Rýhanııat • 28 Aqpan, 2020

Qazaq jaýyngerine kórsetilgen qurmet

816 retkórsetildi

Býhanvald konslageri saǵyn syndyra almaǵan, azapty lagerden qashyp shyǵyp, 1944 jyly Belgııa Koroldigi jerin basqynshylardan tazartýǵa qatysqan qazaq jaýyngeri Seıilhan Ǵabdýllınniń Atyraý oblysy Inder aýdany Eltaı aýylyndaǵy beıitiniń basyna osy eldiń Qazaqstandaǵy elshisi Aleksı de Krombrıýghe de Pıkendal gúl shoqtaryn qoıyp taǵzym etti.

1941 jyly Eýropanyń Neman ózeni ótkeli mańynda qorshaýda qa­lyp, tutqynǵa túsken qarapaıym qa­zaq jaýyngeri, Jaıyq boıyndaǵy sha­ǵyn aýyldyń týmasy Seıilhan Ǵab­dýl­lınniń 1939 jyly Almatydan bas­talǵan áskerı joly ony Pren, Kaý­nas, Saksonııa, Drezden mańyndaǵy Bý­han­vald lagerlerine, eń aqyry Belgııanyń Svarsbergtegi kómir shahtasyna deıin jetkizgen eken.

Sóıtip Ekinshi dúnıejúzilik soǵys­tyń búkil azapty jyldaryn bir adam­daı-aq basynan ótkergen, aqyrynda 1944 jyly 4 sáýirde Belgııanyń jerastyndaǵy shahtasynan kómir tıegen vagonetkamen qashyp shyqqan Seıilhan Ǵabdýllın bostandyqqa jettim-aý dep keýdeni kere bir demalǵanymen de qasiretti bul joldyń Qazaq eli táýel­sizdikke jetken 1991 jylǵa deıin sozy­latynyn «506885» nómirli tutqyn oılamaǵan da shyǵar.

Mine, sol bostandyq aspanyn alǵash kórgen, ózi odaqtastar áskerinen qura­mynd­aǵy Amerıka jaýyngerlerimen bir­ge azat etken el – Belgııa Koroldigi qart jaýyngerdi kóziniń tirisinde bir­ne­she ret qýantty. Alǵash ret 1998 jyly 6 qazanda joldanǵan Opglabbeek qa­la­sy­nyń Dýmasy jáne qala merine qarasty bó­limniń bastyǵy hat arqyly 1944 jyly 28 qyr­kúıek­te óz qalasyn azat et­ke­ni úshin shyn nıetten alǵys aıtyp hat jol­dady.

Odan soń Jeńistiń 60 jyldyǵyna oraı 2005 jyly 12 sáýirde sol Opg­lab­­­beek qalasynyń meri Bennı Spreý­vers osyndaı mazmunda alǵysy men syı­­­­lyǵyn joldap, ony sol kez­de­gi aýdan ákim­iniń orynbasary Dos­jan Meń­d­­i­gereev ekeýmiz tabys­tap, qýant­qa­ny­­­myzdy erekshe mártebe sanaımyz. О́ıt­­­keni qart jaýyngerdi ózi qorǵap, qa­nyn tókken Keńes Odaǵy Stalınniń qan­dy №217 buıryǵynan asa almaı, týǵan jerinde júrse de mun­daı az-maz qýa­nysh­tardy da oǵan qıma­ǵan edi. Osy jaı­lar­dyń barlyǵyn jazyp, Belgııanyń Qazaq­standaǵy elshiligine hat joldaǵan, búgin­de Aqtaýda turatyn maıdangerdiń uly Qajymurat Haırýshovtyń eńbegi esh ketpedi.

Koroldiktiń ókili 2019 jyldyń 4 qazanynda Atyraý oblysy Inder aýda­ny topyraǵyna taban tıgizip, Eltaı aýylyndaǵy serjant Seıilhan Ǵab­dýl­lın beıitine gúl shoqtaryn qoıyp, taǵzym etti. Sebebi bul eldiń, sonyń ishinde qalanyń azat etilgenine 2019 jylǵy qyrkúıekte 75 jyl tolǵan eken.

Sheteldik qonaqty Atyraý oblysy Inder aýdany ákimi Meıirim Qalaýı qabyldap, elimizdiń bostandyǵy men tutastyǵyn qorǵaýǵa qatysqan ulttyq batyrlary – Syrym, Isataı-Mahambet, Jıembet, Malaısary, Murat jortqan dalanyń búgingi tynysymen tanystyrdy.

Elshi Aleksı de Krombrıýghe de Pıkendaldiń atasy men ákesi de osy shahtada jumys istep, óziniń balalyq shaǵy Seıilhan aǵamyzdyń soǵys jyl­darynda partızandyq qurǵan aı­maqt­a ótipti. Bul týraly elshi myrzanyń ózi jańa mádenıet úıinde aýdan halqy­men ashyq-jarqyn kezdesýde erekshe tolǵanyspen áńgimeledi. О́ıtkeni sol bir soǵystyń saldarynan bul elde de kóptegen jannyń ómiri qıylyp, otbasylar shańyraǵy ortasyna túsken.

Osyndaı ystyq yqylasqa toly kezdesýge sebepshi bolǵan maıdangerdiń úlken uly Qajymurat ádiletsizdiktiń qurbany bolǵan áke rýhyn ardaqtap, eki tilde basylǵan «Qıly taǵdyr» (A.Jumashuly men N.Dúkenbaı) atty qos kitap pen derekti fılm shyǵarǵan.

«Azaptan qashyp shyqqan ákem jat jerde júrgendikten oǵan ústindegi túr­me kıimin jedel aýystyrý jeńilge tús­pep­ti. Sodan ormanda turatyn bir qart erli-zaıyptylar kómektesip, eski de bol­sa ózderiniń baryn kıgizgen eken. Ákem qashqyn jaýyngerge qamqorlyq kórsetip, elge oralýyna jaǵdaı jasa­ǵan belgııalyq otbasyna ómir-baqı qaryz­darmyn dep ótti. Men ákemniń olar­dy qalaıda taýyp, alǵys aıtýym kerek degen tilegin esimnen shyǵarmaı kóp jumystandym. Biraq tabý múmkin bol­mad­y. Elshi myrza, búgin sizge qazaqy ishik kıgizip, sol áke aldyndaǵy paryzdan qutylǵym keledi» dep, Qajekeń qonaqty ortaǵa shaqyryp, syı kórsetti. Onyń jubaıyna da ulttyq kıim usyndy.

Negizi jaýynger ári partızan Seıil­han Ǵabdýllın júrip ótken Opg­labbeek, Boverloo, Soltústik Fran­sııa­da­ǵy Sant-Amand, Marsel, Italııanyń Sısılııa, Sardınııa, Mramor teńizimen Túrkııa arqyly Qara teńiz, Odessa joldarynyń barlyǵy búginde ertegi sııaqty. Biraq bul qolǵa túsken, odan qashyp shyǵyp, Qar­sy­lasý maıdanynda soǵysqan jaýynger qazaq jigitiniń azapty joly bolsa da, onyń sonsha qıyndyqqa tózip, ónegeli ómir ıesi atanýynyń ózi erlik edi. О́ıtkeni jaý qolyna túsken tutqyn retinde senimsizdik tanytyp, qadaǵalap otyrǵan Keńes Odaǵy kezinde onyń tabysty eńbek etip, urpaq tárbıeleýi kim-kimdi de tańdandyrmaı qoımaıdy.

Muńdy estelikke toly jyly júzde­sýd­iń sońynda Seıilhan Ǵabdýllınniń búgingi urpaǵy Kúlásh, Qajymurat, Marat, Zııash, Muhıt, Álipten taraǵan nemere-jıen, shóbereler ortaǵa shyqqanda, Allam kópsinbesin, tipti sahnaǵa syımaı ketti. Bul bir tolǵanysty jaǵdaı jınalǵan qaýymǵa, sonyń ishinde shetel­dik qonaqtarǵa erekshe áser etti. Sol arada elshi myrza «men sizdi jaqsy kórip kettim» dep aǵynan jarylyp, aǵamyzǵa rızashylyqpen qolyn usyndy.

Osy áserli kezdesýde aýdandyq ar­da­ger­ler keńesiniń tóraǵasy О́tep Nu­rı­ev, aýdannyń Qurmetti azamaty Baǵyt Eńsepov estelikter aıtyp, kent tur­ǵy­ny Amantaı Qajenov eki el arasynda baılanys, sonyń ishinde Inderbor men Opglabbeek baýyrlas qalalar bolsa qaıtedi degen oıyn jetkizdi. Bul saýal­dar­ǵa elshi yqylaspen jaýap berip, ózin jyly qabyldaǵan barsha halyqqa alǵy­syn jaýdyrdy.

Sóıtip sonaý soǵys jyldaryndaǵy qazaq jaýyngeriniń urpaǵy alystan kelgen qonaqty shynaıy yqylas-nıetpen qarsy alyp, rıza etti. Bul – 1944 jy­lǵy maıdan dalasyndaǵy dostyq pen syı­las­tyqtyń shýaǵy osy kúnge de tara­ǵa­nynyń kórinisi.

 

Súıeý HALYQOV,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

 

Atyraý oblysy,

Inder aýdany

 

Sońǵy jańalyqtar

Túrkistan: Áskerıler kómekke keldi

Aımaqtar • Búgin, 18:48

Kúrish eksportyna kedergi joq

Aımaqtar • Búgin, 18:35

Álem únemdele bastady

Álem • Búgin, 18:23

Jel sypyrdy aýlańdy erinshekteý

Ádebıet • Búgin, 17:38

Shymkentte indet juqtyrǵan taǵy 8 adam anyqtaldy

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 17:36

Kádimgi bir Qydyr-ata sııaqty

Ádebıet • Búgin, 17:27

QWANT bilim berý jobasy ashylady

Bilim • Búgin, 17:01

Týnnel koronavırýstan qorǵaıdy

Koronavırýs • Búgin, 16:48

Betperde kıgen kóktem - 4

Qoǵam • Búgin, 16:41

Gúl naryǵy da naıqalyp jatyr...

Qoǵam • Búgin, 15:25

Uqsas jańalyqtar