Rýhanııat • 24 Aqpan, 2020

О́ner aıdynynda sáýlelengen jumaq ólke

74 retkórsetildi

Qazaq qadym zamannan jaz – jaılaý, qys – qystaý, kóktem – kókteý, kúz – kúzeý kóshpeli turmysty kásip etken. Kóship-qoný barysynda bir jerdiń shóbi, sýy, qunary, tynys alatyn aýasymen jańa qonys-turaqtyń shóbi, sýy, qunary, aýa raıyn salystyryp, tájirıbe júzinde tıisti túrli tujyrymdar men boljamdar jasaǵan týmysynan ǵalymdyqqa birtaban beıim, kóregen halyq.

Endeshe, «halyq aıtsa, qalyp aıtpaıdy» demekshi qazaqy jón-joralǵy, ádet-ǵuryp, salt-dástúr sabaqtastyǵy ýaqyt synynan ótip, búginge jetti. Osy qazaqy di­li­mizdi buzýǵa saıası ádispen sy­nalap engizilgen jat aǵymdar men ustanymdar eptep-septep ulttyq sanaǵa qaıshylyqtar tý­ǵyza bastaǵany, qasaqana adas­tyrý úderisine qoǵamdyq ortada qarsylyq úni jıi kóterilip júr. Syrtqy yqpaldyń nátıjesinde «ja­ńashyldyq» ıdeıalar qap­tady. Dál osyndaı qoǵamdyq ómir­degi aýmaly-tókpeli shaqta, bú­gingi sandyq tehnologııanyń aı­ryqsha beleń alǵan, mass-medıa sanalatyn áleýmettik jelilerdiń erekshe qarqynmen jappaı óris jaıǵan dáýirinde qa­lamger Mádı Aıymbetov shy­ǵarmashylyq izdenisin tyńǵa túren salyp, «Tirshilik mınıatıý­ra­lary. Kúndelik-esseler» at­ty eńbegin sońǵy jyldary feıs­býktegi paraqshasy arqyly kún­be-kúngi eleń etkizer oqıǵa, ta­bıǵattyń tamasha kórinisterin ańǵa­rympazdyqpen múlt jiber­meı aýlap, úlgi-ónege, tálim-tár­bıe, ǵıbrat bolarlyq ǵajaıyp oıý-órnek, ádemi naqysh, aıshyqty beınelerdi, ótkir paıymdary, syr­shyl tebirenisi, topshylaý se­zim­­derimen bólisti, ónerge yn­tyq qumartýshylar arasynda ti­keleı dıalog ornatty, suhbatqa shaqyrdy, ashyq pikirtalas týdyr­dy. Avtordyń «Tirshilik mı­nıa­tıýralaryn» áleýmettik jeli­degi turaqty oqyrmandary kún saıy­n asyǵa kútetin kóp serııa­ly qys­qametrajdy fılmniń jal­ǵasyn tamashalaǵandaı trend­ke aınaldy. Jalpy, shyǵar­ma­shylyq ónerde qysqa da nusqa jazýǵa mashyqtaný – sheberliktiń shyńy. Oımaqtaı oımen tabıǵı qubylysty allegorııalyq tá­sil­men keıiptep, pernelep, shen­destirip, egizdep, soıyp qap­tap qoıǵandaı tanymdyq-taǵy­lym­dyq máni zor, astary qat-qabat maqal-máteldeı túıin túıý, bul­jymaıtyndaı baılam jasaý ońaı emes. Til ustartyp, kip-kishkene mól­tek syrdy tutas obrazǵa aı­nal­dyr­ǵan stıl ereksheligi áleýmettik je­lini qoldaný má­denıetiniń óresin ósirdi.

