Buryn 40-50 jyl jumys istep, eń bolmasa oqý mınıstrliginiń «KSRO oqý-aǵartý isi úzdigi» degen belgisin keýdesine taǵa almaı zeınetkerlikke ketken muǵalimder kóp bolatyn. Al qazir pedagogter úshin bılik betburys jasady. 2019 jyldyń tamyz keńesinde birneshe muǵalimdi «Qurmet» ordeni, «Eren eńbegi úshin», «Shapaǵat» medaldarymen marapattady. Zańda «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ustazy» atty memlekettik nagradanyń jańa túri belgilendi. Keleshekte talaı pedagog osy ataqqa ıe bolady degen úmit bar. О́ıtkeni respýblıkada atyna laıyq pedagogter barshylyq. Alǵan ataqtaryna saı aqy tólenedi. «Pedagog mártebesi týraly» zań pedagog-tárbıeshi muǵalimderdi jigerlendiredi.
Endigi mindet pedagog qyzmetine qoıylatyn talapty kúsheıtý. Olaı bolsa, ár muǵalim ózine qoıylǵan talapqa saı óziniń jaýapkershiligin kúsheıtýi, ıaǵnı óziniń arynyń aldynda, qoǵamnyń aldynda, Otannyń aldynda óz mamandyǵyna jan tazalyǵy – ujdan kerek ekenin umytpaýy tıis. Oqýshylardyń boıynda jan tazalyǵy – ujdandy sińirý pedagogterge baılanysty. Prezıdent Q.Toqaev qańtar aıynda Úkimettiń keńeıtilgen keńesinde, sapasyz, bilimsiz pedagogter bar ekenin aıtty. Sapasyz muǵalimnen bilim alǵandar sapasyz oqýshy, enjar pedagogten bilim alǵandar enjar oqýshy sanyn kóbeıtedi. Nesin jasyramyz, jalaqy úshin kelip-ketip júrgender, oqýshyǵa durys bilim de, tárbıe de bere almaıdy, aldynda otyrǵan oqýshylaryna kóńil bólmeıdi. Oqýshynyń kóńil kúıin uqpaıdy, jan dúnıesine boılamaıdy. Oqýshylardyń ishinde birbetkeı, sózge toqtamaıtyndar, eki sóziniń biri ótirik, únemi sabaqtan qashatyn, sabaqqa yntasy joqtarmen birge otbasynyń problemasymen júıkesi syr berip, ata-anasymen, keıde muǵalimmen, tipti joldastarymen til tabysa almaı jalǵyz qalyp, oqshaýlanyp júrgen oqýshylar da bar. Muǵalimniń mindeti – sabaq túsindirý ǵana emes, oqýshyǵa tárbıe berý. Olaı bolsa, túrli taǵdyrly oqýshylardy muǵalim túsinbegende kim túsinedi?
Qazir bala sany kóp mektepterde eki psıhologtan, al bala sany az mektepterde bir psıhologtan bar. Qıyn oqýshylarmen psıholog aınalysady dep olarǵa ysyryp tastaýǵa áste bolmaıdy. Árbir pedagog psıholog bolýǵa talpynýy kerek. Oqýshynyń janyna úńilmegendikten, júrek syryn bilmegendikten, dostasa almaǵandyqtan, mekteptegi 12-13 jastaǵy qyzdardyń aıaǵynyń aýyr bolǵanyn, tóbelestiń negizgi keıipkerleri oqýshy jasyndaǵy balalar ekenin BAQ jazyp, kórsetip jatyr. Sýısıd degen pále shyqty. Bul jaǵdaılardyń bárine mektep kináli deýge bolmas. Ata-analar da kináli.
