О́tken jyldyń noıabr aıynyń orta kezinde sovet ıskýsstvosynyń bir top sheberleri Indııa respýblıkasyna kelip tústik. Bul kúnderi Indııa halqy, onyń ishinde Delı jurtshylyǵy áldebir úlken qurmetti merekege ázirlenip jatqandaı asa zor qyımyl, qozǵalys, qýanysh ústinde eken. Qala jurtshylyǵy men Indııa úkimeti ózderiniń ardaqty qonaqtary, bul eki eldiń arasynda buryn bolmaǵan asa úlken dostyq saparmen kele jatqan Nıkolaı Aleksandrovıch Býlganın men Nıkıta Sergeevıch Hrýshevti kútip alýǵa ázirlenip jatty. Biz osy bir ázirliktiń ózinen Indııa halqynyń Sovet Odaǵyna, onyń basshylaryna degen zor qurmetin ańǵardyq.
Eki kún ótkende, 18 noıabr kúni búkil Indııa halqynyń ókilderi, tańǵajaıyp ertegilerdegi syıaqty sulý tabıǵaty, nuryn mol tókken sáýleli kún, ásem bezengen qala óziniń syı qonaqtaryn qarsy aldy. Aerodromnan bastap búkil qalanyń kósheleri qoldarynda neshe túrli ekpe gúl shoqtaryn ustaǵan halyqqa tolyp ketti. Meımandos halyq dostyq nıetpen, dostyq júrekpen kelgen. Sovet ókimetiniń basshylaryna asa úlken qurmet kórsetti.
Indııa jeriniń tabıǵaty qandaı ásem, jumsaq, jyly bolsa, kóktem kúnderindeı únemi gúlge oranǵan kórkem bolsa, halqy da N.A.Býlganın men N.S.Hrýshevti sol bir kóktemdegi kóńildilikpen, jylylyqpen, Indııa jerindegi kún sáýlesindeı ashyq júregimen qarsy aldy jáne barlyq mádenıeti, ǵylymy, eskertkishteri, ónerkásibi, halqynyń búkil ómirimen tanystyrdy.
Eki uly eldiń arasyndaǵy dostyq, mádenı qarym-qatynas bastalyp qana qoımaı, bekı tústi.
Indııa – óziniń erte zamannan kele jatqan eski tarıhy, baı mádenıeti, ádebıeti, ıskýsstvosy, arhıtektýrasy, «Tadj-Mahol», «Elýra», «Qyzyl qorǵan», «Kýtyp mýnar», «Shar-mınar» syıaqty tamasha eskertkishteri bar el. О́nershil halyq óziniń sheberligin úılerdi, saraılardy, eskertkishterdi ásemdeýge, ony tamasha órnekti oıýlar, jazýlar, túrli sýrettermen bezendirýge arnaǵan. Bıiktigi otyz bes qabat úımen teńesetin «Kýtyp mýnar» munarasy men «a» dep aýyzdan shyqqan dybys ishinde eki mınýttaı kúmbirlep turatyn, aq mramordan salynǵan «Tadj-Mahal» eńbeksúıgish halyqtyń óshpes eskertkishi syıaqty kórinedi.
Indııa tabıǵaty ertede tańǵajaıyp ertegilerde aıtylatyn qyıal syıaqty. Bıik ósken, ómir boıy kók japyraqqa oranǵan záýlim aǵashtardy, qalyń ormandardy, ádeıi áshekeılep tastaǵandaı hosh ıisti gúlderdi kóresiń. Ormanda, jasyl belderde ósken, úı tóbelerinde, bıik úılerdiń balkondarda ósirilgen gúlderdi kórgende, búkil el gúlge oranyp turǵandaı bolady. Mine, osyndaı sulý tabıǵatqa qaramastan Indııa jazýshysy Krıshan Chandr: Indııa tabıǵaty jasaı almaǵan ǵajap gúldi halyqtyń ózi tastan oıyp jasady, ol – Tadj-Mahal! Tabıǵattyń Tadj-Mahal uqsas nárseni jasaýy múmkin be eken! – deıdi.
Tabıǵat jasaı almaǵan sulýlyqty adam ǵana jasaı alady. Indııa halqy óziniń eńbeksúıgishtigi, ónerpazdyǵy, iskerligi arqasynda mádenıet eskertkishterin jasaǵan. Bulardy halqy asa qurmettep ustaıdy, maqtan etedi.
