Qoǵam • 21 Aqpan, 2020

Qıyrdaǵy qaıyrymdy qazaq

1370 retkórsetildi

HIH ǵasyrdyń basynda patsha ókimetiniń tapsyrmasymen qazaq dalasynyń qunarlylyǵyn jáne halqynyń ádet-ǵurpyn, salt-dás­túrin zertteý maqsatynda uıymdastyrylǵan ekspedısııany bas­qarǵan Fedor Andreevıch Sherbın óziniń «Kırgızskaıa narodnost v mestah krestıanskıh poselenıı» atty jazbasynda qazaq­tar­dyń 12 túrli jaqsy sıpatyn atap kórsetipti. Sonyń ishinde «mun­daı baýyrmal halyq álemde neken-saıaq kezdesedi» degen anyqtama bar.

Rasynda halqymyzdyń baýyr­maldyq, adamgershilik, ımanı qasıeti bolmasa júzdegen etnos ókilderin baýyryna basyp, basynan sıpap, táńir buıyrtqan nesi­besin bólip berer me edi. Abaı ata­myz 14-shi qara sózinde, raqym­shyl­dyq, meıirbandylyq, ártúr­li iste adam balasyn óz baýyrym dep, ózine oılaǵandaı olarǵa da bol­sa ıgi edi demek, bular – jú­rek isi, deıdi. Iаǵnı dana­nyń joǵa­­ry­­daǵy sózi «Adamdardy jaq­sy kór­meıin­she, ózińe tile­gen jaq­­sylyqty bas­qalarǵa da tile­me­ı­inshe shyn musylman bola almaı­syń» degen ıslam ósıetimen ushtasyp jatyr.

Osy oraıda, qazaqtyń baýyr­­mal­­dyǵy jaıly myna bir oqı­ǵany áńgi­mege tuzdyq retinde tolǵaı otyra­ıyn. «Egemen Qazaqstan» gazetinde tehnıka­lyq redaktor jáne kompıýterlik dı­zaın isine jaýap­ty Záýresh Nuǵmanova degen qaryn­dasy­myz bar. Týǵan jeri – Reseıdiń Volgograd oblysy.

– Úshinshi synypta oqyp júrgen kezim edi, – deıdi Záýresh Esma­ǵulqyzy. – Ákemmen birge qala shetinde ornalasqan asa iri áskerı qosynǵa keldik. Mun­daǵy óńir­lik áskerı qurylymnyń koman­­dıri general-leıtenant aǵaı á­keıdiń jan dosy edi. Ekeýi únemi ańǵa birge shyǵatyn ári bala kezden birge ósken eskiniń adamdary-tyn.

Kelgen sharýamyz túgesken soń syrtqa bettep bara jatyp, qosynnyń sherý ala­ńynda shúpir­lep turǵan soldattardy kórdik. Barlyǵy Qyzyl Armııa sapynda boryshyn óteýge kelgen jas sarbazdar eken. Ákeı olarǵa tańyrqaı qarap: «Taýyqtyń úrpek balapandary sııaqty sap-sary ári bir-birinen aýmaıtyn óte bir qyzyq dúnıe eken» dep tyń kóriniske bajaılaı qarap bara jatyp, kenet «anany qara» dedi tańdanyp. Jalt qarasam, sap-sary balapandardyń ara­synda qarǵanyń balasyndaı qap-qara bireý tur. Ákeı: «Oı­bý, myna jalǵyz qazaq balasy jat jerde qalaı kún kóredi, obal-aı» dep, kúńirenip ketti. Ja­qyn­dap baryp qara baladan «qaı­dan keldiń?» dep surady. Anaý «Qazaqstannanmyn» dedi. «Qy­zym urysta turys joq, men ana ge­ne­ral dosyma sóıleseıin, myna ba­lany úıge alyp keteıik», dedi ákem.

Sóıtip qara balany generalmen kelisip úıge alyp keldik. Eki jyl tapjylmaı bizdiń úıde tura­tyn boldy. Odan keıin áskerı bory­shyn ótegen esebinde eline qaıtady. Qara balanyń ulty dún­gen, aty – Gera eken. Qapshaǵaıda týyp-ósipti. Qazaqsha ájeptáýir biledi, orysshasy da jaman emes.

Másele qara balanyń ultyn­da emes, qazaq jerinde týyp, qazaq­­tyń aýasyn jutyp, túri qazaqqa uqsaǵan beıýaz beıneni kórgen qıyrdaǵy bir qazaqtyń baýyrmaldyǵy oıanyp, ony tum­syqtyǵa shoqyttyrmaı baýyryna basqandyǵyn aıtpaısyz ba?! Mine, bul qazaqtyń baýyr­mal­dyǵynyń naqty dáleli emes pe?!