Prezıdent «sapasyz muǵalimder bar» dedi. Sapasyz muǵalim ata-ananyń, mekteptiń balalary. Qazir keıbir ata-ana balasynyń betinen qaqpaıtyn boldy. «Tamaǵy toq, kıimi bútin bolsa boldy» dep suraǵanyn alyp beredi. Byltyr synyptyń edenin jýmasyn dep shý shyǵardy. «Balanyń quqyǵy buzylady», deıdi. Balanyń quqyǵymen birge mindeti de bar ekenin umytyp ketemiz. Balany kishkentaıynan kún tártibine úırete almaımyz. Balanyń mindeti – sabaq oqý, al oǵan daǵdylanbaı, úı tirshiligine de beıimdelmeı ósip kele jatqandar bar. О́z balamyzdyń minez-qulqyn bilmeımiz, óıtkeni durys sóılese almaımyz. Balany jaqsy men jamandy ajyrata alýǵa baýlý, durys pen burysty kórsetý – otbasynyń mindeti ekenin umytyp, qıqarlyǵyn, úlgeriminiń tómendigin muǵalimnen kórip, mektepke «shabýyl» jasap, óziniń qaltaly bolǵanymen maqtanyp, aqyly oqýǵa túsirem dep kijinip turatyn, balasynyń ótirik aıtatynyn bilse de, sózin sóıleýge májbúr ata-ana bar. Balaǵa senim bildiretin ata-analar da bar, degenmen, balanyń minezi qubylmaly keledi. Sondyqtan bala kimmen joldas, qaıda ketti, úıirmelerge baryp júr me, bildirtpeı tekserýdiń zııany joq. Bala sabaq oqyp otyrǵan bolady, biraq oıy basqa jaqta, qaltaly telefon degen dos bolmaı tur. Balanyń jaqsy qasıetterin aıtyp, jigerlendirip otyrsa da artyq emes. Sonda bala dalaǵa qashpaıdy, syrlasyńyz bolady. Qysqasy, bilimdi, tárbıeli eli ata-ana óziniń júris-turysymen, áserli áńgimesimen tárbıeleıdi. Ata-analar mektep muǵalimderiniń tiregi bolsańyzdar, muǵalimderdi qoldasańyzdar, muǵalim bedeli joǵary bolady. О́zderińiz de ýaıymdamaısyzdar. Al bilimi tómender mektepten shyǵyp jatyr. Mekteptiń bedelin túsirmeý úshin nashar oqýshylardy synyptan synypqa kóshiremiz, baǵany ósirip qoıamyz. Onyń ústine, Eýropadan, AQSh-tan úırenip jatyrmyz, solardyń ádistemesi durys dep oqýshylardan kúndelikti sabaq suraýdy qoıdyq. Esińizde bolsyn, baladan sabaq saıyn surap baǵa qoıyp otyrmasa, jalqaý emes balalardyń ózi de jalqaý, enjar balaǵa aınalady. Bala qazir sóıleýden qaldy, sózdiń keregi joq, jazbasha jaýap, suraqqa jaýap jaza almaǵandarǵa talpyn deımiz. Qatty aıtýǵa bolmaıdy, aýyr sózden bala ózine qol salady dep muǵalimder qorqady. Qysqasy, mekteptiń talabyn, tártibin oryndatý – muǵalimniń, mektep basshysynyń mindeti.
Keıingi kezde «Altyn belgi» alǵan oqýshylardyń sany, olımpıada jeńimpazdary kóbeıdi. Kóbeıgeni jaqsy ǵoı, biraq bilimi soǵan sáıkes bolsa qane? Grantpen oqýǵa túsip alyp, oqı almaı júrgeni qansha? Sonyń bárin kórip, bilip otyrmyz. Solar ınstıtýtty bitirip, sapasyz maman bolyp shyǵady.
Sonymen Prezıdent tarapynan aıtylǵan syn, ata-anaǵa da, mektep pedagogterine, pedagogti oqytatyn joǵary oqý ornyna aıtylǵan syn dep qabyldaý kerek. Ata-ana mekteppen yntymaqtastyqta ómir súrý kerek. Bala tárbıesinde ketken kemshiligin ata-ana moıyndap, bilmegenin oqyp, muǵalimderden aqyl-keńes surap, kerek bolsa balasynan da úırenetin kezderi bolady. Sonda keleńsiz jaǵdaılar joıylar edi. Endi pedagogterdi daıarlaıtyn oqý oryndarynyń eskerilmeı júrgen olqylyqtaryn eske alsaq. «Pedagogterdi daıarlaıtyn oqý oryndaryna syn aıtatyndaı siz kim edińiz?» degen suraq týyndaýy múmkin, jaýap bere keteıin: Men ǵumyrymnyń 57 jylyn mektepke arnaǵan ustazbyn. Mektebim – maqtanyshym, ómirim boldy. Mektepte kúni-túni júrýden jalyqpaıtynmyn ári sharshamaıtynmyn. О́ıtkeni oqýshylarym jigerimdi tasytatyn. Mektep ómiri týraly kóptegen maqala jazdym. «Klasty ustaı bilý», «Meıirim», «Selqostyq», «Oqýshy janyn túsiný», «Muǵalim – mekteptiń júregi», «Oqýshy pikirimen sanasa bileıik» syndy maqalalar jıyntyǵy «Ustaz baqyty» degen atpen kitap bolyp 2004 jyly shyqty. Almatydaǵy pedagogter daıarlaıtyn joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri praktıkadan ótý úshin Respýblıkalyq mamandandyrylǵan daryndy balalarǵa arnalǵan qazaq tili men ádebıetin tereńdetip oqytatyn mektep-ınternatyna keletin, áli de sol úrdis jalǵasyp jatyr. Osy mektepte 40 jyl boıy tarıh, qoǵamtaný páninen sabaq berdim. Sondyqtan praktıkaǵa kelgen stýdentterdiń jaǵdaılaryn óte jaqsy bildim. «Pedpraktıka tóńiregindegi oılar» degen maqala jazǵanmyn. Sol maqaladaǵy aıtylǵan oılar áli kúnge deıin mánin joıǵan joq. 1979 jyly jazylǵan sol kitaptaǵy oılardyń ózegi tómendegideı bolatyn:
«Pedagogıkalyq oqý ornyna stýdentterdi tańdap alý tóńireginde. Bul máselede talǵaýsyzdyq bar ekenin ashyq moıyndaý kerek. Nege ózge oqý ornyna kúshi kelmeıtinder pedagogıkalyq ınstıtýttarǵa qaraı aǵylady. Osy mamandyqty tańdaýyna ne sebep bolǵanyn anyqtaıtyn aldyn ala irikteý uıymdastyrsa qaıtedi? Pedagog bolarlyq sapasy bar ma, rýhanı tuǵyry qandaı, súıe me bul mamandyqty? Mysaly, akterlik, rejısserlik oqý oryndaryna túsetinderdi tańdaıdy. Ustazdyqqa jurttyń bári beıim, ol kimniń de bolsa qolynan keledi dep qaraýǵa bolmaıdy. Ustaz bolý úshin daryn, qabilet, bilimdilik pen pedagogıkalyq ádep sanaǵa sińirilýi kerek. Bul qasıetter úlken tájirıbemen keledi, degenmen osylardyń ushqyny boıda bolýy kerek.
