Qoǵam • 19 Aqpan, 2020

Pedagog mártebesin pedagog kóteredi

485 retkórsetildi

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Pedagog mártebesi týraly» zańǵa qol qoıdy. О́z kezeginde Bilim jáne ǵylym mınıstrligi zańdy iske asyrý kezeńine kóshetinin málimdedi. Uzaq jyldar boıy muǵalimderdiń kútken armany oryndaldy, ustazdar quqyǵy keńeıtildi. Júktemesi azaıdy, qosymsha jumystardan bosady. Jalaqy birtindep kóbeıedi. Endi «Sheber pedagog», «Úzdik pedagog» bolasyń ba, bári ózińe baılanysty.

Buryn 40-50 jyl jumys istep, eń bolmasa oqý mınıstrliginiń «KSRO oqý-aǵartý isi úzdigi» degen belgisin keýde­si­ne taǵa almaı zeınetkerlikke ketken muǵalimder kóp bolatyn. Al qazir peda­gog­ter úshin bılik betburys jasady. 2019 jyldyń tamyz keńesinde birneshe muǵalimdi «Qurmet» ordeni, «Eren eńbegi úshin», «Shapaǵat» medaldarymen marapattady. Zańda «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ustazy» atty memlekettik nagra­da­nyń jańa túri belgilendi. Kele­shek­te talaı pedagog osy ataqqa ıe bolady degen úmit bar. О́ıtkeni respýblıkada atyna laıyq pedagogter barshylyq. Alǵan ataqtaryna saı aqy tólenedi. «Pedagog mártebesi týraly» zań pedagog-tárbıeshi muǵalimderdi jigerlendiredi.

Endigi mindet pedagog qyzmetine qoıy­la­tyn talapty kúsheıtý. Olaı bolsa, ár muǵalim ózine qoıylǵan talapqa saı óziniń jaýapkershiligin kúsheıtýi, ıaǵnı óziniń arynyń aldynda, qoǵamnyń aldynda, Otannyń aldynda óz mamandyǵyna jan tazalyǵy – ujdan kerek ekenin umytpaýy tıis. Oqýshylardyń boıynda jan tazalyǵy – ujdandy sińirý pedagogterge baılanysty. Prezıdent Q.Toqaev qańtar aıynda Úkimettiń keńeıtilgen keńesinde, sapasyz, bilimsiz pedagogter bar ekenin aıtty. Sapasyz muǵalimnen bilim alǵandar sapasyz oqýshy, enjar pedagogten bilim alǵandar enjar oqýshy sanyn kóbeıtedi. Nesin jasyramyz, jalaqy úshin kelip-ketip júrgender, oqýshyǵa durys bilim de, tárbıe de bere almaı­dy, aldynda otyrǵan oqýshylaryna kóńil bólmeıdi. Oqýshynyń kóńil kúıin uqpaıdy, jan dúnıesine boılamaıdy. Oqýshylardyń ishinde birbetkeı, sózge toqtamaıtyndar, eki sóziniń biri ótirik, únemi sabaqtan qashatyn, sabaqqa yntasy joqtarmen birge otbasynyń problemasymen júıkesi syr berip, ata-anasymen, keıde muǵalimmen, tipti joldastarymen til tabysa almaı jalǵyz qalyp, oqshaýlanyp júrgen oqýshylar da bar. Muǵalimniń mindeti – sabaq túsindirý ǵana emes, oqýshyǵa tárbıe berý. Olaı bolsa, túrli taǵdyrly oqýshylardy muǵalim túsinbegende kim túsinedi?

Qazir bala sany kóp mektepterde eki psıhologtan, al bala sany az mektepterde bir psıhologtan bar. Qıyn oqýshylarmen psıholog aınalysady dep olarǵa ysyryp tastaýǵa áste bolmaıdy. Árbir pedagog psıholog bolýǵa talpynýy kerek. Oqýshynyń janyna úńilmegendikten, júrek syryn bilmegendikten, dostasa almaǵandyqtan, mekteptegi 12-13 jastaǵy qyzdardyń aıaǵynyń aýyr bolǵanyn, tóbelestiń negizgi keıipkerleri oqýshy jasyndaǵy balalar ekenin BAQ jazyp, kórsetip jatyr. Sýısıd degen pále shyqty. Bul jaǵdaılardyń bárine mektep kináli deýge bolmas. Ata-analar da kináli.

