Búgingi tańda elimizdiń tarıhyn táýelsizdik talaptaryna sáıkes, jańa zaman bıiginde qaıta qarastyrý qajettiligi týyp otyr. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń: «Tarıh – kim-kimnen de joǵary uǵym», degen oıyn Memlekettik hatshy Marat Tájın 5 maýsymdaǵy keńeıtilgen májiliste: «Ulttyq tarıh qoǵamdyq ǵylymdardyń arasynda ortalyq býynǵa aınalýǵa tıis. Biz sapalyq jańa deńgeıde Qazaqstan tarıhynyń ortaq tujyrymdamasyn jasap shyǵarýymyz kerek. Osy tujyrymdama búkilálemdik tarıhpen tyǵyz baılanysta bolýǵa, Qazaqstannyń asa aýqymdy tarıhı úderisterdegi, olardyń ózara baılanysy men ǵylymı kezeńdený júıesindegi ornyn anyq kórsetýge tıis», degen paıymdarymen jalǵastyryp, jedel iske kirisý qajettigin atap kórsetti. Memleket basshysy N.Nazarbaev «Tarıh tolqynyndaǵy halyq» degen atpen tarıhı zertteýlerdiń arnaýly baǵdarlamasyn jasaýdy tapsyrdy.
Búgingi tańda elimizdiń tarıhyn táýelsizdik talaptaryna sáıkes, jańa zaman bıiginde qaıta qarastyrý qajettiligi týyp otyr. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń: «Tarıh – kim-kimnen de joǵary uǵym», degen oıyn Memlekettik hatshy Marat Tájın 5 maýsymdaǵy keńeıtilgen májiliste: «Ulttyq tarıh qoǵamdyq ǵylymdardyń arasynda ortalyq býynǵa aınalýǵa tıis. Biz sapalyq jańa deńgeıde Qazaqstan tarıhynyń ortaq tujyrymdamasyn jasap shyǵarýymyz kerek. Osy tujyrymdama búkilálemdik tarıhpen tyǵyz baılanysta bolýǵa, Qazaqstannyń asa aýqymdy tarıhı úderisterdegi, olardyń ózara baılanysy men ǵylymı kezeńdený júıesindegi ornyn anyq kórsetýge tıis», degen paıymdarymen jalǵastyryp, jedel iske kirisý qajettigin atap kórsetti. Memleket basshysy N.Nazarbaev «Tarıh tolqynyndaǵy halyq» degen atpen tarıhı zertteýlerdiń arnaýly baǵdarlamasyn jasaýdy tapsyrdy. Munda Qazaqstan tarıhnamasynyń ádistemelik-metodologııalyq negizin jasaý, tarıh ǵylymyn álemdik tarıhpen sabaqtastyrý, jahandyq úrdisterdegi Qazaqstannyń ornyn naqty kórsetý, memleketaralyq baılanys júıesi men dáýirleý problemasy, sondaı-aq, memlekettilik, nomadızm, dintaný jáne jalpy tarıhı muralardyń jıyntyǵynan jaýhar izdeý boryshy boı kórsetedi. Iаǵnı, Memlekettik hatshynyń: «Naǵyz ulttyq qadir-qasıet naǵyz ulttyq tarıhtan bastalady», – deýi tarıhshylardy jańa arnada keshendi zertteýler júrgizýge mindetteıdi.
Aıta ketý kerek, otandyq tarıh ǵylymynyń basty máselesi – jınaqtalǵan bilimniń fragmentarlyǵy bolyp tabylady. Sondyqtan, tarıhshylar aldyndaǵy basty mindet ulttyq tarıhymyzdyń tolyqqandy beınesin jasaý bolyp otyr. Al, ulttyq ıdeıalar men etnıkalyq uqsastyqtyń damý jaǵdaıy memlekettigimizdiń damý yrǵaǵy men tarıhyn zertteýde tereń, jan-jaqty, saýdaǵa salynbaǵan abstraktyly jáne qarapaıym qadamdardy qoldanýdy qajet etedi. Bul oraıda, Memlekettik hatshynyń qazaq halqynyń etnogeneziniń ózi ulttyq tarıhqa jańasha kózqaras qosatynyn aıtýy oryndy dep bilemiz.