Áleýmettiń qyzyǵýshylyǵyn art­­tyrǵan «Tirshilik mınıa­tıý­ralarynyń» pishini men tar­tym­dylyǵy aınaǵa sha­ǵy­lys­qandaı fotobeınesimen qatar jana­ryńnyń aldyna tura qalady. Bul oqyrman oı-qııa­lyn serpiltip, biligi men dúnıe­tanymyna, estetıkalyq talǵa­myna oń áser etti. Asyly, altyn besik aınala mańaı taý-tas, ózen-kól, shóp-shalǵyn, ań-qus, tal-terek, ósimdik álemi, jyldyń tórt mezgiline saı tabıǵı ózgeristerdiń sebep-saldary izdengenge «keń bolsań, kem bolmaıtyn» kemel­dikke, jomarttyqqa baýlıtyn, jasampazdyqqa jeteleıtin qus jolyndaı babalar ósıetiniń ǵaryshtyq muraty. Senseńiz keıbir elde bizdegideı jyldyń tórt mezgili degendi múldem túısine bermesi ımandaı shyndyq. Al jyldyń tórt mezgili bizdi fızıologııalyq, bıologııalyq shyń­daýmen birge ǵylymı ıdeıa­lyq oı-órisimizdi keńitip, sapa­lyq damytqany, rýhanı jasampazdyqpen baıytqany ana tilimizde kól-kósir tańbalanǵan ataý-uǵymdardan aıan. Mine, osy baǵytta «Tirshilik mınıatıýralary. Kúndelik-esseler» qazaqy ómirtaný quraly ispetti móltek janrdy sembıoz jasap, quraq kórpedeı jınaqtap, jańashyldyqpen órbitken jaratylysy erek, dara týyndy.

Eńbektiń árbir betin paraq­taǵan saıyn kótergen áleýmettik júginiń salmaǵy men san qılylyǵy qalyń oqyrman qaýymnyń ór rýhyn jigerlendirip, sulýlyqqa qushtarlyǵyn oıatqany shúbásiz. Bizdińshe, bádizdelgen kórkem bitiktiń suranyp turǵan jáne bir zárý salasy – zamanaýı jýrnalıst mamandyǵyna baýlıtyn ýnıversıtet fakýltetterindegi fotojýrnalıstıka pánine daıyn oqý quraly. Tipti ónertaný oqý oryndarynda tıisti ádebıet sanatynda paıdalanýy bek yqtımal. Álbette, qalamger kópshilikke usynǵanmen dál mundaı aldyna maqsat kózdemese de, tájirıbede qoldanýǵa ábden laıyq. О́ıtkeni mundaǵy obektıvke ilingen kez kelgen sýrettiń tehnıkalyq sapasymen birge taqyryp aýqy­my, kompozısııalyq oryndalý tapqyrlyǵynan kásibı she­berligi ańqyp turady. Avtordyń qy­raǵylyǵy týǵan ólkeniń ǵajaıyp qubylystaryn kánigi mergendeı qalt jibermeı, jan-júıeni te­birenterlik, saǵynyshty, oı­naqy, muńdy, qyzǵylyqty, súıinishti, asqaq, pań, alyp, kúreskerligin tanytatyn qas-qaǵym sırek sátterdi kameraǵa dereý tartyp, fotoetıýd, peızaj, portret, natıýrmort, grafıka, fotoaıyptaý, panoramalyq, túngi qala kórinisteri, tarıhı fotoqujat, dala landshafty, re­portaj janry nusqasyn kásibı turǵyda túrlendirgen. Qalam­gerdiń sýretkerlik dáldigi men qabileti, qarym-qaıraty, lırıkalyq janǵa jaıly jarasymdy ázili, tylsym nurdan, aı sáýlesinen, aspandy túrli túske boıaǵan kún­niń shuǵylasynan, sýdyń kúl­kisinen, aqjaýynǵa shomylǵan aq­qaıyńnan, Bethovenniń syrly sazynan, boıaý kontrastynan, shyrsha butaǵyndaǵy qoshaqannan, muz órnekten, aspan asty, jer ústi pishiminen, qarashanyń aq ul­pasynan, symbat óneriniń jaýharynan, samaladaı sán-sáý­letinen, shól qańsytqan, ań­qasy kepken aıtaqyrdan, qys­qa­sy, tabıǵattyń qarapaıym kórinisterin asty-ústin, aýdaryp-tóńkerip, tintkilep óskeleń bý­ynǵa úlgi-ónege tutatyn, kózdiń jaýyn alatyn sulý narqyna, názik ıirimine tamsandyryp, áýez-áýeni qulaq quryshyn qandyratyn, qudireti men bitimi tolqytyp, qu­rylys-konstrýksııasy tolǵan­dyratyn, Jasaǵan Ieniń ámbebap týyndygerligine oı júgirte úńil­tip, zer salady. Taqyryp alýan­dyǵy sondaı – mýzeı zaldaryn aıaqtan tozdyra, qadaý-qadaý ár­bir ekzotıkalyq eksponatqa ja­­naryńdy tiktep, qundy jádigerdiń qadir-qasıetinen tarıhı jumbaq syr-sıpatyna, urshyqtaı úıirgen rýhanı tartylys kúshine kenelgendeı rııasyz ýyzdaı sezimge bóleıdi. Bul rette shyǵarmanyń áleýmettik tanymdyq qasıetimen qatar óre deńgeıi, ıntellektýaldyq bıik parasaty, sóz saptaýynyń baý­rap alatyn magııalyq sıqyry men mysy oqyǵan dúıim jurttyń júrek tolqynymen shym-shymdap aqyryn-aqyryn kúretamyrdy qýalap boıǵa sińeri aqıqat.

