Álem • 24 Aqpan, 2020

Taıaý Shyǵystyń tynyshy nege buzyldy?

223 retkórsetildi

Sırııany soǵys órti sharpyǵan. Iemendegi daǵdarys sheshiler emes. Palestına men Izraıl qaqtyǵysynyń sońy kórinbeıdi. Iranda narazylar artyp keledi. Irakty turaqsyzdyq jaılaǵaly qasha-a-an! Jalǵastyra berseńiz, bul tizim taýsylmaıdy. Qysqasy, Taıaý Shyǵystyń tynyshy qashyp, basynan qara bult arylmaı-aq qoıdy. Sońǵy bir ǵasyrda osy óńirde júzden astam túrli deńgeıdegi qaqtyǵys bolǵan eken. О́rkenıet shartarapqa taraǵan, dástúrli dinderdiń qaınar bulaǵy sanalatyn aımaqtyń turaqsyzdyǵyna ne sebep? О́ńirdiń tynyshtyǵy neden buzyldy?

 

Taıaý Shyǵys týraly sóz qozǵaǵanda mynany eskerý kerek. Geosaıası mańyzy, tarıhı máni, qazba baılyǵy aıryqsha bolǵandyqtan, óńir turǵyndary «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaıtyn» ómir súrdi dep aıtý qıyn. Kóne dáýirden beri Evfrat pen Tıgr ózenderiniń alaby talaı qyrǵyndy bastan keshirdi. Áıtse de, bul aımaq mamyrajaı dáýirge de kýá boldy. Biraq Taıaý Shyǵystaǵy shıelenistiń keıingi kezde kúrt artýynyń birneshe sebebi bar.

Aımaqtaǵy turaqsyzdyqtyń basty sebebi – munaı men gaz. XX ǵasyrdyń basynda aǵylshyn geologtary óńirden «qara altyn» tapqaly beri álem derjavalary Taıaý Shyǵysta óz degenin júrgizýge nıetin jasyrǵan emes. Munyń sebebi túsinikti. Qazirgi tańda jer jahandaǵy munaı qory­nyń – 48 paıyzy, gazdyń 38 paıyzy Taıaý Shyǵys elderine tıesili. Onyń ústine, munaı óndirý boıynsha da óńirdegi memleketter aldyńǵy qatarda tur. Ázirge álem «qara altynnan» bas tartýǵa yńǵaı tanytqan emes. Endeshe aımaqta kimniń degeni bolyp, aıtqany oryndalsa, sonyń halyqaralyq arenadaǵy abyroıy artyp, baılyǵy eselene túspek. Sondyqtan óńirge «kóz alartyp qaraýdyń» basty sebebi osynda jatyr.

Munaı qorynyń moldyǵy, ony óndirý – Taıaý Shyǵys úshin taǵdyrsheshti másele bolyp otyr. «Qara altyn» tabylmasa asaı-múseıin arqalaǵan amerıkalyqtar men aǵylshyndar arabtyń sartap shóline qyzyqpas edi. Ulybrıtanııanyń áıgili premer-mınıstri, dilmar saıasatker Cher­chıllshe aıtsaq, derjavalardyń Taıaý Shy­ǵysta «dosy da, qasy da joq; tek múddesi bar». О́kinishke qaraı, munaıdyń mol qory Evfrat pen Tıgrdi jaǵalaı qonys tepken halyqtyń baǵyna emes, soryna aınaldy desek artyq aıtqandyq emes.

Ádette ekonomıkasy álsiz, halqynyń turmysy tómen, dıktator bılegen memleketter ishki turaqsyzdyqqa syrtqy kúshti kinálap, ózderi júrgizgen álsiz saıa­sat­ty aqtap alýǵa tyrysatyny bar ǵoı. Muny syltaý dersiz. Al Taıaý Shyǵys el­de­ri saıası arenadaǵy sátsizdigi men eko­no­mı­kalyq áleýetiniń nasharlyǵyn syrt­qy kúshpen qalaı baılanystyrsa da jarasady. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, keı memleketter baılyqqa talas úshin kez kelgen áreketke baratynyn sózben de, ispen de dáleldedi. Ol bylaı tursyn, aırandaı uıy­ǵan bir eldiń shańyraǵyn ortasyna túsi­­rip, halqyn tentiretip jiberetinin kóz kórdi. Máselen, talaı tarıhty bastan ót­kergen Sırııa búginde soǵys órti jal­maǵan tamuqqa aınalǵan. Sonyń saldary­nan kóptegen tarıhı jádiger múldem joıy­lyp ketti. Irakqa ıadrolyq qarý izdep bar­ǵan­dar munaıdan basqa eshteńe tappaı qaıtty.