Ádebıet pen ıskýsstvo qaı halyqtyń bolsa da rýhanı azyǵy, maqtanyshy, óz murasy sanalady. Indııadaǵy ult-azattyq qozǵalysynyń jarshysy bolǵan ataqty jazýshylar Rabındrat Tagor, Bankıma Chandra Chatterdjı, Prem Chandtan bastap, kázirgi Mýlk Radj Anand, Krıshan Chandr, H. Abbas shyǵarmalaryna deıingi ádebıet halyqty bostandyqqa, mádenıetke, jarqyn bolashaqqa shaqyrǵan progresshil ıdeıaǵa toly.
Indııada ádebıetten keıin ósken ónerdiń biri – kınoıskýsstvo. Indııa kartınalary óziniń qyzyqtylyǵymen, artısteriniń sheber oıynymen, júrekke jyly tıetin tamasha mýzykasymen, qoldan jasalmaı, tabıǵattyń óz kórinisterinen alynǵan baı dekorasııasymen tartymdy kórinedi.
Bul elde operalyq, balettik, estradalyq ıskýsstvonyń órkendeýi oıdaǵydaı emes, biraq munyń esesine sonsha kóp halyqtyń ekiden biri bı bılep, án salyp bere alady.
Biz sovet artısteri bul elge bıshilerdiń búkilındııalyq festıvali ótip jatqan kezde bardyq.
Indııada bı ıskýsstvosynyń óskenin kórdik. Olardyń bıi óte qyzý, jigerli, kóńildi bolady eken. Bı ónerinen halyqtyń kóńildiligin, qyzý qandy, shyıraq jigerliligin ańǵarýǵa bolady. Bıge bıshiniń qoly, aıaǵy ǵana qatysyp qoımaı, búkil denesi, bet pishini, moıny, tipti qoldyń árbir saýsaǵy, aıaqtarynyń júzik salǵan árbir pashpaıy qatysady. Bıdegi osy qyzýlyq lırıkalyq sazben ushtasady.
«Sý basynda» degen bıge jeti jigit, jeti qyz qatysady. Bul jerde sý – mahabbat shólin basatyn shıpaly astaı beıneleıdi de, shóldegen jeti jigit, qumyramen sý alyp jatqan jeti qyzǵa kezdesedi. Bı osylardyń túsinisýimen aıaqtalady. Bıdegi árbir qyımyl jeke sózdi, oıdy, qyıaldy beıneleıdi. «Egin jyınaý» degen bıden halyqtyń eńbek súıgishtigin kórýge bolady.
Indııa jerindegi ormandarda jabaıy ańdar kóp. Mine, osy ańdardan qorǵanýdy beıneleıtin «Ańmen aıqas» degen bıde adamnyń erligi, onyń qandaı kúshti ańnan bolsa da aılasymen artyq túsetindigi kórsetiledi. Osy bıdiń aıaǵy jolbarysty baǵyndyrǵan adamnyń jeńisimen bitedi, munyń ózi erjúrektilikti, batyrlyqty beınelegen jigerli halyqtyń turmysynan maǵlumat beredi.
Osy bılerdiń qaı-qaısysyn bolsa da, eshqandaı qosymsha túsinikti kerek etpeı-aq, aqaýsyz túsinip otyrýǵa bolady. Demek, Indııa bıleri naǵyz ómirden. Halyqtyń turmysynan alynǵan. О́mirdi shynaıy beıneleı bilgen ıskýsstvo ǵana ári túsinikti, ári ómirli bolmaq.
Taǵy da qaıtalap aıtýǵa bolady, Indııada án salyp, bı bılemeıtin adam kemde-kem. Ondaǵylar kóńildi, óner súıgish, óner adamyn syılaǵysh, árbir eldiń ónerin, dástúrin qadirleıdi.
Indııa ıskýsstvosynyń kóp túri bizdiń týysqan respýblıkalarymyz – Tájik, О́zbek ıskýsstvosyna uqsaıdy, ásirese, áni men bıi – úndes, rıtmdes.
О́zi óner jasaǵan, ónerpaz halyq basqa eldiń ónerin, ıskýsstvosyn kórýge, úırenýge qushtar. Indııa halqy sovet artısterin qýanyshpen qarsy aldy.
