Rýhanııat • 25 Aqpan, 2020

Amal – aýyzbirshilik merekesi

730 retkórsetildi

Elbasy N.Á.Nazarbaev «Uly da­lanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqalasyn «Keńistik – barlyq nárse­niń, al ýaqyt – búkil oqıǵanyń ólshemi. Ýa­qyt pen keńistiktiń kókjıegi toǵysqan kezde ult tarıhy bastalady» dep salqar ýaqyttyń saqara halqy úshin alatyn ornyn aıqyndaýdan bastaýy tegin emes.

Edilden Ertiske, Oraldan Qazy­ǵurtqa deıin sozylǵan qazynaly ulan-baıtaq dala keńistigin ıgergen dana halqymyz, uly jińgir ýaqytty da utymdy meńgerýge qol jetkizip, juldyz baǵyp, aı sanap, kúnniń ra­ıyn, aspannyń shyraıyn baqylap, sharýashylyǵyn úılestirip, myńǵyrǵan malyn órgizip, qara qazanyn shúpildetip qaınatyp, sary balasyn jelkildetip ósirip kelgen. Álbette, Uly dala halqy úshin ýaqyt sanaýynyń basy, alǵashqy kúnniń jaralyp, tuńǵysh araıdyń taralyp, tabıǵat túlep, kúlli ǵalam ómirge kelgen asyl mezet – Ulystyń uly kúni.

«Ulys oń bolsyn, aq mol bolsyn!» dep aqjarylqap sátte tós túıistirip, qushaq aıqastyra kórisip, saǵyna sálemdesken Alash jurty úshin Ulys degen kóne túrki sózi Jańa jyl degen maǵynany, sonymen birge el degen mándi de qatar berýi beker emes.

Uly Abaı «Sonymen, bular ózin ózi de, ózge jurttar da qazaq atap ketipti, buryn ózderin «ulys» deıdi eken de, júre beredi eken. Ol kúnde Naýryz degen bir jazǵyturym meıramy bolyp, naýryzdama qylamyz dep, toı-tamasha qylady eken. Sol kúnin «Ulystyń uly kúni» deıdi eken» dep jazýy kóp syrdy ańǵartady.

Aq kireýke siresken qardy Naýryz kelgende aspanǵa kóterilgen Qyzyr­kúnniń qyzýy balqyta elbiretip, ba­ýyry túkti Jer-ananyń balbyrap tońy erip, maldyń súmesine súıengen batys pen shyǵystaǵy, Saryarqadaǵy malshy qaýym úshin alǵashqy tóldiń týýy, ýyzdyń shyǵýy, tuńǵysh aqtyń  tańdaıǵa tamýy – zor qýanysh. Al tústiktegi eginniń máýesin emgen dıqan halqymyz úshin alǵashqy jaýqazynnyń búr jarýy, mıýaly jemis-jıdek aǵashynyń gúl atýy, Naýryzek torǵaıdyń saı­raýy – kóktemniń kelýi, jyldyń enýi, qut-berekeniń molaıý belgisi bolyp sanalǵan.

Jalpy, álemniń Shyǵys men Baty­syn­daǵy kóptegen halyqtyń dástúrli mádenıetinde Jyl basyn ádette kóktemde qarsy alýy, barshasynyń Kúnge mańdaı tosyp tabyný rásimin jasaýy osy merekeniń tarıhı tamyry, sabaqtastyq salty jeliles ekenin tanytady. Baıyrǵy dáýirden umytylmaı ulasqan áz mereke Ortalyq Azııa men Sibirde, sonaý Baıkaldan Balqanǵa deıin en jaılaǵan túrki ulystarynda, tústiktegi parsy, Kavkazdaǵy baýyrlas elderdi qamtýy Naýryznamanyń keńistigi aýqymdy ekenin kórsetedi. Osy merekede ótetin san alýan salttardyń túri iliktes, mazmuny baı, taralý aýmaǵy asa aýqymdy bolýyna ejelgi Turan men Irannyń mádenı mırasynyń toǵysýy, kóshpendi men dıqanshy dástúrdiń bir-birine ulasýy baıtaq jol ashqan.

Naýryz – 2010 jyldyń 10 mamyrynan bastap Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasynyń 64-qararyna sáıkes resmı toılanatyn halyqaralyq mártebeli meıram, solaı bolýy ábden jarasymdy.