Taıaý Shyǵystyń qutyn qashyryp turǵan taǵy bir sebep – Izraıl. Asyq­pańyz, bútindeı bir memleketti aımaq­taǵy alaýyzdyqqa kinálaıyn dep otyr­ǵanymyz joq. Túıtkildiń túp-tamyryn kórsetpekpiz. Izraıl búginde damýdyń dańǵylyna túsken táýelsiz el. Ony mo­ıyndaý kerek. Degenmen Taıaý Shyǵysta evreıler eliniń ornalasýy arabtarǵa áste unaǵan emes.

Tarıhqa úńilsek, Osman ımperııasy tusynda Palestına jerinde arabtar men ev­reılerdiń tatý-tátti ǵumyr keshkenin baı­qaımyz. Alaıda XIX ǵasyrdyń so­ńynda álemge taraǵan evreıler arasynda ultty biriktirý ıdeıasy kúsh ala bastaıdy.

«Saıası sıonızmniń ákesi» sanalatyn jýrnalıst Teodor Gersl óziniń The Jewish State kitabynda Evfrat pen Tıgr mańaıynda memleket qurý qajet­tigin jazǵan eken. Keıinirek bul týyndy evreılerdiń boıtumaryna aınaldy. Osylaısha jan-jaqtan Ierýsalımge aǵylǵan sıonıstik ıdeıany sińirgen evreıler birtindep turǵylyqty halyq­tyń jerin satyp ala bastaıdy. Biraq pales­tınalyqtar olardyń túpki maqsatyn ańǵarmaı, qolyn mezgilin kesh sermep qaldy. 1947 jyly BUU 181 qararynda Palestına jerin bólip, Palestına jáne Izraıl memleketterin qurý týraly sheshim qabyldady. Bul qadam Arab elderi joǵary keńesine unaǵan joq. Kóp uzamaı-aq Ierýsalımniń múftıi evreılerge jıhad jarııalady. Bir jyldan soń 1948 jyly 14 mamyrda Izraıl táýelsizdigin jarııalaǵanda Arab lıgasy olarǵa soǵys ashty. Mysyr, Iordanııa, Irak, Sırııa, Lıvan, Saýd Arabııasy, Ie­men birigip, Izraılge qarsy shyqqan. Bi­raq túıeden áli túsip úlgermegen arabtar amerıkalyqtar qoldaǵan evreılerdi je­ńe alǵan joq. Kerisinshe, Palestına ter­rı­­to­rııa­synyń 78 paıyzynan aırylyp qaldy.

Mine, osydan beri semıtter ulysyna jatatyn arabtar men evreılerdiń basy pispeı keledi. Alǵashqy qaqtyǵystan ke­ıin eki tarap birneshe ret soǵysyp, onyń zardabyn qarapaıym halyq tartty. Arab lıgasy qansha talpynsa da, sıonıs­terdi jeńe alǵan joq. Búginde mıllıondaǵan palestınalyq óz úıinen aıyrylyp, bosyp ketken. Arabtar áli kúnge deıin Izraıldi búıirden shyqqan shıqan sekildi kórse, evreıler atajurtymyzǵa keldik dep esepteıdi. 

Taıaý Shyǵysta turaqtylyq bolmaýy­nyń kelesi sebebi – óńirde álemdik deńgeı­degi derjava, geosaıası shahmat taqtasyna laıyq oıynshy joq. Bir óńirde bir ǵana «dókeıdiń» ústemdigi álemdik tepe-teńdik úshin kerek. Iаǵnı bir memleket kórshilerine «aqyl» aıtyp otyrýdy jón sanaıdy. Máselen, Soltústik Amerıkada AQSh, Azııanyń ońtústiginde Qytaı, sol­tús­tiginde Reseı osy «mindetti» atqaryp otyr. Taıaý Shyǵysta mundaı «aǵa» joq. Je­ke­legen memleketterdiń osy oryn­ǵa um­ty­lysy da alaýyzdyq týǵyzady. Qazaqy tilmen aıtsaq, «eki qoshqardyń ba­sy bir qazanǵa syımaıdy».

