Vırýstardyń basqa mıkroorganızmderden ereksheligi sol, bul bakterııalar ótpeıtin arnaýly súzgilerden ótip ketedi, zerthanalarda qoldan jasalǵan jasandy qorektik ortalarda ósip-damymaıdy, tek tiri torshalarda ǵana tirshilik etedi, tiri nemese strýktýrasy aldyn ala buzylyp, untaqtalǵan ulpalarda, taýyq jumyrtqasynyń embrıonynda ǵana ósip-ónedi. Vırýstardy 1842 jyly D.Ivanovskıı ashqan bolatyn. Alǵashqyda ony vırýstar, ıaǵnı «ý» dep atady. Qazir onyń túri 200-den asyp ketti.
Vırýstardy zertteıtin ǵylymdy vırýsologııa dep ataıdy. Quramyndaǵy qyshqyl túrine baılanysty rıbonýkleındi (RNQ) jáne dezaksırıbolnýkleındi (DNQ) dep eki topqa bóledi. Vırýstarda óz kezeginde ortapoksvırýs, gerpesvırýstar, adenovırýstar, parvovırýstar, reovırýstar, paramıksovırýstar, ortomıksovırýstar, koronavırýstar jáne t.b. bolyp bólinip kete beredi.
Vırýstar mıkroorganızmderdiń basqa túrlerine qaraǵanda óte kúrdeliligimen, zardaptylyǵymen jáne tez juqqyshtyǵymen erekshelenedi. Adamzat tarıhyndaǵy júzdegen, myńdaǵan emes, tipti mıllıondaǵan adamdy ólimge ushyratqan epıdemııalyq, pandemııalyq jaǵdaılar osy vırýstardyń áserinen bolǵan. Eger aýrý bir eldiń edáýir bóligin qamtysa ony «epıdemııa» deıdi de, eger bul qubylys birneshe elderdi qamtıtyn kontınenttik deńgeıge deıin jetse «pandemııa» dep atalady. Janýarlar arasyndaǵy mundaı jaǵdaıdy sáıkesinshe «epızootııa» nemese «panzootııa» deıdi.
Árige barmaı-aq sońǵy júz jyldan bergi ǵylymı derekter vırýstar mıllıondaǵan adamdardyń kózin joıǵanyn kórsetedi. О́tken ǵasyrdyń 18-19 jyldarynda bolǵan «Ispanka» pandemııasynyń negizgi sebebi tumaý aýrýynyń (H1N1) shtammy bolyp, sonyń saldarynan aýrýǵa shaldyqqan 550 mıllıon adamnyń 50 mıllıony ólimge dýshar boldy. Keıbir derekterde 100 mıllıon dep aıtylady, aýrý Eýropa, Azııa asyp, Amerıkaǵa deıin jetti. 1957-1958 jyldardaǵy Azııa tumaýynan (H2N5) 70 myń, 1968-1969 jyldardaǵy Gonkong tumaýynan (H3N2) 37 myń, 2003-2009 jyldardaǵy qus tumaýynan (H5N1) 360 adam, 2009-2010 jyldardaǵy shoshqa tumaýynan (H1N1) 2600 adam ómirmen qosh aıtysty.
Dál qazirgi dúnıeni dúrliktirgen koronavırýs óte az zerttelgen vırýstarǵa jatady. Ashylǵanyna da kóp bola qoıǵan joq, 1968 jyly ǵana jeke top retinde bólindi. Koronavırýs deıtin sebebi, aýrý qozdyrǵyshyn elektrondy mıkroskoppen qaraǵanda vırýstyń antıgendik qurylymy (nýkleokapsıd) ortasy dóńgelektenip kelip shet jaqtarynan jan- jaqqa qaraı butaq tárizdi ósindiler taraıtyndyqtan ony koronaǵa (tájge) uqsatyp koronavırýstar dep atap ketken.
Koronavırýs týdyratyn aýrýlarmen adamdarmen birge iri qara mal, túıe, shoshqa, ıt, mysyq jáne t.b. janýarlar da aýyrady.
Koronavırýstar negizinen tynys alý, as qorytý, júıke júıesin kóp zaqymdaıdy. Aýrý kóp jaǵdaıda jeńil ótkenimen, onyń keıbir shtammdarynan kúrdeli asqynýlar paıda bolady. Koronavırýstar mýtasııaǵa óte beıim keledi, bir túrden ekinshi bir túrge jyldam ózgerip, alǵashqyda janýarlarda, sońynan adamdarda, belgili bir ýaqyttan keıin qaıtadan janýarlarda aýrý týdyrady.
2019-nCov Ýhan koronavırýsy dep atalatyn jańa koronavırýs alǵash ret 2019 jyly bólindi. Bastapqyda onymen balyq bazaryna barǵan adamdar aýyrdy, adamdar aýrýdy janýarlardan juqtyrdy degen boljam bar, biraq qandaı janýar ekeni aıtylmady. Aqparat quraldarynyń derekteri boıynsha aıtylǵan bazarda teńiz sútqorektilerinen basqa, jarǵanat, taýyq, qoıan, jylan jáne janýarlardyń basqa da túrleri satylǵan. Osy janýarlardyń biri aýrý oshaǵy bolýy múmkin, vırýs zoonoz retinde janýarlar men adamdar arasyndaǵy baılanystan nemese kóptegen mıkrobtar tárizdi aýaly-tamshyly joldar arqyly taraǵan. 2020 jyly 20 aqpanda dárigerler vırýstyń adamnan adamǵa juǵatynyn dáleldedi.
Negizgi juǵý joly aýaly-tamshyly, ıaǵnı adam jótelgende, túshkirgende, sóılegende juǵady. Sırek jaǵdaılarda bolsa da juǵýdyń kontaktili túri de kezdesedi. Tynys alý, as qorytý jáne júıke júıesiniń ishindegi eń kóp zaqymdalatyny tynys alý júıesi.
Aýrýdyń belgileri ókpe qabynýynyń jáne jedel respıratorlyq sındromnyń aýyr túriniń belgilerine uqsas keledi. Aýyrǵan adamda qurǵaq jótel paıda bolady, murynnan sý aǵady, tamaǵy jybyrlaıdy, temperatýra 380 S jáne odan da joǵary bolady, tynys alý qıyndap, aýa jetpeı qalady, adamnyń kókirek tusy qatty aýyrady, basy aýyrady, etterde aýyrsyný belgileri paıda bolady (mıalgııa), álsizdik beleń alyp, ókpe ulpalarynyń progressıvti buzylýy saldarynan adam esten tanyp, ólip ketýi de múmkin.
Koronavırýstar tuqymdasy 40 túrli vırýstan turady. О́tken ǵasyrda tirkelgen koronavırýstar jedel respıratorlyq vırýstyq ınfeksııalardyń qozdyrǵyshy ǵana bolyp, asa qaýip týdyra qoımaǵan bolatyn. 2003 jyly koronavırýstyń TORS-SoV degen túri álemniń 33 elinde pnevmonııanyń (ókpe qabynýynyń), kádimgi pnevmonııaǵa tán emes túrin taratyp, odan 623 adam kóz jumdy. Ǵalymdar Ýhandaǵy 2019-nCoV koronavırýsy men ókpe qabynýynyń óte aýyr túrin qozdyratyn TORS-SoV koronavırýsynyń bir-birine 70 paıyz uqsas ekenin anyqtap otyr. Koronavırýstar taratatyn pnevmonııa bakterııalar taratatyn pnevmonııaǵa qaraǵanda óte kúrdeli ári jyldam ótedi. Mundaı jaǵdaı aýrýǵa jyldam dıagnoz qoıyp, emdik sharalar júrgizýdi qıyndatady.
Koronavırýstyń MERS-SoV degen túri 2012 jyly Saýd Arabııasynda indettiń óte aýyr respıratorly sındromyn týdyryp, odan 416 adam ólimge dýshar boldy, bul kórsetkish aýrýǵa shaldyqqan adamdardyń 35 paıyzy bolatyn. Adamdar aýrýdy túıelerden juqtyrǵan. Qazirgi jańa koronavırýsty ǵalymdar 2002 jyly Qytaıda ókpe qabynýynyń óte aýyr, kádimgi ókpe qabynýyna uqsamaıtyn túrinen epıdemııa týdyrǵan SARS koronavırýsyna uqsatyp otyr.
Aýrýdyń biline qoımaıtyn ınkýbasııa kezeńi óte qysqa 6-14 kún aralyǵynda, al aýrý adamnan adamǵa juǵatyn bolsa tipten qysqa bolyp 5-6 kúnnen ary aspaıdy. Mundaı qysqa merzimde aýrýdyń belgileri tolyq paıda bolyp úlgermeıtindikten atalǵan indetke dıagnoz qoıý qıyndyq týdyrady. Sondyqtan emdeý sharalary kesh bastalyp, kóp jaǵdaıda nátıjesiz aıaqtalady. Koronavırýsty indettiń klınıkalyq belgileri jedel respıratorlyq vırýsty aýrýlardyń belgilerine óte uqsas keletindikten durys dıagnoz qoıýǵa múmkindik bermeıdi.
Immýnodıagnostıkalyq zertteý ádisteri arqyly nátıjeli dıagnozdy aýrýdy juqtyrǵannan keıin 21 kúnnen soń ǵana qoıýǵa bolady. Immýnofermentti taldaý (IFA) arqyly dıagnozdy aýrý paıda bolǵannan keıingi 10 kúnniń ishinde qoıýǵa múmkindik týady. Eń nátıjeli ári jyldam qoıylatyn dıagnoz ádisine molekýlıarlyq-genetıkalyq qubylysqa negizdelgen polımerazdy tizbekti reaksııany (PSR) jatqyzamyz. Oǵan synama retinde qandy, silekeıdi jáne basqa da fızıologııalyq suıyqtyqtardy qoldanady. Bul ádis arqyly dıagnoz qorytyndysyn 4-5 saǵat ári ketkende 1 kúnniń ishinde alady. Atalǵan ádis DNQ fragmentteriniń eń az mólsheriniń ózin kóbeıtýge múmkindik týǵyzady. Biraq bul ádis arqyly dıagnoz qoıý qymbatqa túsedi.
