti bolǵandyǵymyzdan, biz baıqalǵan kemshilikti tezirek túzeýge oǵan keńes berýge mindettimiz. Al Hodjaeva joldastyń oryndaýyndaǵy Dámetken biraz aýyrlaý shyqqan, onyń oryndaýshylyq sheberligi eski halyqtyq sıpattaǵy bılerge kóbirek jaqyn. Biraq, sonyń ózinde, jas bıshide kóp izdengendik baıqalady, onyń zor keleshegi ańǵarylady.
«Qambar men Nazym» baletin qoıýda teatrdyń bas baletmeısteri, RSFSR-diń eńbek sińirgen artısi, Stalındik syılyqtyń laýreaty M.Moıseevtiń eńbegi az bolmaǵan. Ol Qazaqstannyń halyq artısi, teatrdyń bas rejısseri Q. Jandarbekovpen, baletmeıster E.Salnıkovamen birlese otyryp, jaýapty jumystardy oıdaǵydaı atqarǵan. Munyń nátıjesinde halyqtyń ómir shyndyǵynyń bir belesin beıneleıtin, saıyp kelgende» zulymdyqty mahabbat jeńetinin sýretteıtin ulttyq balet jasalyp shyǵyp, jurtshylyqtan laıyqty baǵa alyp otyr. Ras ulttyq salt-ádetterdi jetik bilmeýden týǵan keıbir kemshilikter de joq emes. Olar – aldaǵy spektaklderde, is ústinde, ońaı tegistelip ketetin kemshilikter ekeni de sózsiz.
Balettiń mýzykasyn jazǵan kompozıtor Velıkanov joldas óziniń birinshi ret «Qalqaman jáne Mamyr» baletine» jazǵan mýzykasynda bolǵan kemshilikterinen oryndy sabaq ala bilgenin, tvorchestvolyq jolda shyńdalyp, óskendigin kórsetti. Ol bul balette halyqtyń mýzykalyq jáne ándik baılyǵyn durys paıdalala bilgen. Sóıte tura, balettiń ývertıýrasy (kirispesi) tómen jatqanyn da aıtýǵa tıistimiz. Búkil spektakl boıynan ańǵarylatyn kóterińkilik, sharyqtaý shymyldyq ashylar aldyndaǵy kirispe mýzykadan baıqalmaıdy, ol keleshek jeńistiń, keıipkerlerdiń keleshek taǵdyrynyń ańǵaryn bildire almaıdy.
О́te-móte prologta Qambardyń kelýi, odan keıin onyń Nazymǵa kezdesken kórinisi, olardyń birge bıleýleri tartymdy etip berilgen, sol syıaqty Nazymnyń kórgen túsin beıneleıtin kórinister unasymdy, qyzyqty. Balettiń mýzykasy kompozıtordyń jańa tabysy bolyp tabylatyndyǵy sózsiz.
Jas dırıjer Ǵazız Dýgashev keleshegi keń sheber ekendigin kórsetti. Onyń basqarýyndaǵy orkestr kollektıviniń tyıanaqtylyǵy, oryndaý dálshiligi – osynyń bári sahnaǵa kúsh berdi, ony ajarly, jandy etti, artısterge senimdi taıanysh boldy. Qazaq SSR-iniń eńbek sińirgen artısi – Stalındik syılyqtyń laýreaty, sýretshi A. Nenashevtyń dekorasııasy men kostıým túrleri oqyıǵany tartymdy, kórnekti ete tústi.
«Qambar men Nazym» – teatrdyń úlken tabysy. Bul – tvorchestvolyq kollektıvtiń alǵashqy jasaǵan tolyq baǵaly ulttyq baleti. Munyń ózi aldaǵy mindetti de belgileıdi. Ol mindet – qazaq halqynyń ótkendegi ómirinen ǵana emes, qazirgi stalındik zamandaǵy tamasha ómirinen de jańa, jurtshylyqtyń tilegine saı baletter jasaý mindeti.
A. SELEZNEV,
Qazaq SSR-iniń eńbek sińirgen artısi