Prezıdent «sapasyz muǵalimder bar» dedi. Sapasyz muǵalim ata-ananyń, mek­tep­tiń balalary. Qazir keıbir ata-ana bala­synyń betinen qaqpaıtyn boldy. «Tama­ǵy toq, kıimi bútin bolsa boldy» dep suraǵanyn alyp beredi. Byltyr synyptyń edenin jýmasyn dep shý shy­ǵar­dy. «Balanyń quqyǵy buzylady», deıdi. Balanyń quqyǵymen birge mindeti de bar ekenin umytyp ketemiz. Balany kish­kentaıynan kún tártibine úırete almaı­myz. Balanyń mindeti – sabaq oqý, al oǵan daǵdylanbaı, úı tirshiligine de beıim­delmeı ósip kele jatqandar bar. О́z bala­myzdyń minez-qulqyn bilmeımiz, óıt­keni durys sóılese almaımyz. Bala­ny jaqsy men jamandy ajyrata alýǵa baýlý, durys pen burysty kórsetý – otbasynyń mindeti ekenin umytyp, qıqarlyǵyn, úlgeriminiń tómendigin muǵalimnen kórip, mektepke «sha­býyl» jasap, óziniń qaltaly bolǵanymen maqtanyp, aqyly oqýǵa túsirem dep kijinip turatyn, balasynyń ótirik aıtatynyn bilse de, sózin sóıleýge májbúr ata-ana bar. Balaǵa senim bildiretin ata-analar da bar, degenmen, balanyń minezi qubylmaly keledi. Sondyqtan bala kimmen joldas, qaıda ketti, úıirmelerge baryp júr me, bildirtpeı tekserýdiń zııa­ny joq. Bala sabaq oqyp otyrǵan bolady, biraq oıy basqa jaqta, qaltaly telefon degen dos bolmaı tur. Balanyń jaqsy qasıetterin aıtyp, jigerlendirip otyrsa da artyq emes. Sonda bala dala­ǵa qashpaıdy, syrlasyńyz bolady. Qys­qasy, bilimdi, tárbıeli eli ata-ana óziniń júris-turysymen, áserli áńgi­me­si­men tárbıeleıdi. Ata-analar mektep muǵal­im­d­eriniń tiregi bolsańyzdar, muǵa­lim­derdi qoldasańyzdar, muǵalim bedeli joǵa­ry bolady. О́zderińiz de ýaıymdamaı­syzdar. Al bilimi tómender mektepten shyǵyp jatyr. Mekteptiń bedelin túsirmeý úshin nashar oqýshylardy synyptan synypqa kóshiremiz, baǵany ósirip qoıamyz. Onyń ústine, Eýropadan, AQSh-tan úırenip jatyrmyz, solardyń ádistemesi durys dep oqýshylardan kúndelikti sabaq suraýdy qoıdyq. Esińizde bolsyn, baladan sabaq saıyn surap baǵa qoıyp otyrmasa, jalqaý emes balalardyń ózi de jalqaý, enjar balaǵa aınalady. Bala qazir sóıleýden qaldy, sózdiń keregi joq, jazbasha jaýap, suraqqa jaýap jaza almaǵandarǵa talpyn deımiz. Qatty aıtýǵa bolmaıdy, aýyr sózden bala ózine qol salady dep muǵalimder qorqady. Qysqasy, mekteptiń talabyn, tártibin oryndatý – muǵalimniń, mektep basshysynyń mindeti.

Keıingi kezde «Altyn belgi» alǵan oqýshylardyń sany, olımpıada jeńim­paz­dary kóbeıdi. Kóbeıgeni jaqsy ǵoı, biraq bilimi soǵan sáıkes bolsa qane? Grant­pen oqýǵa túsip alyp, oqı almaı júr­geni qansha? Sonyń bárin kórip, bilip otyr­myz. Solar ınstıtýtty bitirip, sapasyz maman bolyp shyǵady.