«Birińdi qazaq, biriń dos, kór­meseń istiń bári bos» dep ardaqty Abaı atamyz aıtqandaı nemese ataqty jyraý Buqar babamyzdyń «Aınala almaı at ólsin, aıyra almaı jat ólsin, jat boıynan túńil­sin, bárińiz de bir eneden tý­ǵan­daı bolyńyz» degeni sııaqty qıyr­daǵy baýyrmal qazaq Esmaǵul aǵamyzdyń qaıy­rymdy isi munymen bitpeıdi eken. Jaryqtyq jýan jińishkerip, jińishke úzilgen ótken ǵasyrdyń 90-jyl­dary ata-anadan birdeı aıyrylyp joq­shylyqtan el kezip, etegine súri­nip júrgen Nur­­lybaı atty jetim jigit­ti taýyp alyp: «eı, baýyrym, jat jaryl­qamaı­dy, aǵaıyn alalamaıdy degen atam qazaq. Seniń tońyp júrgeniń, meniń toıyp júrgenim jaramas, sen maǵan inim bol, men aǵalyqqa jaraıyn, júr úıge» dep alyp kelip aýzyn aqqa tıgizgen, asyrap saqtaǵan.

Záýresh qaryndasym aıtady: «Qalada eńseli úıimiz boldy. Ákemiz kózine qazaq kórinse, jetelep shańyraqqa alyp keletin. Men es bilgeli qonaqsyz ótken kúnimiz joq. Menen keıingi inim Sala­ýattyń Arman degen dosy bar edi. Tur­mys-tirshiligi taqyl-tuqyl. Ákem ony da bala qylyp alyp, basyna otaý tigip, qazanyna as salyp, tirligin tiktep berdi».

Keıde biz osyndaı baýyr­mal­dyq úlgisin ǵarab pen farab jurtynan izdep, úzip-julyp jetken ańyz-áfsanaǵa enteleı uıyp, etpetteı qulap otyramyz. Mundaı baýyrmaldyqty eki qazaqtyń biri jasaıdy. Búgingi tańda Uly dalamyzdan nesibesin aıyryp, esen-saý otyrǵan júzdegen etnos qazaq baýyrmal bolmasa bastaryna baq qonar ma edi. Osyndaıda Asyly Osman apamyz únemi aıtatyn «Qazaqstandaǵy basqa jurttar qazaqqa qaryzdarmyz» deıtin mándi tám­silinde atan túıeniń júgi jatqan joq pa?!

Sonymen áńgimeniń basyna qaıta oralaıyq. Qıyrdaǵy baýyrmal qazaqtyń úıinde qona jatyp, eki jyldyq áskerı mer­zimin aıaqtaǵan Gera aman-esen eline qaıtady. «Ashtyqta jegen quı­qanyń dámi aýyzdan ketpes» degendeı, shańy­raǵy­nan pana tap­qan qazaq áýletine hat jazyp, únemi habarlasyp turypty.

Arada taǵy úsh jyl ótkende, ıaǵnı 1992 jyly Nuǵmanovtar áýle­­tine Geradan hat kelipti. «Qur­­metti ata-ana, men shańyraq kóterip, otaý qurmaqpyn. Úılený toıym­nyń qur­metti qonaǵy bolyp, qudalyqty basqaryńyzdar!». Týǵan ulyndaı bolyp ketken bala­nyń qýanyshyna ortaqtasý úshin Esmaǵul aǵamyz jary Sáýle apaı­men birge alyp-ushyp jetedi. Gera­nyń jary uı­ǵyr qyzy eken. Eki jaq úılený to­ıyn qazaq dás­túri­men ótkizip, alys­tan kel­gen qos qonaqqa qaq tórden oryn berip, ári alystan kelgen qurmetti quda­lar dep tanyp, at-shapan syılaǵan eken.

Esmaǵul aǵamyz 2010 jyly dúnıeden ótti. Sáýle apamyz qazir bala-shaǵasymen birge jańa qonys Astrahan oblysy Znamensk qalasynda turyp ja­tyr. Keshe astanadaǵy qyzy Záý­reshke habarlasyp, «Qordaı oqı­ǵa­syna alańdap otyrmyn, biz­diń Gera qaıda júr eken haba­ryn bilshi. Qudaı qazaqty búlin­shilikten saq­tasyn. Berekesi bu­zyl­masyn» dep sálem aıtypty.

 

Sýrette: Qıyrdaǵy baýyrmal qazaq – Esmaǵul Nuǵmanov

Sońǵy jańalyqtar

Taýteke sanyn qalaı kóbeıtemiz?

Rýhanııat • Búgin, 07:36

Qurmashev jasaǵan qosymsha

Tehnologııa • Búgin, 07:32

Syn saǵatta súringen joq

Aımaqtar • Búgin, 07:29

108 myń oqýshy qashyqtan oqıdy

Aımaqtar • Búgin, 07:26

Muǵalimder de aldyńǵy shepte júr

Qoǵam • Búgin, 07:23

Qarǵyn sý: qamdanǵan qapy qalmaıdy

Ekologııa • Búgin, 07:19

Jylyna – 100 myń tonna bolat qubyr

Ekonomıka • Búgin, 07:11

Qarttar úıindegi qasiret

Aımaqtar • Keshe

Qazaq aqyny qyrǵyzsha jyrlandy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar