Endeshe, «halyq aıtsa, qalyp aıtpaıdy» demekshi qazaqy jón-joralǵy, ádet-ǵuryp, salt-dástúr sabaqtastyǵy ýaqyt synynan ótip, búginge jetti. Osy qazaqy dilimizdi buzýǵa saıası ádispen synalap engizilgen jat aǵymdar men ustanymdar eptep-septep ulttyq sanaǵa qaıshylyqtar týǵyza bastaǵany, qasaqana adastyrý úderisine qoǵamdyq ortada qarsylyq úni jıi kóterilip júr. Syrtqy yqpaldyń nátıjesinde «jańashyldyq» ıdeıalar qaptady. Dál osyndaı qoǵamdyq ómirdegi aýmaly-tókpeli shaqta, búgingi sandyq tehnologııanyń aıryqsha beleń alǵan, mass-medıa sanalatyn áleýmettik jelilerdiń erekshe qarqynmen jappaı óris jaıǵan dáýirinde qalamger Mádı Aıymbetov shyǵarmashylyq izdenisin tyńǵa túren salyp, «Tirshilik mınıatıýralary. Kúndelik-esseler» atty eńbegin sońǵy jyldary feısbýktegi paraqshasy arqyly kúnbe-kúngi eleń etkizer oqıǵa, tabıǵattyń tamasha kórinisterin ańǵarympazdyqpen múlt jibermeı aýlap, úlgi-ónege, tálim-tárbıe, ǵıbrat bolarlyq ǵajaıyp oıý-órnek, ádemi naqysh, aıshyqty beınelerdi, ótkir paıymdary, syrshyl tebirenisi, topshylaý sezimderimen bólisti, ónerge yntyq qumartýshylar arasynda tikeleı dıalog ornatty, suhbatqa shaqyrdy, ashyq pikirtalas týdyrdy. Avtordyń «Tirshilik mınıatıýralaryn» áleýmettik jelidegi turaqty oqyrmandary kún saıyn asyǵa kútetin kóp serııaly qysqametrajdy fılmniń jalǵasyn tamashalaǵandaı trendke aınaldy. Jalpy, shyǵarmashylyq ónerde qysqa da nusqa jazýǵa mashyqtaný – sheberliktiń shyńy. Oımaqtaı oımen tabıǵı qubylysty allegorııalyq tásilmen keıiptep, pernelep, shendestirip, egizdep, soıyp qaptap qoıǵandaı tanymdyq-taǵylymdyq máni zor, astary qat-qabat maqal-máteldeı túıin túıý, buljymaıtyndaı baılam jasaý ońaı emes. Til ustartyp, kip-kishkene móltek syrdy tutas obrazǵa aınaldyrǵan stıl ereksheligi áleýmettik jelini qoldaný mádenıetiniń óresin ósirdi.
Áleýmettiń qyzyǵýshylyǵyn arttyrǵan «Tirshilik mınıatıýralarynyń» pishini men tartymdylyǵy aınaǵa shaǵylysqandaı fotobeınesimen qatar janaryńnyń aldyna tura qalady. Bul oqyrman oı-qııalyn serpiltip, biligi men dúnıetanymyna, estetıkalyq talǵamyna oń áser etti. Asyly, altyn besik aınala mańaı taý-tas, ózen-kól, shóp-shalǵyn, ań-qus, tal-terek, ósimdik álemi, jyldyń tórt mezgiline saı tabıǵı ózgeristerdiń sebep-saldary izdengenge «keń bolsań, kem bolmaıtyn» kemeldikke, jomarttyqqa baýlıtyn, jasampazdyqqa jeteleıtin qus jolyndaı babalar ósıetiniń ǵaryshtyq muraty. Senseńiz keıbir elde bizdegideı jyldyń tórt mezgili degendi múldem túısine bermesi ımandaı shyndyq. Al jyldyń tórt mezgili bizdi fızıologııalyq, bıologııalyq shyńdaýmen birge ǵylymı ıdeıalyq oı-órisimizdi keńitip, sapalyq damytqany, rýhanı jasampazdyqpen baıytqany ana tilimizde kól-kósir tańbalanǵan ataý-uǵymdardan aıan. Mine, osy baǵytta «Tirshilik mınıatıýralary. Kúndelik-esseler» qazaqy ómirtaný quraly ispetti móltek janrdy sembıoz jasap, quraq kórpedeı jınaqtap, jańashyldyqpen órbitken jaratylysy erek, dara týyndy.