Sezim pernesin sheshen tilmen kestelep, rýhanı sergitken, ómir­diń ózindeı túrli-tústi bezen­di­ril­gen ensıklopedııalyq basy­lymnyń ár tusynan oıyp, mysal­ǵa júginelik.

«Baq-baq – mamyrdyń balaýsa shalǵyny ishinde uıalap qalǵan kishkentaı Kún beınesi!.. Kóktem shýaǵymen birge kúlimsireıtin Kún beıneli gúldi búgin tańǵy serýen sátinde kóz nurymmen qýana aımaladym... 04.05.17 j.» (5-b.).

«Aqqaıyń sylanyp, syrǵa-sholpysyn taqty. Mamyrdyń kó­gildir aspany aıasynda ja­ńaryp, boı túzegen sulý qaıyń-qyzdyń kórkem jelegine kóz salmaı ótý múmkin emes-aý, túsin­seńiz. Kók­tem tańy sezimdi taǵy da bir selt etkizdi... 6.05.17 j.» (6-b.).

«...Tań aldynda jaýǵan aqulpa qar sheten aǵashynyń qyp-qyzyl jıdekterin appaq shálisimen jep-jeńil kómkerip alypty. Qyzyl men aqtyń garmonııasy... Qońyr kúz ben qystyń óliara mezetindegi boıaý úndestigi – aq pen qyzyl! Sý­yq emes, jyp-jyly sezimniń lú­pili seziletin jyly boıaý! As­tana qysy bıyl, onsha yzǵarly bol­maıtyn shyǵar... 10.11.17 j.» (13-b.).

«...Aqqaıyń – lırıkalyq obraz. Sulýlyq pen náziktiktiń, syrshyldyq pen mahabbattyń pák beınesine aınalǵan, jelegi jibekteı esilgen kórkem de kerim­sal kúmbez aǵash. Aqqaıyń – óleń, aqqaıyń – ózegine ómirdiń shyryn sólin jıǵan tabıǵattyń tunyq týmasy. Bir ǵajaby, ormandy alqaptarda shoqtala da ósetin, qatarlasyp ta, jeke-dara da boı túzeıtin aqqaıyńdar qashanda adam jany men sezimin eń aldymen aqjúzdi syrly symbatymen baýraǵan... 23.03.18 j.» (29-b.).