Mektep – pedagog bolamyn degen stýdenttiń óz qabiletin baıqaıtyn, belgili bir dárejede synaıtyn stanogi. Sondyqtan pedpraktıkaǵa stýdentter júregi lúpildep qorqyp keledi. Árıne ózderine senimdileri de bar. Al mektep muǵalimderi olarǵa demeýshi, jetekshi, úıretýshi bolǵanmen teorııalyq bilimi joqtar sabaq bere almaıdy. Synyptaǵy oqýshylardy uıymdastyra almaıdy. Ádiskerin de, ózin de, balalardy da qınaıdy. Pedpraktıkadan úshtik degen baǵa alyp ketetinderden oqyǵan balalardyń taǵdyry ne bolady? Sapasyz muǵalimderdiń sany osylaısha kóbeıip jatqan joq pa?
Endigi bir túıgen oı – ınstıtýttarda ádistemelik jumystyń jolǵa qoıylýy. Shyndyq jaǵdaı ádisteme jóninen ınstıtýttardan góri mektep kúshti. Stýdent-praktıkanttardy bastap keletin ádiskerlerdiń ishinde mektepte bir kún de istemegender bar. Mektep qazanynda qaınamaǵannyń jaqsy ádisker bola alatynyna kúmándanamyn.
Stýdentter sabaǵyna taldaý jasaǵanda aıtar oılary, eskertpeleri tym tapshy. Basynda «ádiskermin» dep kelgenmen, birte-birte stýdentterdiń aldynda ustaz retinde alasara bastaıdy. Stýdentter ınstıtýtta oqyǵandary men mektepte kórgenderiniń arasyndaǵy alshaqtyqty baıqaǵan soń, olardan qashqaqtaı beredi. Onyń pikirimen sanasýdan qalady.
Ekinshiden, mektepterge praktıkanttarmen birge anda-sanda bolsa da dáris oqyp júrgen oqytýshylar nege kelmeıdi? Sonda olardyń oqyp júrgenderin ómirmen salystyrýǵa múmkindik bolar edi ǵoı. Dáristi bireý oqıdy, emtıhandy basqa bireý alady, pedagogıkalyq praktıkany da basqa bireý júrgizedi. Praktıkany júrgizýshiniń dáristi qalaı oqyǵanynan, dáris oqýshynyń praktıkanyń qalaı ótkeninen esh habary bolmaıdy. Keleshekte ózara birtutas osy prosesterdi túıistirýdiń joldaryn qarastyrsa qandaı jaqsy bolar edi.
Bolashaq ustazǵa keregi – sóıleı bilý, oıdy anyq jetkizý, oqýshy aldynda ózin ustaı alý. Aıtyp turǵanyn ózi de túsinbeıtin oıy buldyr, qystyrma sózsiz qadam basa almaıtyn, sasqalaq, terlep-tepship oqýshylar aldynda tipti kóz jasyna erik beretin stýdent-praktıkanttardy da kezdestirdim. Keıbir praktıkanttar sabaq bergende dápterge jazǵandaryn oqıdy. О́z oıyn óz sózimen aıta almaǵan ustaz bola almaıdy. «Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini bar» deıdi emes pe?! Ustazdardy daıarlaýdy túbegeıli jaqsartý úshin pedagogıkalyq ınstıtýttarǵa daryndy jastardy qabyldaý kerek. Instıtýt tórt jyldyń ishinde meılinshe mol bilim berýge tıis, ol úshin onda naǵyz daryndy pedagogterdiń bolǵany jón. Ádisker pedagog mektepte sabaq júrgizip tursa tipten jaqsy. Qysqasy, mektep pen ınstıtýt tyǵyz baılanysta bolýy shart. Stýdent sońǵy kýrsta bir aılyq praktıkadan ótedi, bul azdyq etedi.