Delıge kelgennen keıin Indııa jazýshysy Nagıbten hat aldym. Ol hatynda bir kezde bizdiń elge kelgende menen jazyp alǵan «Marjan qyz» ánin úırengenin, ony taǵy da tyńdaǵysy keletinin aıtypty. Ol hatynyń sońynda «Sovet elindegi árbir úıdiń terezesinen ishine túsken kún sáýlesi beıbitshilik qusynyń beınesi arqyly túsedi» depti. (Ol munda terezege ustalǵan tordaǵy beıbitshilik qusy – kógershinniń sýretin aıtyp otyr).
Men Indııada bolǵan konsertterde halyq ánderi «Aqaýkerim», «Jaıdarman», «Ah, Samara qalasy», E.G. Brýsılovskııdiń «Qyz qyıaly», «Partııa qaıda bolsa, jeńis sonda», L.Hamıdıdiń «Qazaq valsi», V.B.Baıqadamovtyń «Dombyra» ánderin oryndadym. Bul ánderdi olar qumarta tyńdady, súısine qabyldady. Ásirese, Delıdegi halyqaralyq kórmege kelgen kóp halyq orystyń jáne qazaqtyń halyq ánderin uzaq qol soǵyp, jyly qarsy aldy. Bireýler bul ánderdiń keıbirin Sovet Odaǵynda bolǵanda konsertten tyńdap, radıodan estigenin aıtty.
Osy konsertte Indııanyń «Júregimdi urladyń» degen halyq ánin oryndadym. Moskvadan Delıge shyǵar aldynda asyǵys úırengen bul ándi halyq qaıta-qaıta surap aıtqyzdy. Endi bir konsertte «Siz bul ándi salǵanda Indııanyń ulttyq kostıýmin kıip tursańyz, sondaı jarasar edi» dep, ústime tyńdaýshylar Indııa áıelderiniń ulttyq kostıýmin ákep japty.
– Mine, endi siz, osy ándi salyp turǵanda, naǵyz ındıanka syıaq- tysyz, –dedi.
Indııanyń bir jas ánshisi Chandr menen «Jaıdarman», «Qyz qyıaly» ánderiniń teksterin jazyp alyp, mýzykasyn úırendi. Ol Moskvada bolatyn búkil dúnıe júzi jastarynyń festıvaline kelgende osy ánderdi oryndamaq.
Men osy ánshige:
– Siz de maǵan Indııanyń ánin úıretińiz – dedim.
Ol qýanyp ketti.
Chandr maǵan óz halqynyń súıikti ánderiniń biri — «Alystan kelgen qonaǵym» degen halyq ánin úıretti. Bul ándi osy jylǵy repertýaryma engizemin ǵoı dep oılaımyn.
Indııa respýblıkasynyń premer-mınıstri Djavaharlal Nerýdiń qyzy Indıra Gandıdiń úıinde bolǵan qonaqasyda kózine kózildirik kıgen, tolyqsha kelgen, orta jastardaǵy bir áıel boldy. Osy kisi qonaqasynyń orta kezinde maǵan kelip:
– Qyzym, seniń daýysyńdy taǵy da bir estigim kelip otyr. Qyıyn bolmasa bir án salyp jiberseńiz! – dedi.
– Qyıyndyǵy sol – bul jerde súıemeldeıtin mýzykalyq aspap joq qoı! – dedim men.
– Dostar aldynda, súıemeldeýsiz salǵannyń ózi jaqsy bolady! – dedi ol.
Men dastarhan ústinde otyryp, «Jaıdarman» ánin saldym. Ol kisi qyınalsam da, sózin qaıtarmaǵanyma rıza boldy bilem, bir shoq qyzyl roza gúlin ákelip qolyma ustatty. Osy gúldiń, dostyq gúliniń bir japyraǵy oqyp júrgen kitabymnyń arasynda áli saqtaýly tur.
Bul, maǵan án salǵyzyp, gúl usynǵan Dj. Nerýdiń qaryndasy, Indııanyń kórnekti qoǵam qaıratkeri Rameshvarı Nerý edi.
Indııa jurtshylyǵy orys ánshisi T.Sorokınanyń, Ýkraına ánshisi E.Chavdardyń, ózbek bıshisi G. Mavaevanyń, akrobatıka sheberleri M.Ptısın men R. Kalacheva jáne aǵaıyndy Voronınderdiń ónerin súısine kórdi.