Eldik rýhtyń tamyryna balta shapqan kommýnıstik júıe Qazaqstanda Ulystyń uly kúnin toılaýǵa 1926 jyly tyıym saldy. Áıtkenmen halyq óziniń súıikti meıramyn múlde umytyp ketpeı, elimizdiń keıbir aımaqtarynda úzik-úzik toılap keldi. Keńestik zamanda kertartpa kórinis retinde qýǵyn-súrginge ushyrap, ysyrylyp qalǵan áz Naýryz Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń sheshimimen 1988 jyly Almatyda alǵash toılanyp, 62 jyldan soń halyqpen qaıta qaýyshty. Al 1991 jyly 15 naýryzda Elbasy Naýryz meıramyn resmı mereke degen Jarlyqqa qol qoıdy. 2001 jyly Naýryz meıramy memlekettik mereke retinde jarııalandy. Memleket basshysynyń Jarlyǵymen 2010 jyldan beri Qazaqstanda Naýryz meıramy úsh kún boıy arnaıy toılanyp keledi. Áz Naýryz táýelsizdiktiń jarshysyndaı erte oralyp, aqjoltaı bolmysymen eldi birden baýrap, halqymyzdyń yntymaǵy men dostyǵyn uıystyrýshy mańyzdy merekege aınaldy.

Qazaq dalasynda Naýryz meıramy, túrli derekterge qaraǵanda, ár zamanda ár qıly ýaqytta, dálirek aıtqanda, aqpan men naýryz aılarynyń ishinde toılanyp kelgeni sońǵy kezdegi zertteýlerde aıqyn bolyp otyr. Munyń sebebin ǵalymdarymyz qazaq dalasynyń aýmaǵy alyp, tabıǵaty men klımaty san alýan raıly bolýymen, sonymen birge ár aımaqta ustanǵan halyq kúntizbesiniń júıesi, sanaty, qısap tártibi ár qıly, ár óńirdegi esepshilerdiń ustanǵan joly men ádisi, qalyptastyrǵan dástúri aımaqtyq erekshelikke ıe bolýymen túsindiredi.

Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly «Naýryz – qazaqsha jyl basy. Burynǵy kezde ár elde naýryz týǵanda meıram qylyp bas asyp, qazan-qazan kóje istep, aýyldan aýylǵa, úıden úıge júrip, kári, jas, qatyn-qalash bári de máz bolyp, kórisip, aralasyp qalýshy edi. Bul kezde ol ǵuryp qazaq arasynda qalyp bara jatqan sekildi... Bireýler naýryz marttyń birinde, ekinshiler toǵyzynda keledi desedi», dep jazady.

Oqyrmanǵa aqyn Shákárim Qudaıberdıevtiń balasy Ahattyń «on tórtinshi mart kúni ákem búgin – eskishe birinshi mart, qazaqsha Jańa jyl, Ulystyń uly kúni. Burynǵy aty – Naýryz. Parsy tili Jańa kún degen sóz dep aıtqany esimde», dep jazǵany belgili bolar.

Mundaı mysaldardan biz tek batys óńiriniń qazaqtary ǵana emes, shyǵystaǵy jurtymyzdyń keıbir aýmaǵy Jańa jyldy 14 naýryzda qarsy alǵanyn bile alamyz. Sol abyz Shákárimniń Naýryz týraly elden jazyp alǵan bir óleńi bylaı:

Ulys kúni kári-jas,

Qushaqtasyp, kórisken.

Jańa aǵytqan qozydaı

Jamyrasyp órisken.

Álbette, jeti jurt ótken kıeli Úsh qııan topyraǵynda Amal merekesi, kórisý dástúri myǵym saqtalyp, búgingi kúnge ulasyp, táýelsizdiktiń arqasynda jańasha túlep, keń mazmunǵa ıe bolyp,  barsha halqymyz toılaıtyn aıtýly merekege aınala bastaýy – «Rýhanı jańǵyrýdyń» ıgilikti jemisi.

Kúnniń kózi meıirin tógip, qystyń  siresken qalyń qasat qary erip, qara jer býsanyp, tabıǵat túlep, jan-janýar tóldep, aıazdyń beti ári, shýaqtyń beti beri qaraǵan osy shaqta zymystan aq boran burqaqta bir-birine habarlasa almaı qalǵan el oı men qyrdan aǵylyp kelip, bir-birine saǵyna qaýyshyp, qushaqtasyp, kórisýi – tabıǵı turmys-tirshilikten týǵan káde. Danyshpan aqyn Abaı osy mezgil týraly «Jazǵytury» atty óleńinde bylaısha sýretteıdi:

Qyrdaǵy el oıdaǵy elmen aralasyp,

Kúlimdesip, kórisip, qushaqtasyp.

Sharýa qýǵan jastardyń moıny bosap,

Sybyrlasyp, syrlasyp, maýqyn basyp.

Jyl basy Naýryz – adamdardyń tabıǵat-anadaı túlep jańǵyryp, bir-birine meıir-yqylasyn tógýge, qaırymdylyq jasaýǵa, bir-birine qolushyn berip kómek etýge úndeıtin dostyq pen tatýlyqtyń merekesi. Samarqannyń kók tasy erigen osynaý shapaǵatty sátte adamdar bir-birine degen ókpe-renishi bolsa keshirisip, qushaqtasyp, qaıta tabysyp, bir anadan týǵandaı bolyp, baýyrlasyp ketetin kóneden jalǵasqan ataly dástúr bar. Túrkilik uǵymda álem jaralǵan bul kúnde ázelgi zamanda búkil tirshilik ıeleri qosa jaralǵan, sol sebepten dál áz Naýryz kúni barsha adam da bir jasqa tolady. Sondyqtan da adamdar bir-birimen kóriskende «Ulys oń bolsyn, bir jasyń qutty bolsyn» dep te amandasady. Demek, tabıǵat tolǵatatyn bul kúnde adamdar da qaıtadan anadan týǵandaı jańaryp, baýyrlasatyny, qushaq aıqastyryp qaýymdasatyny – yntymaqtyń dánekeri bolǵan qutty meıramnyń babadan balaǵa jalǵasqan asyl ǵıbraty.

Naýryz – mal tóldep, bireý ekeý bolyp, aǵash búr jaryp, dán sebilip, bulaqtyń kózi arshylyp, soqa saılanatyn, kóktemgi sharýaǵa ekpin bitetin yrysty eńbektiń toıy.

Jasy kishi uly qarııaǵa sálem berip bata alý da paryz:

Ulys kúni qazan tolsa,

Ol jyly aq mol bolar.

Uly kisiden bata alsań,

Sodan oljaly jol bolar.

Bereke-yryzdyqtyń, eldik tutastyq pen kúsh-qýattyń rámizi ejelgi saq zamanynan jalǵasqan – Naýryzdyń Narqazany. «Ulys kúni qazan tolsa» yrymynyń máni, el turmysy men túsiniginde oryn alýy týraly abyz Ábish aǵamyz «Qus qanaty» hıkaıatynda bylaısha sýretteıdi:

«Bul – qystyń sońy «qus qanaty». Budan soń qar túspeıdi...

Jaz bıyl jaıly bolatyn túri bar. Aýylda ǵoı jurt qazir ersili-qarsyly shapqylap júr. Búgin bir-birimen sarala tańnan baryp amandasady. Kempir bitken asadaldyń túbindegi óli astyń bárin qazanǵa salady. Búginnen qalsa, mákirý... Qara sý quısań da qara qazan oshaqta tolyp turady búgin. Kórisýge kelgen jurt úı saıyn aıaq-aıaq naýryz kóje ishedi. Búgin qazany tolmaǵan úıdiń bıylǵy yrzyǵy kem bolady... Jaryqtyq jańa jaz, jańa kóktem bulardyń shańyraǵyna da tek shapaǵat bop kirgeı».

Naýryzda otpen tóńirekti alastap, úıdiń tórinde jup shyraq jaǵý, ketik shyny-ydystardy syndyryp órteý, jeroshaqqa jaqqan ottyń ústine arsha tastap, jasóspirimderdiń ot ústinen sekirý ádeti ejelgi zamandarda oryn alǵan. Bul rásimniń máni – aspandaǵy Kún-anaǵa tabynyp, sonyń jerdegi bólshegi dep otty qasterleý, ot arqyly tazalaný saq jurtynan qalǵan sarqyt.

Sońǵy jyldarda kıeli Mańǵystaý jerinde buryndary uran-ot jaǵylǵan Otpan taýynyń basyna shyǵyp Amal merekesinde alaý jaǵý dástúri qaıta jańǵyrdy. Mańǵystaý ólkesiniń tabıǵat jaratylysy da erekshe, bul topyraqta ejelgi mádenıetterdiń san alýan qatpary bar ekenin arheologııalyq zertteýler aıqyndap otyr. Saq, sarmat, oǵyz, qypshaq sekildi jurttardyń qazynaly mırasynyń izi qalǵan Otpan taý búginderi qaıta túlegendeı. Áz Naýryz ejelden eldi birlik pen tatýlyqqa, yntymaq pen yrysqa shaqyratyn bolsa, Otpan taý­da jaǵylǵan otty alaý alty Alashty berekege úndep, jastarymyz ben qonaqtardy Naýryznama seıilinde shattyq pen ǵıbratqa bóleıtin jańa da kóne kádege aınaldy.

