18 Aqpan, 2020

Ekonomıka qaıtse damıdy?

15 retkórsetildi

Azyq-túlik qaýipsizdigi – kez kelgen memleket úshin ulttyq qaýipsizdik negizi. Damyǵan elder azyq-túliktik egemendikke talpynady, sebebi azamattardyń ıgiligi men el ishindegi turaqtylyq osyǵan tikeleı baılanysty.

«Búkilálemdik azyq-túliktik qaýipsizdik jónindegi Rım deklarasııasynda»  (1996) memlekettiń árbir azamatty qaýipsiz tamaq pen durys tamaqtaný jáne ashtyqtan ada bolý quqyqtaryna saı tolyqqandy  azyq-túlikpen qamtý kerek delingen. Bir sózben aıtqanda, azyq-túlik sapaly ári baǵasy jaǵynan qoljetimdi bolýy kerek.

Dál osy sebepti, memleketter óz qarjylaryn azyq-túlikke salyp, óz klımatyna saı keletin salany damytýǵa tyrysady. Mysaly, Norvegııada balyq sharýashylyǵy jáne jaǵalaý ákimshiligi mınıstrligi jumys isteıdi. Al balyq aýlaý salasy damyǵan munaı óndirýge qaramastan alda keledi.  Aýmaǵy keń Qazaqstan úshin aýylsharýashylyǵy ekonomıkanyń negizgi salasy bolyp qalyptasýy zańdy edi.

Memleket ustanǵan ımportty almastyrý saıasaty aýylsharýashylyǵy salasynda da tabysty qoldanylyp kele jatqandaı sııaqty edi. Qazaqstanda memlekettik qarajat esebinen agroónerkásiptik keshenniń áleýmettik mańyzy bar taýarlar – nan, sút, et, jumyrtqa, kókónis salasyna qoldaý kórsetilip keldi. Sóıtip, memlekettik qoldaý aıasynda ár baǵytty damytýǵa arnalǵan baǵdarlamalar arqyly azyq-túlik baǵasy arzandaıdy ári halyq úshin qoljetimdi bolady dep kútý zańdy qubylys.  

Alaıda olaı bolmady. Kerisinshe, baǵa jyl saıyn artyp keledi. Negizgi azyq-túlik baǵasyn sońǵy 9 jyl (2011-2019) boıyna salystyrsaq, ósim eki ese ekeni baıqalady. Kósh basynda sary maı tur. Onyń baǵasy – 91 prosentke - kelisine 1240 teńgeden 2368 teńgege deıin artqan. Ekinshi orynda nan tur. 89,7 prosentke - 78 – den 148 teńgege qymbattaǵan. Úshinshi orynda – taýyq eti. Baǵa 83 prosentke artty. Sıyr eti sońǵy 9 jylda 66,8 prosentke, sút 57,9, jumyrtqa – 57,4, aıran – 52,1 prosentke qymbattaǵan.

Al resmı derekter men aýylsharýashylyǵy mınıstrliginiń esebinshe, Qazaqstan ózin-ózi nanmen tolyq qamtyǵaly qashan, sıyr eti boıynsha da qamtý bar, al jumyrtqa suranystan asyp ketken. Mınıstrlik dál osy asyra óndirýshiliktiń eldegi jumyrtqa óndirisin sýbsıdııalaýdy toqtatýǵa sebep bolǵanyn aıtady. Al óndirýshiler sýbsıdııany alyp tastaýdyń baǵanyń ósip, óndiris kóleminiń tómendeýine jáne ımporttyń artýyna ákep soǵady deıdi. 

Oǵan ne sebep? О́ndirýshiler bylaı túsindiredi: olardyń qazirgi tıimdi jumysy memlekettik qoldaý negizinde júzege asyp keledi. Barlyq kásiporyndardyń nesıesi bar, ol qaryzdy óteý kerek. Qazaqstandaǵy jumyrtqa óndirisi sońǵy 10 jylda óndiris kólemin 2 ese arttyryp, alǵa basqany ras.  Qýattylyqty arttyrýǵa qarjy quıyldy, qarjyny tabýdyń jalǵyz joly – nesıe alý.  

О́ndiris jaıdan jaı keńeımedi. Elde 2021 jylǵa deıingi  aýylsharýashylyǵy salasyn damytý baǵdarlamasy qabyldanǵan. Onda óndiristi arttyryp, ımportty almastyrý basty mindet bolatyn. Kásiporyndar baǵdarlamaǵa zor mán berip, 2019 jyly-aq memleket ishki naryqty jumyrtqamen 100 prosent qamtýǵa qol jetkizdi. 