Eki el arasyndaǵy án dostyǵy osylaı bastaldy.
Indııada bolǵan dostyq kezdesýdiń birinde óz eliniń asa úlken qoǵam qaıratkeri, halyqaralyq Stalındik syılyqtyń laýreaty, doktor Saıfýddın Kıtchlýdi kórdim. Ol ózin Moskva jurtshylyǵynyń qalaı qarsy alǵanyn áńgimeledi.
– Men osy kúnge deıin Moskva halqynyń, ǵalymdary men jazýshylarynyń meni qalaısha qurmettep qarsy alǵanyn til jetkizip aıta almaımyn. Qandaı meımandos el deseńizshi, sizdiń el!
– Bizdiń elimiz sizdermen erteden dos, – dedi S.Kıtchlý. – Oktıabr revolıýsııasy bizdiń elimizdi bostandyq alýǵa rýhtandyrdy. Bostandyqqa umtylǵan halyqty aǵylshyn ımperıalısteri Amrıtsarede jappaı qyrǵynǵa ushyratty. Danyshpan Lenın osy qyrǵyndy aıyptaǵan maqala jazdy. Biz ondaǵy aıtylǵan sózderdi jatqa aıta alamyz. Osy syıaqty 1928 jyly Madrasta sovet eline qarsy eshqandaı soǵys ashpaımyz, soǵys órtin salýshylarǵa ermeımiz degen beıbitshilik hatyn joldaǵanbyz. Bizdiń dostyǵymyz kázir burynǵydan da nyǵaıyp ketti.
Indııa halqy sovet ádebıetin súıip oqyıdy. Ondaǵy stýdentter, ǵalymdar, aqyn-jazýshylar Gorkııdi, Maıakovskııdi, Tıhonovty, Sholohovty, Sýrkovty, Áýezovti, Muqanovty, Tursyn-Zadeni jaqsy biledi. Delı ýnıversıtetiniń orys tili fakýlteti sovet ádebıeti men ıskýsstvosyn Indııa halqyna tanystyrýdyń úlken ortalyǵy bolyp otyr.
Zamanymyzdyń uly jazýshysy Alekseı Maksımovıch Gorkııdiń «Ana» romany boıynsha Bengalııada budan ondaǵan jyldar buryn postanovka qoıylýy kezdeısoq nárse emes. Indııanyń qoǵam qaıratkeri jýrnalıst Sınh Gorkıımen Italııada kezdeskenin aıtty. Gorkıı oǵan kóp keńes berip, aqyl aıtqan. Sınh oryssha jaqsy sóıleıdi.
Indııanyń belgili jazýshysy, «Revolıýsııa» atty romannyń avtory X.A.Abbas sovet ssenarısi Papavamen birigip, XV ǵasyrdaǵy orys saıahatshysy, Indııa eline tuńǵysh barǵan Afanasıı Nıkıtın týraly kınossenarıı jazyp jatyr.
Moskvada Indııanyń qolóneri ıskýsstvosynyń tamasha kórmesi ashyldy.
Mine, munyń bári eki uly memlekettiń – Indııa men Sovet Odaǵy arasyndaǵy dostyqtyń burynǵydan da nyǵaıa túskenin kórsetedi. Osy dostyq ekonomıkalyq qarym-qatynastarda da, sondaı-aq mádenıet, ıskýsstvo, ǵylym-tehnıka jaǵynan da nyǵaıyp, ósip keledi.
Osy shaǵyn maqalany aıaqtar aldynda meniń Chandrdyń aıtqan sózin eske túsirgim keledi. Ol dostyq týraly aıtqanda dúnıedegi eń bıik taý Gımalaıdy eske aldy.
– Biz kázir «dúnıe shatyry» atanǵan osy taýdyń asqarynan asyp jatqan dostyq únderi, Indııa jerinde metallýrgııa zavodyn salyp jatqan dostyq kómekti, shyrqaı salǵan dostyq ánderdi estımiz, dedi ol.
Shynynda da eki uly eldiń arasyndaǵy dostyq baılanys, qarym-qatynas úshin Gımalaı burynǵydaı bıik, bóget bolmaı qaldy.
Jazyp alǵan S.BAQBERGENOV
«Sosıalıstik Qazaqstan», 1956 jyl, 12 aqpan