Eńbektiń árbir betin paraqtaǵan saıyn kótergen áleýmettik júginiń salmaǵy men san qılylyǵy qalyń oqyrman qaýymnyń ór rýhyn jigerlendirip, sulýlyqqa qushtarlyǵyn oıatqany shúbásiz. Bizdińshe, bádizdelgen kórkem bitiktiń suranyp turǵan jáne bir zárý salasy – zamanaýı jýrnalıst mamandyǵyna baýlıtyn ýnıversıtet fakýltetterindegi fotojýrnalıstıka pánine daıyn oqý quraly. Tipti ónertaný oqý oryndarynda tıisti ádebıet sanatynda paıdalanýy bek yqtımal. Álbette, qalamger kópshilikke usynǵanmen dál mundaı aldyna maqsat kózdemese de, tájirıbede qoldanýǵa ábden laıyq. О́ıtkeni mundaǵy obektıvke ilingen kez kelgen sýrettiń tehnıkalyq sapasymen birge taqyryp aýqymy, kompozısııalyq oryndalý tapqyrlyǵynan kásibı sheberligi ańqyp turady. Avtordyń qyraǵylyǵy týǵan ólkeniń ǵajaıyp qubylystaryn kánigi mergendeı qalt jibermeı, jan-júıeni tebirenterlik, saǵynyshty, oınaqy, muńdy, qyzǵylyqty, súıinishti, asqaq, pań, alyp, kúreskerligin tanytatyn qas-qaǵym sırek sátterdi kameraǵa dereý tartyp, fotoetıýd, peızaj, portret, natıýrmort, grafıka, fotoaıyptaý, panoramalyq, túngi qala kórinisteri, tarıhı fotoqujat, dala landshafty, reportaj janry nusqasyn kásibı turǵyda túrlendirgen. Qalamgerdiń sýretkerlik dáldigi men qabileti, qarym-qaıraty, lırıkalyq janǵa jaıly jarasymdy ázili, tylsym nurdan, aı sáýlesinen, aspandy túrli túske boıaǵan kúnniń shuǵylasynan, sýdyń kúlkisinen, aqjaýynǵa shomylǵan aqqaıyńnan, Bethovenniń syrly sazynan, boıaý kontrastynan, shyrsha butaǵyndaǵy qoshaqannan, muz órnekten, aspan asty, jer ústi pishiminen, qarashanyń aq ulpasynan, symbat óneriniń jaýharynan, samaladaı sán-sáýletinen, shól qańsytqan, ańqasy kepken aıtaqyrdan, qysqasy, tabıǵattyń qarapaıym kórinisterin asty-ústin, aýdaryp-tóńkerip, tintkilep óskeleń býynǵa úlgi-ónege tutatyn, kózdiń jaýyn alatyn sulý narqyna, názik ıirimine tamsandyryp, áýez-áýeni qulaq quryshyn qandyratyn, qudireti men bitimi tolqytyp, qurylys-konstrýksııasy tolǵandyratyn, Jasaǵan Ieniń ámbebap týyndygerligine oı júgirte úńiltip, zer salady. Taqyryp alýandyǵy sondaı – mýzeı zaldaryn aıaqtan tozdyra, qadaý-qadaý árbir ekzotıkalyq eksponatqa janaryńdy tiktep, qundy jádigerdiń qadir-qasıetinen tarıhı jumbaq syr-sıpatyna, urshyqtaı úıirgen rýhanı tartylys kúshine kenelgendeı rııasyz ýyzdaı sezimge bóleıdi. Bul rette shyǵarmanyń áleýmettik tanymdyq qasıetimen qatar óre deńgeıi, ıntellektýaldyq bıik parasaty, sóz saptaýynyń baýrap alatyn magııalyq sıqyry men mysy oqyǵan dúıim jurttyń júrek tolqynymen shym-shymdap aqyryn-aqyryn kúretamyrdy qýalap boıǵa sińeri aqıqat.
Sezim pernesin sheshen tilmen kestelep, rýhanı sergitken, ómirdiń ózindeı túrli-tústi bezendirilgen ensıklopedııalyq basylymnyń ár tusynan oıyp, mysalǵa júginelik.
«Baq-baq – mamyrdyń balaýsa shalǵyny ishinde uıalap qalǵan kishkentaı Kún beınesi!.. Kóktem shýaǵymen birge kúlimsireıtin Kún beıneli gúldi búgin tańǵy serýen sátinde kóz nurymmen qýana aımaladym... 04.05.17 j.» (5-b.).
«Aqqaıyń sylanyp, syrǵa-sholpysyn taqty. Mamyrdyń kógildir aspany aıasynda jańaryp, boı túzegen sulý qaıyń-qyzdyń kórkem jelegine kóz salmaı ótý múmkin emes-aý, túsinseńiz. Kóktem tańy sezimdi taǵy da bir selt etkizdi... 6.05.17 j.» (6-b.).
«...Tań aldynda jaýǵan aqulpa qar sheten aǵashynyń qyp-qyzyl jıdekterin appaq shálisimen jep-jeńil kómkerip alypty. Qyzyl men aqtyń garmonııasy... Qońyr kúz ben qystyń óliara mezetindegi boıaý úndestigi – aq pen qyzyl! Sýyq emes, jyp-jyly sezimniń lúpili seziletin jyly boıaý! Astana qysy bıyl, onsha yzǵarly bolmaıtyn shyǵar... 10.11.17 j.» (13-b.).