Qazirgi tańda, Qazaqstanda etnostyq ózindik tanymdy kókeıkestilendirý bir mezette toleranttylyqty damytýdaǵy mádenı ıntegrasııalar ıdeıasymen baılanysta tarıhty zertteýdiń asa mańyzdy jáne qajetti baǵyty bolyp tabylady. Sonymen qatar, ǵylymı qaýymdastyqqa ultaralyq jáne konfessııaaralyq dıalogtarǵa, dinı jaǵdaılarǵa, dinı faktorlardyń qoǵamǵa tıgizetin áserli tetikterin izdestirýge úlken nazar aýdarý qajettigi kórinýde. Bul máseleler de aralas salalardyń keń spektrin biriktirýge kelip tireledi.
Oqýlyqtar oı ashar dárejede bolýǵa tıisti. Qazirgi oqýlyqtarymyz baıaý bolsa da etnosentrızm men eýrosentrızm qaǵıdalarynan arylyp keledi. Sapaly oqýlyq únemi izdenisti qajet etedi. Osyǵan oraı, orta mektepter men JOO-da tarıhty oqytýdyń osy zamanǵy jáne shyn mánindegi ǵylymı birtutas memlekettik standartyn jasaý talaptary kóńilden shyǵady.
Elimiz táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin otandyq tarıhty shynaıy da jan-jaqty zertteý isinde sala mamandary aldynan úlken múmkindikter ashyldy. Prezıdenttiń tikeleı aralasýymen «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy tarıhı sanany qalyptastyrý tujyrymdamasy», «Mádenı mura», «Ǵylymı qazyna» baǵdarlamalary qabyldandy. Nátıjesinde, buryn jarııalanbaǵan talaı muraǵattyq materıaldar, Shyǵys qoljazbalary tabyldy. Sheteldik kitap hanalar men mýzeılerde, muraǵattarda saqtalǵan jazba derekterge keshendi zertteýler júrgizildi, ǵylymı aýdarmalar men saraptamalar jasaldy. Mysaly, Qytaıdyń Birinshi tarıhı muraǵatynan tabylǵan qundy qujattar qazaq handarynyń keńsesi jáne dıplomatııalyq baılanystary bolǵanyn, elshi almastyryp otyrǵandaryn dáleldep berdi.
Taǵy bir mysal, shveısarııalyq saıahatshy Anrı Mozerdiń (1844-1923) arhıvinen tabylǵan Shyǵys jazbalary, fotosýretter, etnografııalyq jáne nýmızmatıkalyq artefaktiler qazaq halqynyń tarıhy men mádenıetin zertteýge ǵana emes, Qazaqstannyń Ortalyq Azııamen, Reseı, Qytaı, Iran jáne Úndistan elderimen ózara qarym-qatynasy bolǵanyn naqty derektermen dáıekteı alatyndyǵymen qundy.
О́lketaný – ortaq tarıhymyzdyń qymbat qazynasy. Qazaq eliniń túıindi máseleleri sheshilgen, Abylaıdyń aq ordasy qonǵan Aqmola-Kókshetaýdaı tálim ortasynyń taǵylymyn jete zerttemeıinshe, qazirgi Qazaqstannyń tolyq tarıhyn jasaý múmkin emes. Soltústik óńir, onyń HH ǵasyrdaǵy bolmysy qazaq halqynyń tarıhyna, aýmaqtyq tutastyǵyn qalyptastyrýǵa qatysty oqıǵalarda kórnekti oryn alady. Oǵan dálel, ótken ǵasyrdyń 50-60-jyldaryndaǵy el tutastyǵyn qorǵaýdaǵy aqmolalyq qoǵam qaıratkerleriniń is-áreketi, osy máselege qatysty 1979 jylǵy jastar qozǵalysy, almaǵaıyp kezeń bolǵan 90-jyldardaǵy qazaq halqynyń ulttyq-memlekettik sanasynyń ósýi der edik.