Qazirgi tańda Taıaý Shyǵystaǵy bedeldi elge aınalýdy kózdeıtin úsh memleket bar. Olar: Túrkııa, Saýd Arabııasy jáne Iran. Túrkııanyń umtylysy túsinikti. Ol alyp Osman ımperııasynyń shańyraǵy men qazanyn ustap qalǵan el. Sondyqtan túrikter Taıaý Shyǵysta yqpaldy el atanýǵa talpynýy zańdylyq.

Saýd Arabııasy da óńirde óz degenin júrgizýge múddeli. Buǵan da negiz bar. Osy eldiń ekonomıkalyq áleýetine Taıaý Shyǵystaǵy birde-bir memleket shendese almaıdy. Munaı qory boıynsha álemde Venesýeladan keıin ekinshi orynda tur. Saýd Arabııasy Arab lıgasy, Parsy shy­ǵanaǵy yntymaqtastyq keńesi, Islam yn­ty­maqtastyq uıymy sekildi bedeldi uıym­dardyń negizin qalaýǵa tikeleı at­salys­ty. Qysqasy, resmı Er-Rııad Taıaý Shy­ǵys­tyń tirligine belsendi aralasyp keledi.

Iran da óńirde óz degenin júrgizýdi kózdeıtini belgili. Parsylar talpynysy beker emes. Iran – kóne dáýirden kele jatqan el. Bizdiń zamanymyzdan buryn patshalary biraz eldi jaýlaǵan qyzylbastar búginge deıin bóten elge baǵynyshty bolǵan emes. Gaz qory jóninen álemde birinshi orynda tur. Iranda munaı da jetip-artylady.

Onyń ústine, joǵaryda atalǵan úsh memleket deńgeıles. Iran men Túrkııanyń halyq sany árqaısynda 83 mıllıonnan sál asady. 34 mıllıonǵa jýyq turǵyny bar Saýd Arabııasy halyq sany jóninen Taıaý Shyǵystaǵy úshinshi el sanalady. Úsh memlekettiń áskerı áleýeti de sha­malas. Máselen, úsh memlekettiń árqaısysyn­da keminde 300 myń sarbaz sapta tur. Ekono­mıkalyq turǵydan da alshaqtyq joq. Saýd Arabııasy men Túrkııa IJО́ boıynsha úzdik jıyrmalyqqa kirse, Iran 30-dyqqa engen. Osylaısha olar «aqqý, shortan hám shaıan» sekildi úsh jaqqa tartyp tur.

Budan bólek, shıelenistiń túbegeıli sheshilmeýine kezinde ımperııalyq maqsatta óńirdi jaýlap alǵan elderdiń áseri bar. Taıaý Shyǵystaǵy birqatar memleket negizinen XX ǵasyrda qurylǵany belgili. Iаǵnı  ımperııalardyń qoly qys­­q­aryp, basqarýǵa áleýeti jet­pegen­dik­ten, Palestına sekildi elder táýel­siz­­digin jarııalady. Biraq azat­tyq­tyń aq tańy aımaqtyq máselelerdi de ala kel­di. Jańadan shańyraq kótergen mem­le­ket­terdiń shekarasy túpkilikti shegendel­gen joq. Osynyń nátıjesinde osy aı­maq­tarda túrli qaqtyǵystar jıi oryn alyp keledi. Mysaly, 1990 jyldardaǵy Irak pen Kýveıt arasynda shekaradan týyn­­daǵan túıtkil birazǵa deıin basylǵan joq.