Sonymen Prezıdent tarapynan aı­tyl­ǵan syn, ata-anaǵa da, mektep pe­da­­­­­gogterine, pedagogti oqytatyn jo­ǵar­­­­­­y oqý ornyna aıtylǵan syn dep qa­­­­byl­­daý kerek. Ata-ana mekteppen yn­­­­­ty­­­­maq­tastyqta ómir súrý kerek. Bala tárbıesinde ketken kemshiligin ata-ana moıyn­dap, bilmegenin oqyp, muǵa­limderden aqyl-keńes surap, kerek bolsa balasynan da úırenetin kezderi bola­dy. Sonda keleńsiz jaǵdaılar joıy­­lar edi. Endi pedagogterdi daıarlaıtyn oqý oryndarynyń eskerilmeı júrgen olqylyqtaryn eske alsaq. «Peda­gog­ter­di daıarlaıtyn oqý oryndaryna syn aıtatyndaı siz kim edińiz?» degen suraq týyndaýy múmkin, jaýap bere keteıin: Men ǵumyrymnyń 57 jylyn mektepke arnaǵan ustazbyn. Mek­te­bim – maqtanyshym, ómirim boldy. Mek­tepte kúni-túni júrýden jalyq­paı­­tynmyn ári sharshamaıtynmyn. О́ıtkeni oqýshylarym jigerimdi tasytatyn. Mektep ómiri týraly kóptegen maqala jazdym. «Klasty ustaı bilý», «Meıirim», «Selqostyq», «Oqýshy janyn túsiný», «Muǵalim – mekteptiń júregi», «Oqýshy pikirimen sanasa bileıik» syndy maqalalar jıyntyǵy «Ustaz baqyty» de­gen atpen kitap bolyp 2004 jyly shyq­­ty. Almatydaǵy pedagogter daıar­laıtyn joǵary oqý oryndarynyń stý­dentteri praktıkadan ótý úshin Res­pýb­lıkalyq mamandandyrylǵan daryndy balalarǵa arnalǵan qazaq tili men ádebıetin tereńdetip oqytatyn mektep-ınternatyna keletin, áli de sol úr­dis jalǵasyp jatyr. Osy mektepte 40 jyl boıy tarıh, qoǵamtaný páninen sabaq berdim. Sondyqtan praktıkaǵa kelgen stýdentterdiń jaǵdaılaryn óte jaqsy bildim. «Pedpraktıka tóńiregindegi oı­lar» degen maqala jazǵanmyn. Sol maqa­la­daǵy aıtylǵan oılar áli kúnge deıin mánin joıǵan joq. 1979 jyly jazyl­ǵan sol kitaptaǵy oılardyń ózegi tómen­de­gi­deı bolatyn:

­«Pedagogıkalyq oqý ornyna stý­dent­­ter­di tańdap alý tóńireginde. Bul máse­le­de talǵaýsyzdyq bar ekenin ashyq mo­­ıyn­daý kerek. Nege ózge oqý orny­na kúshi kelmeıtinder pedagogıkalyq ın­s­­tı­týttarǵa qaraı aǵylady. Osy ma­man­­dyq­ty tańdaýyna ne sebep bolǵa­nyn anyq­taıtyn aldyn ala irikteý uıym­das­­tyrsa qaıtedi? Pedagog bolarlyq sapasy bar ma, rýhanı tuǵyry qandaı, súıe me bul mamandyqty? Mysaly, akter­­lik, rejısserlik oqý oryndaryna tú­setinderdi tańdaıdy. Ustazdyqqa jurt­­tyń bári beıim, ol kimniń de bolsa qolynan keledi dep qaraýǵa bolmaıdy. Ustaz bolý úshin daryn, qabilet, bilim­di­lik pen pedagogıkalyq ádep sanaǵa sińirilýi kerek. Bul qasıetter úlken tá­jirı­bemen keledi, degenmen osylardyń ush­qyny boıda bolýy kerek.

Mektep – pedagog bolamyn degen stýdenttiń óz qabiletin baıqaıtyn, bel­­gi­li bir dárejede synaıtyn stanogi. Son­­dyqtan pedpraktıkaǵa stýdentter jú­regi lúpildep qorqyp keledi. Árıne ózde­rine senimdileri de bar. Al mektep muǵa­limderi olarǵa demeýshi, jetekshi, úıre­týshi bolǵanmen teorııalyq bilimi joqtar sabaq bere almaıdy. Synyptaǵy oqý­shylardy uıymdastyra almaıdy. Ádiskerin de, ózin de, balalardy da qı­naıdy. Pedpraktıkadan úshtik degen baǵa alyp ketetinderden oqyǵan bala­lar­­dyń taǵdyry ne bolady? Sapasyz mu­ǵa­limderdiń sany osylaısha kóbeıip jat­qan joq pa?

Endigi bir túıgen oı – ınstıtýttarda ádistemelik jumystyń jolǵa qoıylýy. Shyndyq jaǵdaı ádisteme jóninen ınstıtýttardan góri mektep kúshti. Stýdent-praktıkanttardy bastap keletin ádiskerlerdiń ishinde mektepte bir kún de istemegender bar. Mektep qazanynda qaınamaǵannyń jaqsy ádisker bola alatynyna kúmándanamyn.

Stýdentter sabaǵyna taldaý jasa­ǵan­da aıtar oılary, eskertpeleri tym tapshy. Basynda «ádiskermin» dep kelgenmen, birte-birte stýdentterdiń aldynda ustaz retinde alasara bastaıdy. Stýdentter ınstıtýtta oqyǵandary men mektepte kórgenderiniń arasyndaǵy alshaqtyqty baıqaǵan soń, olardan qashqaqtaı beredi. Onyń pikirimen sanasýdan qalady.

Ekinshiden, mektepterge praktıkanttarmen birge anda-sanda bolsa da dáris oqyp júrgen oqytýshylar nege kelmeıdi? Sonda olardyń oqyp júrgenderin ómirmen salystyrýǵa múmkindik bolar edi ǵoı. Dáristi bireý oqıdy, emtıhandy basqa bireý alady, pedagogıkalyq praktıkany da basqa bireý júrgizedi. Praktıkany júrgizýshiniń dáristi qalaı oqyǵanynan, dáris oqýshynyń prak­tı­kanyń qalaı ótkeninen esh habary bolmaıdy. Keleshekte ózara birtutas osy prosesterdi túıistirýdiń joldaryn qarastyrsa qandaı jaqsy bolar edi.

Bolashaq ustazǵa keregi – sóıleı bilý, oıdy anyq jetkizý, oqýshy aldynda ózin ustaı alý. Aıtyp turǵanyn ózi de túsinbeıtin oıy buldyr, qystyrma sózsiz qadam basa almaıtyn, sasqalaq, terlep-tepship oqýshylar aldynda tipti kóz jasyna erik beretin stýdent-praktıkanttardy da kezdestirdim. Keı­bir praktıkanttar sabaq bergende dápterge jazǵandaryn oqıdy. О́z oıyn óz sózimen aıta almaǵan ustaz bola almaıdy. «Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini bar» deıdi emes pe?! Ustazdardy daıarlaýdy túbegeıli jaqsartý úshin pedagogıkalyq ınstıtýttarǵa daryndy jastardy qabyl­daý kerek. Instıtýt tórt jyldyń ishinde meılinshe mol bilim berýge tıis, ol úshin onda naǵyz daryndy pedagogterdiń bolǵany jón. Ádisker pedagog mektepte sabaq júrgizip tursa tipten jaqsy. Qysqasy, mektep pen ınstıtýt tyǵyz baılanysta bolýy shart. Stýdent sońǵy kýrsta bir aılyq praktıkadan ótedi, bul azdyq etedi.

«Pedagog mártebesine» laıyq bolýy úshin jas pedagogterge keńesim:

Birinshiden, júrisińizdi túzeńiz, kıgen kıimińiz jarasyp tursyn, shashyńyz jan-jaqqa shashyrap ketpesin. Minez-qul­qyńyzdy baqylańyz. Sizdiń boıyńyzdaǵy jaq­sy qasıettermen birge, nashar qy­lyq­­taryńyz oqýshylarǵa beriledi. Oqý­shy­lardy qas-qabaǵyńyzben, kóz­qa­rasyńyzben, qol qımylyńyzben bas­qa­ryńyz. Ashý shaqyrma, ashý, aıqaı álsizdigińizdi bildiredi. Qatty kúlmeńiz, ersi sóz aýzyńyzdan shyqpaýy tıis. Aqyl­­góı bolmańyz, oqýshylarmen sypaıy qarym-qatynas jasańyz. О́tirik, ǵaıbat, ekijúzdilikke saq bolyńyz. Maq­ta­­nshaqtyq ta pedagogke jaraspaıdy. Pedagogıkalyq ádeptilikti boıǵa sińir­seńiz kez kelgen ortada erkin júresiz, pedagogtiń mártebesin kóteresiz.

Ekinshiden, boıyńyzǵa únemi bilim jınańyz, oqyǵanyńyzdy tyńdaýshyǵa jetkizý sheberligin ıgerińiz. Anyq sóıleńiz, tilińiz kúrmelmesin, qystyrma sóz qospańyz, daýys yrǵaǵyna abaı bo­lyńyz. Sóz ónerin úırenińiz, ol úshin óz pánińizdi jetik bilýmen qatar jan-jaqty bolyńyz, elimizde bolyp jatqan jańalyqty jetkizýshi, oqýshy­ny otansúıgishtikke tárbıeleıtin Sizsiz. Oqýshyǵa patrıot bol, tulǵaǵa laıyq qasıetter bolsyn deý úshin, sol qasıet­ter sizdiń boıyńyzda bolýy kerek. Olaı bolmaǵanda, sózińiz ben isińizdiń alshaq­ty­ǵyn baıqaǵan oqýshylarǵa bedelińiz bolmaıdy.

Úshinshiden, oqýshylardy syıla, keshirimdi bol, meıirim kórsetetin jerde meıirimdi bol! Talap qoı, oryndat, syrlas, aqyldas, aqyldasý – kishilik emes. Minezin durysta, sózin durysta, yntalandyr. Qabiletin tany, janaıyn dep turǵandardyń shamyn jaǵyńyz. Sizdiń naǵyz qamqorshy ekenińizdi bilse, Siz qurmettisiz.

Tórtinshiden, barsha iste adal bo­lyńyz. Oqýshyńyz da, ata-ana da týǵan kúnińizdi bilmesin. Synyp bólmesin jóndeýden ótkizemiz dep aqsha jına­ma­ńyz. Nesin jasyramyz, mektep oqýshy­lar­dan jóndeý jumystary men basqa da syltaýmen aqsha jınaıdy, ony dırektor bilmeıtin bolady deıdi. Biraq ol biledi, sondyqtan aqsha jınaý pedagogtiń atyna kir keltiredi. Sodan aýlaq bolyńyz. Aqparat boıynsha jemqorlyqqa belshe­si­nen batqan birinshi orynda bilim, ǵylym salasy tur. 2019 jyly atalǵan sala bo­ıynsha 161 qylmystyq is tirkeldi deıdi.

Besinshiden, oqýshyńyzdy qorǵańyz, bireý jala jaýyp turýy múmkin. Keıde pedagogtiń ózinen de qysastyq kóredi. Saba­ǵyn óte jaqsy beretin pedagogter ishinde tilin almaǵan balanyń sońynan qalmaı júretinder bar. Áriptesim eken dep onyń sózin sóılemeńiz. Keıde mektep basshylyǵy tarapynan ádiletsizdik kóretinder ushyrasady, bastyq eken dep jasqanbańyz, ózińiz árqashan ádi­let­ti bosańyz, sonda naǵyz pedagog bola­syz. Osy kezge deıin pedagogter týraly kórkem fılm joq. Ádebı shyǵar­ma­lar­dyń keıipkeri de bola almaı tur. Keshik­peı, kórkem fılm de, teatrlarda qoıy­lymdar da qoıylyp, pedagogter márte­besi óz dárejesinde bolady degen se­nim bar.

 

Orynsha QARABALINA-QAZYBAEVA,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, ardager ustaz

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Fýtbol: Para aldy dep aıyptalýda

Sport • Búgin, 09:38

Úkimet otyrysy ótip jatyr

Úkimet • Búgin, 09:20

Kómek alý ońtaılandyrylady

Saıasat • Búgin, 08:25

Infeksııanyń taralý qarqyny tómendedi

Koronavırýs • Búgin, 08:05

Senimge serpin bergen málimdeme

Qoǵam • Búgin, 08:02

Alǵashqy vırtýaldy sot otyrysy

Saıasat • Búgin, 08:00

Ár azamat atsalysýy tıis

Rýhanııat • Búgin, 08:00

Koreıadan kelgen qyz

Rýhanııat • Búgin, 07:50

Irkilis bolmaıdy

Aımaqtar • Búgin, 07:45

Balalarymdy saǵynsam da...

Medısına • Búgin, 07:45

Qaýipti indetpen qalaı kúresýde?

Aımaqtar • Búgin, 07:45

Jemqorlyqpen kúres jalǵasyn tabýda

Saıasat • Búgin, 07:40

Apatpen oınamaıyq, oılanaıyq aǵaıyn...

Rýhanııat • Búgin, 07:40

Jeńildetilgen nesıe jetken joq

Ekonomıka • Búgin, 07:38

Kıdim kamzol

Rýhanııat • Búgin, 07:35

Daǵdarys daýylyna tosqaýyl

Ekonomıka • Búgin, 07:35

Fermerler ýaqytpen sanaspaıdy

Saıasat • Búgin, 07:35

Tótenshe toqsan

Qoǵam • Búgin, 07:30

El ekonomıkasy eleýsiz qalmaıdy

Saıasat • Búgin, 07:30

Sý tasqyny bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 07:28

Jumys isteý úshin qajetti jabdyqtar

Aımaqtar • Búgin, 07:27

Halyqtyń birtutastyǵy

Tanym • Búgin, 07:16

Pálsapa – Bekzat sana

Rýhanııat • Búgin, 07:15

Daladaǵy dúbirge daıyn

Aımaqtar • Búgin, 07:15

Baǵany turaqtandyrýda oń nátıje bar

Ekonomıka • Búgin, 07:13

Uqsas jańalyqtar