Tutynýshyǵa arnalǵan jumyrtqa baǵasynyń túzilý barysyna zer salsaq, mynadaı kórinis baıqaısyz. Jumyrtqanyń óndirýshi usynǵan óz baǵasy danasyna 22,7 teńge turady, on danasy – 227 teńge. Bul somanyń 80 prosenti – kásiporynnyń mindetti shyǵyndary. Qus fabrıkasy 53 prosentin jem-shóp (aıtpaqshy, bıdaı baǵasy (negizgi jem) bir jyl ishinde 50 prosentke qymbattaǵan), 8 prosenti qyzmetkerlerdiń jalaqysyna ketedi. 2 paıyzdan kóbi kommýnaldyq shyǵyndar (elektr qýaty, sý, gaz), 4 prosenti jumyrtqa qutysyna ketedi.  Taǵy  11% - kásiporynnyń ákimshilik shyǵyndary men nesıe tóleýge jumsaıdy. 10 prosentten kóbi – óndiristik salyq.

Alaıda qazaqstandyq dúkenderdegi baǵa 50 prosentten joǵary. Nege? Jumyrtqanyń fabrıkadan dúken sórelerine deıingi joly qysqa emes, ár kezeń onyń baǵasyna tikeleı áser etedi. Jumyrtqany óńirlerge jetkizý úshin de 4 prosent qosylady. 13 prosenti – bólshek saýda qaltalaryna salynady. Eń qymbat kezeń - dıstrıbıýsııa, oǵan jumyrtqa qunynyń 19 prosenti kiredi.  Taǵy 13%-i saýda núktesine jáne 9 prosenti retro-bonýsqa ketedi (taýardy saýda ornynyń ishinde satý). Nátıjesinde ózindik qunyna 59,4 prosent qosylady jáne tutynýshyǵa deıin jumyrtqa danasyna 36 teńge ne on danasyna 360 (ne odan da kóp) teńge bolyp jetedi.  

Jumyrtqany satý barysyn saralaı kele, deldaldar men dıstrıbıýtorlar ónimdi qaıta satý arqyly óndirýshilerden kóp aqsha tabatynyn aıta alamyz. Al shyǵyndar men táýekel óndirýshige tıedi, deldalǵa emes.

Demek, sýbsıdııadan bas tartsa, baǵanyń ósetini týraly eskertý jaı sóz emes. Bul taýar baǵasynyń shynaıy esebimen bekitiledi. Taǵy bir mańyzdy sát bar: salany qoldaýdan bas tartqan memleket osy taýar túri boıynsha erkindikten aıyrylýy múmkin.  Bul da bos sóz emes. Jumyrtqany tutyný maýsymdyq erekshelikke ıe. Suranys qysta eselenedi. Jazda eki ese azaıyp ketedi. Sondyqtan, suranys az kezde óndirýshiler taýardyń irkilýine jol bermes úshin jumyrtqany fabrıkadan 10-12 teńgeden bosatady. Alaıda, bul irkilý Reseı, Belarýs sııaqty kórshi elderde de bolady. Onda ónim naryqtyń aýqymdylyǵy men óndiris kóleminiń Qazaqstanǵa qaraǵanda keńdigine jáne memlekettik qamqorlyqqa qaraı arzandaý keledi.  Alypsatarlar birdeste sapa, jaramdylyq merzimi degen kórsetkishterge qaramastan, Reseıdiń arzan ónimine kóshe salady. Sóıtip, naryqty ımportqa toltyrady. Árıne, jumyrtqa baǵasy Qazaqstan ishinde kóterilip ketse, otandyq óndirýshini jergilikti dúkenderden op-ońaı alyp tastaýǵa bolady. Bul arqyly alypsatarlar utady. Al memleket mańyzdy azyq boıynsha osynsha jyldan beri jınaǵan erkindikten aıyrylyp qalady.

Sońǵy jańalyqtar

Beıqamdyqqa jol berilmeýi kerek

Rýhanııat • Keshe

Koronavırýssyz Qostanaı

Aımaqtar • Keshe

Kúrish eksportyna kedergi joq

Aımaqtar • Keshe

Álem únemdele bastady

Álem • Keshe

Uqsas jańalyqtar