Alaýyzdyqqa qyrǵı-qabaq soǵys­tyń da keri áser etkenin tarıhshylar aıtyp júr. AQSh KSRO-nyń Taıaý Shy­ǵys­­­­taǵy yqpalyn azaıtý úshin oń­shyl us­tanymdaǵy júıe men áskerı dık­­ta­tor­lyq­ty qoldady. Keńes ókimeti kom­mý­nıs­tik dıktatorlarǵa senim artyp, dos­tyq qarym-qatynas ornatty. Áıtse de, mun­­daı áriptestik óńirdegi ahýalǵa zııan kel­­tir­­genin ýaqyt dáleldedi. Irandaǵy, Irak­­taǵy, Lıvııadaǵy qaqtyǵystar sózi­miz­ge dálel. Sheteldik sarapshylardyń pa­­ıym­­daýynsha, álemdik derjavalardyń osyn­­daı múdde kózdeýinen Taıaý Shyǵys el­­derinde ekonomıkalyq ósim baıaýlap, saıa­sı tu­raqs­yzdyq beleń alyp, jem­qorlyq jaı­laǵan. Budan bólek, turǵyn­dar­dyń bilimi tómendigi, taıpalyq ómir saltyn ustanýy da «jyǵylǵanǵa judyryq» bolyp tur.

Sondaı-aq Taıaý Shyǵystyń tynyshyn qashyryp turǵan máseleniń taǵy biri – dinı alaýyzdyq. О́ńirdegi halyqtyń basym bóligi ıslam dinin ustanady. Biraq turǵyndardyń keıbiri súnnıt, kelesisi shııttik baǵytty jón kórýi jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyra túsedi. Halyqaralyq arenada basy pispeıtin Iran men Saýd Arabııasyn eske alsaq jetkilikti. Iran bıliginde negizinen shııttik ustanymdaǵy basshylar otyrsa, Saýd Arabııasynda – súnnıtter. Sondyqtan eki taraptyń ózara túsinisýi qıyn. Sırııada da súnnıtter men shııtterdiń janjaly memlekettik deńgeıge deıin jetip, Sham eliniń shańyraǵyn ortasyna túsirgeni talaı márte aıtyldy. Iraktyń burynǵy prezıdenti Saddam Hýseın kezinde shııt­terdi qýdalaǵany týraly batys baspasózinde jarııalanǵany esimizde. S.Hýseınniń ómirine baǵa berý josparymyzda joq. Aıtqymyz kelgeni, shııtter men súnnıtter arasyndaǵy kelispeýshilik memlekettik deńgeıge deıin kóterilgeni.

Qoryta aıtqanda, Taıaý Shyǵystyń tynyshy ketýine sebep óte kóp. Ázirge halyqaralyq qoǵamdastyq qandaı sheshim qabyldasa da, aımaqtaǵy alaýyzdyqtyń biter shegi kórinbeıdi. Imam Buharıdan jetken hadıste paıǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) bir sózinde Evfrat ózeniniń boıynan baılyq tabylatynyn, sonyń sebebinen soǵys bolyp, kóp adam qyrylatynyn jetkizgen eken. Bálkim, Allanyń elshisi aıtqan baılyq munaı shyǵar, kim bilsin?!

 

Sońǵy jańalyqtar

Koronavırýssyz Qostanaı

Aımaqtar • Búgin, 19:27

Egemennen ertegi - jańa joba

Vıdeo • Búgin, 19:10

Túrkistan: Áskerıler kómekke keldi

Aımaqtar • Búgin, 18:48

Kúrish eksportyna kedergi joq

Aımaqtar • Búgin, 18:35

Álem únemdele bastady

Álem • Búgin, 18:23

Jel sypyrdy aýlańdy erinshekteý

Ádebıet • Búgin, 17:38

Shymkentte indet juqtyrǵan taǵy 8 adam anyqtaldy

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 17:36

Kádimgi bir Qydyr-ata sııaqty

Ádebıet • Búgin, 17:27

QWANT bilim berý jobasy ashylady

Bilim • Búgin, 17:01

Týnnel koronavırýstan qorǵaıdy

Koronavırýs • Búgin, 16:48

Betperde kıgen kóktem - 4

Qoǵam • Búgin, 16:41

Gúl naryǵy da naıqalyp jatyr...

Qoǵam • Búgin, 15:25

Uqsas jańalyqtar