Álem • 26 Aqpan, 2020

Eýropalyq odaq: Basty másele – bıýdjetti bekitý

17 retkórsetildi

Brıýsselde Eýropalyq odaqtyń aldaǵy bıýdjetin bekitý máselesi qyzý talqylanyp jatyr. «Bul án burynǵy ánnen ózgerek» demekshi, bıylǵy pikirtalas «qart qurlyq» úshin erekshe bolmaq. «Breksıttiń» resmı aıaqtalýy EO-ǵa da ońaıǵa soqpaıtyn túri bar.

 

Ulybrıtanııanyń «qart qur­lyq­pen» qoshtasýy Eýropa­lyq odaqtyń qaltasyna túsetin qarjyǵa keri áser etti. Jyl saıyn Ulybrıtanııa 12 mlrd eýro kólemindegi qomaqty qa­ra­jatty shy­tyrlatyp sanap beretin. Bul – EO bıýdjetiniń 11 paıyzyn quraıdy. Endi aldaǵy 7 jylda odaq qazynasyna túsýi tıis 75 mıllıard eýro defı­sıt­ke aınalmaq. 2021-2027 jyl­d­arǵa arnalǵan qarajat­tyń bó­linisi qalaı júrmek? Bıýd­jet­tiń kólemi qandaı bolmaq? Brıýsselde osy másele qyzý tal­qylanyp jatyr.

Eýropalyq komıssııanyń usy­nysy boıynsha bıýdjet­tiń kólemi Eýropalyq odaq el­­deri­niń ulttyq jalpy ta­by­sy­nyń 1,11 paıyzyna teń bolýy tıis. Muny qurlyq­tyń shy­ǵy­syn­­­daǵy jáne ońtústi­gindegi el­­­­der qoldap otyr. Alaıda Aý­s­­­t­rııa, Danııa, Nıderland jáne Shve­sııa sheneýnikteri bul so­­­­m­a­­nyń tym kóp ekenin aıtady. Olardyń paıymdaýynsha, bıýd­­­­­jet kóle­mi ulttyq jalpy ta­­­bys­­­tyń 1 pa­ıyzynan aspaýy tıis.

Eýropalyq keńestiń pre­zıdenti Charlz Maıkl Odaq qazynasyna túsetin qara­jat 1,074 paıyzdy qurasa, «ógiz de ólmeıtinin, arba da syn­baıtynyn» aıtady. Onyń usy­nysy qabyldansa, EO el­deri aldaǵy 7 jylda 1,095 trıllıon dollar qarajat jumsamaq.

Áıtse de jańa bıýdjettiń bekitilýi Germanııaǵa ońaı tı­meı­tin túri bar. Qazirgi tańda EO-ǵa keletin qarjynyń 19 pa­ıyzyn Germanııa tólep otyr. Ulybrıtanııanyń «qart qur­lyqpen» at quıryǵyn úzisýi Germanııaǵa túsetin júkti odan saıyn arttyrmaq. Iаǵnı bıýdjet ulttyq jalpy tabystyń 1 paıyzyn quraǵannyń ózin­de Odaqtyń qazynasyna buryn­ǵydan kóp bolmasa, az qara­jat quımaıdy. Eýropalyq komıs­sııanyń josparyna súıensek, Germanııanyń úlesi 32,8 mıl­lıard eýroǵa jetpek. Bul qazirgi kezeńmen salystyrǵanda 7,3 mıllıardqa kóp.

Brıýsselde talqylanatyn taǵy bir másele – qazynaǵa túsken qarajatty bólý. Jalpy, Eýropalyq odaqtyń bıýd­jeti negizinen úsh baǵyt­qa jum­salady. Olar: aýyl sharýa­shy­lyǵy, óńirlik damý jáne EO sheneýnikteri belgile­gen ba­sym­dyqtar. Keıingileriniń qa­tarynda ınnovasııa, qorǵanys, mıgrasııa jáne stýdent almasý sekildi salalar kiredi.

Qazynaǵa kóp qarjy quıyp otyrǵan memleketter bıýdjetten bólinetin aqshany negizi­nen jańa salalarǵa salýdy jón kóredi. О́ıtkeni Germanııa, Fransııa sekildi baqýatty elder EO qarajatyna asa muqtaj emes. Sondyqtan buǵan deıin irgesi bekip, berik ornyqqan sa­lalarǵa qosymsha qarjy quı­ǵannan, «qart qurlyqtyń» kómegin basqa baǵyttarǵa jum­saý tıimdi. Alaıda Shyǵys blok­­tyń elderi úshin basym ba­­ǵyt­­tarǵa beriletin somanyń qo­­maq­ty bolǵany qajet.

Jańa bıýdjet jospary bo­ıynsha óńirlerdi damytýǵa bóli­netin qarajat – 12 paıyzǵa, aýyl sharýashylyǵyna qatys­ty qaras­tyrylǵan aqsha 14 pa­ıyzǵa deıin azaımaq. Alda-jal­da bul joba qabyldanyp ket­se, «qart qurlyqtyń» kedeı mem­leketterine ońaıǵa soq­paıdy.

Bıýdjetke qatysty kelesi bir másele – Odaqqa múshe mem­­le­ketterdiń alatyn úlesi­niń kólemi. Qazirge deıin Uly­brı­tanııa, Germanııa, Danııa sekildi aýqatty memleketterdiń «qart qurlyqtyń» ortaq qazy­nasyna tólegeni alǵanynan anaǵurlym artyq. Jalpy, mun­daı úrdisti Eýropada «Tetcher áseri» dep atap ketken. О́ıtkeni 1984 jyly Uly­brıtanııa EO-ǵa kirgennen keıin bıýdjetke alǵanynan kóp qarajat quıǵan edi. Keıinirek baqýatty basqa memleketter Ulybrıtanııadan úlgi aldy.

Endi «Tumandy Albıon» Eýropalyq odaqtan shyqqan soń tóleıtin jáne alatyn qa­ra­­jat­tyń kólemin birdeı etý má­­selesi aıtyla bastady. Ási­rese EO qarjysyna táýel­siz Aýstrııa, Danııa jáne Nı­der­land sekildi memleketter burynǵydaı qomaqty somany sanap berýge qulyqsyz. Onsyz da «Breksıtten» keıin bos qal­ǵan bıýdjet defısıtin tolyq­tyrý júgi osy aýqatty mem­­le­ket­terdiń moınyna túspek.

Eýropalyq odaqtyń bıýd­jetin bekitý jáne ony qaras­tyrý – qurlyqtaǵy kenje qal­­ǵan salalardy damytýǵa ar­nal­­ǵan. Máselen, bastapqyda Odaq­tyń qarajaty negi­zinen aýyl sharýashylyǵyna quıyl­­ǵan-tuǵyn. Keıinirek atalǵan sala kóptegen elde aıaqqa turyp ket­ti. Osylaı­sha, EO bıýdjeti Odaq­­qa múshe memleket­terdiń bir­ge damýyna jaǵdaı jasap otyr.

Qoryta aıtqanda, Eýro­palyq odaqtyń bıýdjetin bekitý Brıýsselde qyzý talqyǵa túsip jatyr. Eýropanyń aldaǵy 7 jylda qalaı damıtyny, qandaı baǵyt ustanatyny osyǵan baılanysty bolmaq.

 

Sońǵy jańalyqtar

Memleket qoldaýy eńse kótertti

Aımaqtar • Búgin, 13:25

Qyzylorda: Naýqastardyń jaǵdaıy qalypty

Koronavırýs • Búgin, 13:21

«Barysqa» daýys bereıik!

Sport • Búgin, 13:15

Almatyda indet oshaǵy qaıta kóbeıdi

Aımaqtar • Búgin, 13:15

Sý tasqynyna qarsy áreketter bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:00

Juqpaly aýrýlar jaıly jaýhar fılmder

Rýhanııat • Búgin, 12:50

Almatyda onlaın jattyǵý ótedi

Sport • Búgin, 11:51

Jalǵan aqparat taratqan muǵalim ustaldy

Koronavırýs • Búgin, 11:45

Túrkistan: Kásipkerlerdiń kómegi kóp

Aımaqtar • Búgin, 11:13

Naýqastyń jeke deregin kim taratty?

Aımaqtar • Búgin, 10:59

Aqyn Amanhan Álimuly dúnıeden ótti

Rýhanııat • Búgin, 10:53

Qaıyrymdylyq aksııasynyń aýqymy keń

Aımaqtar • Búgin, 09:40

Shekteý sharalary qatań saqtalýy tıis

Koronavırýs • Búgin, 09:18

Meıirlannyń músinderi

Rýhanııat • Búgin, 08:05

Memleket basshysynyń qamqorlyǵy

Qoǵam • Búgin, 07:50

Kúı qudireti

Rýhanııat • Búgin, 07:43

Daýys galereıasy

Rýhanııat • Búgin, 07:39

Aq jeleńdilerge alǵys aıtty

Rýhanııat • Búgin, 07:35

Uqsas jańalyqtar