Emdeý ádisterine keletin bolsaq, jańa koronavırýsqa tikeleı qarsy áser etetin preparat áli tabylǵan joq. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń hattamasy boıynsha naýqas tolyq oqshaýlanady da, aýrýdyń aýyr, jeńildigine, indetti qubylystyń ótý ereksheligine baılanysty jalpy vırýsqa qarsy emdik sharalary júrgiziledi.
Indetten qorǵanýdyń qarapaıym ádisterine mynalar jatady: qoldy sabyndap jýý, sońynan spırtpen súrtý, jótelgende nemese túshkirgende aýyz ben muryndy oramalmen jaýyp turý, tumaý jáne sýyq tııý belgisi bar adamdarmen kóp aralasa bermeý joldaryn qarastyrý, jumyrtqa jáne et ónimderin qaınatqannan keıin qoldaný, úı janýarlary men jabaıy ańdarǵa kóp jaqyndaı bermeý jáne t.b.
Qazirgi tańda koronavırýs indetiniń aldyn alý úshin qoldanylatyn vaksına joq. Qytaı ǵalymdary vaksına alý joldaryn qarastyryp jatyr. Olar indet qozdyrǵyshyn bólip alǵanmen, vaksına jasaýǵa qajetti shtammdy áli tolyq anyqtaı almaı otyr. Bul óte aýqymdy ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýdi qajet etedi.
Negizinde juǵymtaldylyǵy óte joǵary koronavırýs tárizdi indetti aýrýmen kúresýdegi eń negizgi shara – aýrýdyń aldyn alý úshin organızmdi vaksınalyq preparattardyń kómegimen ımmýndaý. Qazaq «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» dep beker aıtpaǵan ǵoı.
Zardaby óte joǵary, áli tolyq zerttele qoımaǵan, elimizde buryn-sońdy tirkelmegen koronavırýs tárizdi ekzotıkalyq aýrýlar boıynsha ǵylymı-zertteý jumystaryn bıologııalyq qaýipsizdik deńgeıi joǵary zerthanalyq ortalyqtar men ınstıtýttar ǵana júrgize alady.
Mundaı múmkindigi bar kásiporyn Qazaqstanda ekeý ǵana. Biri – Otardaǵy Bıologııalyq qaýipsizdik problemalary boıynsha ǵylymı-zertteý ınstıtýty, ekinshisi – Almatydaǵy Ortalyq referenttik zerthana.
Al kúrdeli ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýge Ortalyq referenttik zerthananyń múmkindigi mol. Bir ǵımaratta 3 mınıstrliktiń ǵalymdary jumys isteıtindikten ǵylymı-zertteý problemalaryn birlese, keshendi túrde sheshýge tolyq negiz bar. Ákelingen synamalar jan-jaqqa tasymaldanbaı bir ǵımarat ishinde júrgiziletindikten, onyń syrtqy ortaǵa taralýyna jol berilmeıdi.
Bir aıta ketetin jaıt, «Veterınarııa boıynsha ulttyq referenttik ortalyǵynyń» Almaty fılıalynyń jarǵysynda ǵylymı-zertteý jumystarymen shuǵyldanýǵa bolady degen pýnkttiń joqtyǵy. Bul máseleni sheshý asa qıyn emes ári ketkende 10-15 kúnniń ishinde oryndalatyn sharýa. Sonymen birge ortalyqty ǵylymı dárejesi men ataǵy bar kadrlarmen tolyqtyrý qajet. Elimizde aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq deńgeılerdi qosa eseptegende 200-ge jýyq veterınarııalyq zerthana bar. Atalǵan ortalyq, osy zerthanalarǵa óziniń referenttik (qazylyq) qyzmetin óz dárejesine sáıkes atqarýy úshin ǵylym men bilimniń sońǵy jetistikterin zerttep, ony óz qyzmetine paıdalana alatyn ǵylymı-praktıkalyq áleýeti joǵary ortalyq bolýy tıis. Mundaı ortalyqtaǵy ǵylymı jumys koronavırýs qana emes, basqa da ekzotıkalyq aýrýlardyń taralýyn aldyn ala boljaý (monıtorıng), jedel dıagnoz qoıý, ımmýndaý úshin qoldanylatyn vaksınalyq preparattardy jetildirý jáne emdeý úshin qoldanylatyn dárilik preparattardy jetildirý baǵytynda bolýy kerek.
Qoryta aıtqanda, koronavırýs jáne basqa da ekzotıkalyq jáne emerdjentti aýrýlarmen kúresý keshendi, jedel jáne jan-jaqty, eń bastysy ǵylymı-zertteý jumystaryna negizdelgen bolsa, aýrý tez aýyzdyqtalyp, elimizdiń bıologııalyq jáne osyǵan negizdelgen basqa da qaýipsizdigi tolyq qamtamasyz etiletini sózsiz.
Batyrbek AITJANOV,
QazUAÝ professory, veterınarııa ǵylymdarynyń doktory
ALMATY