«...Aqqaıyń – lırıkalyq obraz. Sulýlyq pen náziktiktiń, syrshyldyq pen mahabbattyń pák beınesine aınalǵan, jelegi jibekteı esilgen kórkem de kerimsal kúmbez aǵash. Aqqaıyń – óleń, aqqaıyń – ózegine ómirdiń shyryn sólin jıǵan tabıǵattyń tunyq týmasy. Bir ǵajaby, ormandy alqaptarda shoqtala da ósetin, qatarlasyp ta, jeke-dara da boı túzeıtin aqqaıyńdar qashanda adam jany men sezimin eń aldymen aqjúzdi syrly symbatymen baýraǵan... 23.03.18 j.» (29-b.).
«...Bult-aıý men aq buıra bulttar! Aspan álemi tunǵan sýret. Aqbaýyr bulttar, aqsha bulttar, aq shýda bulttar, aqshýlan bulttar, ala shabyr bulttar, appaq bulttar, bir shókim bult... sharby bulttar, shýda bulttar, tolqyn bulttar, názik bulttar, kezbe bulttar, kók buıra bulttar, kókshýlan bulttar, kúlgin bulttar, surǵylt bulttar, surqaı bulttar, túıdek bulttar, shoq-shoq bulttar. Til ushyna orala beretin teńeýi sheksiz talaı-talaı bulttar aspan-teńizdiń aıdynynda nesheme zamanalardan beri júzip keledi, júzip barady. Baıtaq ta baı, jaýhar tilimizde bulttarǵa qansha beıneli teńeý bolsa, bult-sýretterdiń de sonshama ataýy bar... 29.10.18 j.» (68-b.).
«...Shyǵys beti Jem ózenine qaraǵan, batysyn qalyń shaǵyl qum emine jıektegen alys aýyldyń beınesi kóńilge saǵynysh sazyn uıalatady. Aıasynda balalyq, jasóspirim shaqtyń kúnderi ótken, buıyǵyp jatqan beıkúná ystyq meken.
Jyldar boıy ýaqyt tabyn sol kúıi saqtap turyp qalǵan, shatyrsyz, jaıpaq tóbeli eski úılerinde, usharyn kókke sozǵan qaraǵashtar men kókterekterde alys-alys kúnderdiń elesi sál ǵana muńaıyp turǵandaı. Qum jıegindegi aýyldyń osy bákene úıleri qanshama urpaqpen birge jasap, birge taǵdyrlas boldy deseńizshi! Tirshiligi beıǵam, óz kúıin ózi kúıttegen talaı jandarǵa qutty shańyraq, ystyq uıa bolǵan qalpynan aınymaǵan, bir-birin qaıtalamaıtyn ózimizdiń qazaqy sıpatty úıler-aı!.. 08.02.19 j.» (86-b.).
Atalǵan eńbek bastan-aıaq tunyp turǵan ulttyq boıaýǵa qanyq oıý-órnekke, shýaqty máner-naqyshqa, qanatty shabytqa, tirshiliktiń búlkildep soqqan qan tamyryndaı diril-tynysyn, minez-qulqyn, bekzat bolmys-bitimin taıǵa tańba basqandaı jaratylys sýretin selkeýsiz shyraıly somdaǵan. Dúnıe jaralyp, sý aqqaly ómir-tirshiliktiń Táńirlik jady aýyzdan-aýyzǵa, atadan balaǵa jalǵasqan ýaqyt pen keńistik aralyǵyndaǵy sabaqtastyq taǵylymy tápsirlengen. Sol arqyly qalamger qyr-syry mol alýan túrli búgingi tańdaǵy keleli máseleni shyǵarmaǵa arqaý etip, oqyrmanyn oıǵa shomdyrady. Bul qysqa-qysqa zerdelengen lebiz-paıymyn avtor jarystyra tabıǵı fotobeınesimen ushtastyryp berýi óte-móte kóńilge qonymdy, estetıkalyq áserli... Sondaı-aq «Tirshilik mınıatıýralary. Kúndelik-esseler» bitiginiń 98-betinen 355-beti aralyǵyn «fotoqosymsha» qamtyǵan, áleýmettik jelidegi dostardyń 356-383-betterdegi keıbir oı-pikirleri de nazardan tys qalmaǵan.
Saıyp kelgende, Mádı Aıymbetovtiń kórkemdik-ıdeıalyq shuraıly qoltańbasy kóńildi alańdatqan alasapyran, mazasyz kezeńde urpaqqa mura jer taǵdyry, darhan ólkeniń tutastyǵy men amandyǵyna degen azamattyq sheksiz qamqorlyq pen ińkárlikti, otanshyldyq móldir sezimdi mazdatty. «Tirshilik mınıatıýralary. Kúndelik-esseler» – óner aıdynynda sáýlelengen jumaq ólkeniń rýhanı jańǵyryǵy, sanaǵa toqylatyn ulttyq ádep pen tanym kodeksi.
Amanqos MEKTEP-TEGI,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent
ALMATY