«Pedagog mártebesine» laıyq bolýy úshin jas pedagogterge keńesim:
Birinshiden, júrisińizdi túzeńiz, kıgen kıimińiz jarasyp tursyn, shashyńyz jan-jaqqa shashyrap ketpesin. Minez-qulqyńyzdy baqylańyz. Sizdiń boıyńyzdaǵy jaqsy qasıettermen birge, nashar qylyqtaryńyz oqýshylarǵa beriledi. Oqýshylardy qas-qabaǵyńyzben, kózqarasyńyzben, qol qımylyńyzben basqaryńyz. Ashý shaqyrma, ashý, aıqaı álsizdigińizdi bildiredi. Qatty kúlmeńiz, ersi sóz aýzyńyzdan shyqpaýy tıis. Aqylgóı bolmańyz, oqýshylarmen sypaıy qarym-qatynas jasańyz. О́tirik, ǵaıbat, ekijúzdilikke saq bolyńyz. Maqtanshaqtyq ta pedagogke jaraspaıdy. Pedagogıkalyq ádeptilikti boıǵa sińirseńiz kez kelgen ortada erkin júresiz, pedagogtiń mártebesin kóteresiz.
Ekinshiden, boıyńyzǵa únemi bilim jınańyz, oqyǵanyńyzdy tyńdaýshyǵa jetkizý sheberligin ıgerińiz. Anyq sóıleńiz, tilińiz kúrmelmesin, qystyrma sóz qospańyz, daýys yrǵaǵyna abaı bolyńyz. Sóz ónerin úırenińiz, ol úshin óz pánińizdi jetik bilýmen qatar jan-jaqty bolyńyz, elimizde bolyp jatqan jańalyqty jetkizýshi, oqýshyny otansúıgishtikke tárbıeleıtin Sizsiz. Oqýshyǵa patrıot bol, tulǵaǵa laıyq qasıetter bolsyn deý úshin, sol qasıetter sizdiń boıyńyzda bolýy kerek. Olaı bolmaǵanda, sózińiz ben isińizdiń alshaqtyǵyn baıqaǵan oqýshylarǵa bedelińiz bolmaıdy.
Úshinshiden, oqýshylardy syıla, keshirimdi bol, meıirim kórsetetin jerde meıirimdi bol! Talap qoı, oryndat, syrlas, aqyldas, aqyldasý – kishilik emes. Minezin durysta, sózin durysta, yntalandyr. Qabiletin tany, janaıyn dep turǵandardyń shamyn jaǵyńyz. Sizdiń naǵyz qamqorshy ekenińizdi bilse, Siz qurmettisiz.
Tórtinshiden, barsha iste adal bolyńyz. Oqýshyńyz da, ata-ana da týǵan kúnińizdi bilmesin. Synyp bólmesin jóndeýden ótkizemiz dep aqsha jınamańyz. Nesin jasyramyz, mektep oqýshylardan jóndeý jumystary men basqa da syltaýmen aqsha jınaıdy, ony dırektor bilmeıtin bolady deıdi. Biraq ol biledi, sondyqtan aqsha jınaý pedagogtiń atyna kir keltiredi. Sodan aýlaq bolyńyz. Aqparat boıynsha jemqorlyqqa belshesinen batqan birinshi orynda bilim, ǵylym salasy tur. 2019 jyly atalǵan sala boıynsha 161 qylmystyq is tirkeldi deıdi.
Besinshiden, oqýshyńyzdy qorǵańyz, bireý jala jaýyp turýy múmkin. Keıde pedagogtiń ózinen de qysastyq kóredi. Sabaǵyn óte jaqsy beretin pedagogter ishinde tilin almaǵan balanyń sońynan qalmaı júretinder bar. Áriptesim eken dep onyń sózin sóılemeńiz. Keıde mektep basshylyǵy tarapynan ádiletsizdik kóretinder ushyrasady, bastyq eken dep jasqanbańyz, ózińiz árqashan ádiletti bosańyz, sonda naǵyz pedagog bolasyz. Osy kezge deıin pedagogter týraly kórkem fılm joq. Ádebı shyǵarmalardyń keıipkeri de bola almaı tur. Keshikpeı, kórkem fılm de, teatrlarda qoıylymdar da qoıylyp, pedagogter mártebesi óz dárejesinde bolady degen senim bar.
Orynsha QARABALINA-QAZYBAEVA,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, ardager ustaz
ALMATY