«...Bult-aıý men aq buıra bult­tar! Aspan álemi tunǵan sýret. Aqbaýyr bulttar, aqsha bulttar, aq shýda bulttar, aqshýlan bulttar, ala shabyr bulttar, appaq bulttar, bir shókim bult... sharby bulttar, shýda bulttar, tolqyn bulttar, názik bulttar, kezbe bulttar, kók buıra bulttar, kókshýlan bulttar, kúlgin bulttar, surǵylt bulttar, surqaı bulttar, túıdek bulttar, shoq-shoq bulttar. Til ushyna orala beretin teńeýi sheksiz talaı-talaı bulttar aspan-teńizdiń aıdynynda nesheme zamanalardan beri júzip keledi, júzip barady. Baıtaq ta baı, jaýhar tilimizde bulttarǵa qansha beıneli teńeý bolsa, bult-sýretterdiń de sonshama ataýy bar... 29.10.18 j.» (68-b.).

«...Shyǵys beti Jem ózenine qara­ǵan, batysyn qalyń sha­ǵyl qum emine jıektegen alys aýyl­dyń beınesi kóńilge saǵynysh sazyn uıalatady. Aıasynda bala­lyq, jasóspirim shaqtyń kúnderi ótken, buıyǵyp jatqan beıkúná ystyq meken.

Jyldar boıy ýaqyt tabyn sol kúıi saqtap turyp qalǵan, shatyrsyz, jaıpaq tóbeli eski úılerinde, usharyn kókke sozǵan qaraǵashtar men kókterekterde alys-alys kúnderdiń elesi sál ǵana muńaıyp turǵandaı. Qum jıegindegi aýyldyń osy bákene úıleri qanshama urpaqpen birge jasap, birge taǵdyrlas boldy deseńizshi! Tirshiligi beıǵam, óz kúıin ózi kúıttegen talaı jan­darǵa qutty shańyraq, ystyq uıa bolǵan qalpynan aınymaǵan, bir-birin qaıtalamaıtyn ózimizdiń qazaqy sıpatty úıler-aı!.. 08.02.19 j.» (86-b.).

Atalǵan eńbek bastan-aıaq tunyp turǵan ulttyq boıaýǵa qanyq oıý-órnekke, shýaqty má­ner-naqyshqa, qanatty shabyt­qa, tirshiliktiń búlkildep soq­qan qan tamyryndaı diril-ty­nysyn, minez-qulqyn, bekzat bolmys-bitimin taıǵa tańba bas­qandaı jaratylys sýretin selkeýsiz shyraıly somdaǵan. Dúnıe jaralyp, sý aqqaly ómir-tirshiliktiń Táńirlik jady aýyzdan-aýyzǵa, atadan balaǵa jalǵasqan ýaqyt pen keńistik aralyǵyndaǵy sabaqtastyq ta­ǵylymy tápsirlengen. Sol ar­qyly qalamger qyr-syry mol alýan túrli búgingi tańdaǵy keleli máseleni shyǵarmaǵa arqaý etip, oqyrmanyn oıǵa shomdyrady. Bul qysqa-qysqa zerdelengen lebiz-paıymyn avtor jarys­tyra tabıǵı fotobeınesimen ushtastyryp berýi óte-móte kóńilge qonymdy, estetıkalyq áserli... Sondaı-aq «Tirshilik mınıatıýralary. Kúndelik-esseler» bitiginiń 98-betinen 355-beti aralyǵyn «fotoqosymsha» qamtyǵan, áleýmettik jelidegi dostardyń 356-383-betterdegi keıbir oı-pikirleri de nazardan tys qalmaǵan.

Saıyp kelgende, Mádı Aıym­­betovtiń kórkemdik-ıdeıa­­lyq shuraıly qoltańbasy kóńildi alań­datqan alasapyran, maza­syz kezeńde urpaqqa mura jer taǵdyry, darhan ólkeniń tu­tas­tyǵy men amandyǵyna degen aza­mattyq sheksiz qamqorlyq pen ińkárlikti, otanshyldyq móldir sezimdi mazdatty. «Tir­shilik mı­nıatıýralary. Kún­delik-esse­ler» – óner aıdynynda sáýle­lengen jumaq ólkeniń rýhanı jańǵyryǵy, sanaǵa to­qylatyn ulttyq ádep pen tanym kodeksi.

 

Amanqos MEKTEP-TEGI,

fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent

 

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar