Meniń oıymsha, Abaı ózin tanytý úshin óleń jazbaǵan sııaqty. Kerisinshe, óleńderinen ár qazaq ózin-ózi tanysyn dep tolǵaǵan. О́zin ǵana emes, aqyn óleńderinen ózgeni de tanyp, shýmaqtarynan mysal keltirip jatady. Demek, aqynnyń shyǵarmalaryn oqyp, túısinip, tirshiligimizge tirek ete alsaq, jetkilikti. Dos kim, dushpan kim, qalaı ómir súrý kerek, ne jaqsy, ne jaman, eldiń bolashaǵy nemen ólshenedi, shyn ólim men máńgilik ólmeýdiń ara salmaǵy qandaı? Bári aıtylǵan, bárin aıtqan. Batys pen Shyǵystyń ǵylymy men bilimin, ádebıeti men ónerin úlgi etip, jurtyna nasıhattaýmen ǵumyr keshti. Qazaq poezııasyna buryn-sońdy bolmaǵan ushqyr oı, áýendi yrǵaq, boıamasyz kórkemdik ákeldi. Baılyqtyń ólshemin malmen eseptegen sanany ózgertýge áreket jasady. Abaı adam balasyn tabıǵattan joǵary qoıdy. «О́lse óler tabıǵat, adam ólmes» deı kelip, naǵyz adam bolyp qalýdyń naqty ustanymdaryn usyndy. Adam boıyna qajetti úsh qasıetti «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta, Sonda tolyq bolasyń elden bólek» túrinde ekshelep alyp, «Bireýiniń kúni joq bireýinsiz, ǵylym sol úsheýiniń jónin bilmek» dep, «óldi deýge bolmaıtyn» adamnyń deńgeılik mejesin aıqyndady.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óziniń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty tolǵamdy maqalasynda «...Abaı qazaqtyń damylsyz oqyp-úırengenin bar jan-tánimen qalap, ...el dáýletti bolýy úshin ǵylymdy ıgerý kerektigine nazar aýdarǵanyna» erekshe toqtalady. «Dúnıe de ózi, mal da ózi, Ǵylymǵa kóńil bólseńiz», deıdi uly aqyn. «Bir ǵylymnan basqanyń bári de kesel asqanǵa» ekenin eskerte kelip, eshkim ne zorlyq kúshpen, ne aıla-tásilmen tartyp ala almaıtyn baılyq – ǵylym ekenin uǵyndyrady. Nadandyqty bilim-ǵylymnyń joqtyǵymen (38-qara sózi) ólsheıdi. Aqyn úshin ár qazaq – ulttyq namys, ar-uıat, kemel bolashaq, halyqtyń bet-beınesi. Abaıdyń kórkem obrazyn álemge tanytqan Muhtar Áýezov aqynnyń dúnıeden ótkenine elý jyl tolǵanda jazǵan «Qazaq halqynyń uly aqyny» (1954 jyl) atty maqalasynda: «Abaıdyń halyqtyǵy mynada: ol óz halqynyń rýhanı kózi bolyp, alysty kóre bildi, halyq úshin oılap, halyq úshin sezine júrip, onyń tarıhı keleshegin kórsetip berdi», deıdi. Abaı ár tulǵanyń adamdyq qasıetin baǵalaı otyryp, halqyn sheksiz súıe bildi. «...Adamdy súı, Allanyń hıkmetin sez, Ne qyzyq bar ómirde onan basqa!?» degen tujyrymǵa toqtaldy. Osydan bir jarym ǵasyr buryn jazylǵan óleńderi men qara sózderindegi qoǵam jáne adam jaıly zerdeli oılary búgingi zaman aqıqatymen astasyp jatyr. ...Qudaı taǵala eńbek qylyp, mal tabarlyq qýat berdi. Ol qýatty halal kásip qylarlyq orynǵa jumsaımysyń? Jumsamaısyń. Ol qýatty ornyn taýyp saryp qylarlyq ǵylym berdi, ony oqymaısyń. Ol ǵylymdy oqysa, uǵarlyq aqyl berdi, qaıda jibergenińdi kim biledi? Erinbeı eńbek qylsa, túńilmeı izdese, ornyn taýyp istese, kim baı bolmaıdy?! (10-qara sózi). Bunymen qatar, «...О́zińe sen, ózińdi alyp shyǵar, Eńbegiń men aqylyń eki jaqtap» ǵaqlııasyn usynady. Halqynyń keleshegin ajyramas egiz uǵym eńbek pen ǵylymnan kútedi. Osy eki keremet uǵymdy aqıqat jolyna aınaldyrǵan elderdiń búgingi tańda «qaǵanaǵy qarq, saǵanaǵy sarq» bolyp otyrǵanyna kózimiz jetti.
Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly óz maqalasynda «Álemdik mádenıette Abaıdy qanshalyqty joǵary dárejede tanyta alsaq, ultymyzdyń da mereıin sonshalyqty asqaqtata túsemiz. Búgingi jahandaný dáýirinde, aqparattyq tehnologııalar zamanynda Abaı sózi barshaǵa oı salýy tıis» dep oryndy atap ótti.
Búkil adamzatqa oı salar, úlgi bolar Abaı shyǵarmalary álemdik deńgeıde zerttelmeı keledi. Sebebi onyń shyǵarmalaryn ózge tilge aýdarý aýdarmashy tulǵanyń til meńgerý qabiletimen qatar, erekshe aqyndyq talantyn talap etedi. Uly aqynnyń týǵanyna 175 jyl tolý mereıtoıy qarsańyndaǵy atqarylar is-sharalardyń eń bastysy – shyǵarmalaryn ózge on tilge aýdarý máselesi bolýy kerek. Adamzatqa Abaıdy tanytýdyń týra joly – shyǵarmalaryn ózge ulttyń tanymyna saı aýdaryp berý. Abaıdyń sózin emes, oıyn dálme-dál jetkize alsaq, ózge jurt ta aqyn týyndylarynan ózin-ózi tanı alar edi. Al aýdarmany jasaý joldaryn uly aqynnyń ózinen úırengen jón. A.S.Pýshkınnen aýdarǵan «Jas júrek jaıyp saýsaǵyn, Umtylǵan shyǵar aıǵa alys» nemese «Sen jaraly jolbarys eń, Men kıiktiń laǵy edim» joldary qazaqy oılaýdyń teńdessiz kórinisi retinde qoldanylyp keledi. Qazaq oqyrmanyna I.A.Krylovtyń satıralyq óleńderin tabıǵatymyzǵa tán mánermen jetkize bildi. Es bile bastaǵan baladan eńkeıgen kárige deıin jatqa biletin «shyryldaýyq shegirtkeniń» («Shegirtke men qumyrsqa», oryssha nusqasy «Strekoza ı Mýraveı») mazmunynda ınelik týraly málimet berilmeıdi. Kádimgi túnimen qazaq aýylynda shyrylymen maza bermeıtin súıkimsiz shegirtkeniń qylyǵy baıandalady. О́leńniń sózin emes, oıyn aýdaryp jetkizýdiń ozyq úlgisin kóremiz. I.A.Krylovta:
Poprygýnıa Strekoza
Leto krasnoe propela;
Oglıanýtsıa ne ýspela,
Kak zıma katıt v glaza.
Abaıda:
Shyryldaýyq shegirtke
Yrshyp júrip án salǵan.
Kógaldy qýyp gólaıttap,
Qyzyqpen júrip
jazdy alǵan...
Eki aqynnyń túpnusqa men aýdarmalary arasyndaǵy sóz aıyrmashylyǵy baıqalǵanymen, oı dáldikterine kúmán keltire almaısyz. Abaıdyń aýdarma salasyndaǵy basty jetistigi, aldymen qazaq ultynyń bolmysyna saı keletin shyǵarmany tańdaı alýy, sosyn sol shyǵarmanyń sapalyq deńgeıin túpnusqadan da asyra qulpyrtýy. Mysal óleńniń aıaqtalýy da erekshe. I.A.Krylovta:
...Ty vse pela? Eto delo:
Tak poıdı je, poplıashı!
Abaıda:
– Qaıtsin qoly tımepti,
О́leńshi, ánshi esil er!
Ala jazdaı án salsań,
Selkilde de, bıleı ber!
Eger aqyn óleńderi sózbe sóz aýdarylyp, «Qazaqqa qara sózge des bermedim – I ravnyh sebe v krasnoreche ne znal; Men ishpegen ý bar ma?! – Est lı ıad, chto ne proboval ıa?» túrinde usynylatyn bolsa, danalyq oıdyń ushqyny da sezilmeıdi.
Mereıtoı qarsańynda jaryq kóretin Abaı shyǵarmalarynyń (on tilge) aýdarmalary kórkemdik keńes talqysynan ótip, jahandyq oqyrmandaryna oı salýǵa jol tartsa, álemdik arenada aqynnyń ózi bolyp kúńirene tolǵansa, qazaq halqynyń kemeńger tulǵasynyń «Adamnyń balasy – baýyryń» degen uly ıdeıasy jańǵyryp turar edi.
Muratbaı JOLDASBAEV,
Edil MAMYTBEKOV,
Parlament Senatynyń depýtattary