Soltústik óńir tarıhy, ásirese, HIH-HH ǵasyr tarıhy jańa paıymdaýlardy qajet etedi, óıtkeni, bul óńirde Reseı ımperııasynyń otarlaý kezeńderine qatysty máselelerdiń keıbir qyrlary áli de tolyqtaı ashylǵan joq. Mysaly, tyń ıgerýge baılanysty bizdiń óńirde oryn alǵan polıetnostyq úrdisterge tıisti taldaýlar jasalynbaı keledi. Kezinde, joǵaryda atalǵan máseleler jóninde jergilikti tarıhshy-ǵalymdardyń, sonyń ishinde ýnıversıtetimizdiń professory Kádirjan Ábýovtiń zertteý maqalalary oblystyq, respýblıkalyq basylymdarda jaryq kórdi. Keıin bul jumystar birqatar qıyndyqtarǵa baılanysty jalǵasyn tappaı qaldy. Onyń ústine, kún tártibinde ótkir turǵan dinı konfessııalar qyzmeti, oralman aǵaıyndardyń qoǵam ómirine áleýmettik-mádenı kirigýi, taǵy basqa oqıǵalar qajetti deńgeıde zerttelmeı, tarıhı turǵydan baǵalanbaýda.
Ulttyq tarıhty óziniń deńgeıine kóterý úshin, tarıhty ulttyq sanany, ulttyq tanymdy qaıta qalyptastyrý quralyna aınaldyratyn bolsaq, ólke, aımaq, jergilikti tarıhı tulǵalar taǵylymyna jete nazar aýdarýymyz kerek. О́ıtkeni, mádenı-rýhanı saladaǵy sheshilmeı jatqan kóptegen túıinderdiń túp-tamyrlary osy kezeńderde jatqandyǵy kúmánsiz.
Qazirgi tańda ǵylymdy bir ortalyqta ǵana damytý eshqandaı nátıje bermeıtini anyq. Ásirese, ólke tarıhyn jergilikti tarıhshy-ǵalymdar zerttese, utarymyz kóbeıedi. Bul oraıda, Pavlodar memlekettik ýnıversıtetiniń, Semeı, Shyǵys jáne Batys Qazaqstan tarıhshy-ǵalymdarynyń eńbegi úlgi tutarlyqtaı. Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń izdenisteri de nazar salarlyqtaı degim keledi. Tarıh fakýlteti qaıtadan ashylǵan bertingi jyldary salmaqty monografııalyq zertteýler, oqý jáne oqý-ádistemelik quraldar, qazaq, orys tilderindegi Aqmola oblysynyń ensıklopedııasy, orys tilindegi Shoqan Ýálıhanov ensıklopedııasy (qazaq tilindegisi jýyq arada qolǵa tımek) jaryq kórip, elektrondy dáristerdiń yqpaly arta túsýde. Osy oraıda, Aqmola oblysynyń ákimdigi ólke tarıhyna, tarıhı tulǵalarǵa arnalǵan zertteýlerdi, atap aıtqanda, Aqmola oblysynyń ensıklopedııasyn, uly babamyz Abylaı hannyń 300 jyldyq mereıtoıyna arnalyp daıyndalyp jatqan ensıklopedııany qarjylandyryp, ǵalymdarymyzdy marapat-syılyqtan shet qaldyrmaıtynyn aıtý qajet. Fakýltet janynan aımaqtyq zertteý ınstıtýty qurylyp, oblystyq muraǵatta tarıh kafedrasynyń fılıaly jumys isteıdi.
Búgingideı memleket qurýdyń jańa belesine kóterilgen ýaqytta, Elbasy: «Búkilqazaqtandyq biregeılik bizdiń halqymyzdyń tarıhı sanasynyń ózegine aınalýǵa tıis», dep basa atap kórsetip otyrǵan tusta iri konseptýaldyq tujyrymdamanyń negizi qalandy. Barshamyzdyń shabyttana, shattana jumys isteıtin kúnimiz týdy. Tarıh – jetistikterimen ǵana emes, qatal sabaqtarymen zerdelenip, únemi jańǵyryp otyrýǵa tıisti kezeńder men dáýirler tizbesi. Tarıhı sanany qalyptastyratyn da tarıhtyń ózi. Ulttyq tarıhymyz – ulttyq maqtanyshty kúsheıtýdiń, otanshyldyqty, eljandylyqty arttyrýdyń qýatty tetigi. Al, otanshyldyq sezim uly isterdiń bastaýy ekendigi talassyz. Tarıhshylardyń ýaqyt júktegen tapsyrmasy da osy. Bul jańa tolqynǵa aıryqsha qaratyp aıtylǵan sóz ekendigi de daýsyz.
Aqbota BEKSEIITOVA,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik
ýnıversıteti tarıh fakýltetiniń dekany,
professor.
KО́KShETAÝ.