Ejelgi dáýirden ulystyń uıytqysy, jańarý men jańǵyrýdyń jarshysy bolǵan áz Naýryzda ótken jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń qoǵamdyq-saıası ómirinde tarıhtyń jańa paraǵy ashylyp, elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev jáne Prezı­dent Q.K.Toqaev ekeýi halyq aldyna qa­tar shyǵýy eldi tereń ǵıbratqa, babalar dástúriniń sabaqtastyǵyna tánti etti.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zı­denti Q.K.Toqaev áz mereke týraly bylaı dep túıindi pikir bildirgen: «Bári­mizdi qýanysh pen súıispenshilik sezimine bóleıtin bul mereke – beıbitshilik pen jaqsylyqtyń nyshany. Onyń fılosofııalyq máni zor jáne búkilálemdik mádenı sıpaty bar. Kóne zamannan bastaý alatyn osynaý meıram jańarý men jańa ómirdiń bastalý sátin sıpattaıdy. Naýryz – rýhanı baı muramyzdyń, biregeı ulttyq kodymyz ben úzdiksiz urpaq sabaqtastyǵynyń jarqyn sımvoly. Bul mereke ómiri­mizge jasampazdyq pen damýdyń jańa lebin ákeledi. Búginde Naýryz – ortaq shańyraǵymyz – Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy dostyqty, ózara qur­met pen kelisimdi nyǵaıtýǵa sep­tigin tıgizetin shyn mánindegi jalpyhalyqtyq meıram. Onyń máńgilik máni – eń joǵary qundylyǵymyz ben ortaq baılyǵymyzdy – halyqtyń yntymaǵyn bekemdeý».

Naýryznama merekesinde ejelden Qydyr ata beınesi ǵıbrat pen ónegege toly. Qydyr ata qolyn jaıyp, taıaǵyn nusqap, kún men tún, baı men kedeı, han men qarasha teńelgen, tabıǵat-ana tamyljyp, qara tas ta meıirimnen balqyǵan osy asyl sátte bata berse, adam balasynyń basyna baq pen yrys qonady dep ılanady el. «Qyryqtyń biri Qydyr» degen uǵymmen halqymyz jasy uly qarııadan bata alyp, ósıetin estýge, amanatyn arqalaýǵa ásirese áz Naýryzda qushtar bolǵan. Osy kúni jastar aryqty arshyp, bulaq pen qudyqtyń kózin tazalap, tal egip, kópir men joldardy túzep, aınala tóńirekti muntazdaı etip tazalap, saýapty jumys isteýden ózara jarysqa túsetin. Qarııanyń aq batasyn alýǵa, yqylasyna ıe bolýǵa asyǵyp, izet pen ınabat, ádep pen ádemilik saıysyna túskendeı kúı keshýi – halqymyzdyń ata salty.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Q.K.Toqaev 2020 jyldy Volonter jyly dep jarııalaýy qazaqtyń qany men janyna sińgen asyl minezin, ulttyq kodyn oıatýǵa jol ashty. Álbette, buryndary Qydyr atany tek qana teatrlandyrylǵan sahnadan emes, ár otbasy óz úıinde qarsy alýǵa armandap, óz aýylynyń jasy úlken, jany jaısań janyn Qydyrǵa balap, onyń yqylasyn alyp, rahmetine bólenýge laıyqty izgi amaldar jasaıtyn. Jastar bilek biriktirip, saýsaq iliktirip, sap túzep asarlatyp, tolaǵaı sharýa tyndyryp, «batamen er kógeredi, jańbyrmen jer kógeredi», «altyn alma, alǵys al»,  «bataly qul arymas, batasyz qul jarymas» dep úlkenderden bata alatyn. Sol sebepten de naýryznamada «Uly kisiden bata alsań, sonda oljaly jol bolar», «Meniń bergen bul batam, áz Naýryzǵa saqtaǵan súr batam» degen joldar kezdesedi.

Bes myń jyldan beri Uly dala tósinde izgiliktiń shuǵylasyn shashyp, tabıǵatpen úndese merekelenip kele jatqan Naýryz meıramy – adamdardy eshqashan násildik, dindik, ulttyq  sıpattarmen bólektemeı,  kerisinshe, barsha halyqty uıystyryp, qoǵamdy toptastyratyn, ózara syılastyq pen túsinistikke  jol bastaıtyn ulyq mereke. Sondyqtan da Naýryz – tek qazaq halqynyń ulttyq meıramy emes, barsha Qazaqstan halqynyń yntymaǵyn arttyryp, yrysyn eseleıtin aıtýly jalpyhalyqtyq mereke. Biz aldaǵy ýaqytta Naýryzdyń negizgi ıdeıalyq mazmunyn osy jalpyhalyqtyq sıpatpen jan-jaqty órkendete berýimiz kerek.

Araıly kúnniń shýaǵy tógilip, tabıǵat túlegen áz Naýryzda halqy­myzdyń meıirbandyǵy men yrysy tasyp, yntymaǵy artyp, memleketimizdiń kúsh-qýaty kemeldene bersin! Ulys oń bolsyn, halqymyzdyń basyna baq qonyp, Qydyr darysyn!

 

Qyrymbek KО́ShERBAEV,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Juma: Almatyda 28 indet oshaǵy karantınde tur

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Almatyda zerthanalar sany artady

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar