Medısına • 28 Aqpan, 2020

Koronavırýs qalaı taraıdy?

1393 retkórsetildi

Dúıim dúnıeni dúrliktirgen «koronavırýs» sózi «qarjy daǵdarysy», «terrorızm», «zilzala», «sýnamı» jáne t.b. sózderden de qorqynyshty bolyp, álemdik deńgeıdegi eń ózekti máselege aınalyp barady. Aýrý qozdyrǵyshy – vırýs. Tabıǵatta aýrý týdyratyn mıkroorganızmder óte kóp: bakterııalar, kokkalar, basıllalar, rıketsııalar, hlamıdııalar, sańyraýqulaqtar, mıkoplazmalar, vırýstar dep tizbektelip kete beredi. Bulardyń ishindegi eń kúrdelileriniń birine vırýstar jatady. Vırýstar basqa mıkrobtarǵa qaraǵanda eń usaǵy, eger basqa mıkrobtardy mıkroskoppen ǵana kóretin bolsaq, al vırýstardyń usaqtylyǵy sonshalyq, elektrondy mıkroskoppen ǵana kórýge bolady.

Vırýstardyń basqa mıkroorganızmderden ereksheligi sol, bul bakterııalar ótpeıtin arnaýly súzgilerden ótip ketedi, zerthanalarda qoldan jasalǵan jasandy qorektik ortalarda ósip-damy­maıdy, tek tiri torshalarda ǵana tirshilik etedi, tiri nemese strýktýrasy aldyn ala buzylyp, untaqtalǵan ulpalarda, taýyq jumyrtqasynyń embrıonynda ǵana ósip-ónedi. Vırýstardy 1842 jyly D.Ivanovskıı ashqan bolatyn. Alǵashqyda ony vırýstar, ıaǵnı «ý» dep atady. Qazir onyń túri 200-den asyp ketti.

Vırýstardy zertteıtin ǵylymdy vı­rý­so­logııa dep ataıdy. Quramyn­daǵy qysh­qyl túrine baılanysty rıbonýk­leındi (RNQ) jáne dezaksırıbolnýkleındi (DNQ) dep eki topqa bóledi. Vırýstarda óz kezeginde ortapoksvırýs, gerpesvırýstar, adenovırýstar, parvovırýstar, reovırýstar, paramıksovırýstar, ortomıksovırýstar, koronavırýstar jáne t.b. bolyp bólinip kete beredi.

Vırýstar mıkroorganızmderdiń basqa túrlerine qaraǵanda óte kúrdeliligimen, zardap­tylyǵymen jáne tez juqqysh­tyǵy­men erekshelenedi. Adamzat tarıhyn­daǵy júzdegen, myńdaǵan emes, tipti mıl­lıon­daǵan adamdy ólimge ushyratqan epı­de­mııa­lyq, pandemııalyq jaǵdaılar osy vırýs­tardyń áserinen bolǵan. Eger aýrý bir eldiń edáýir bóligin qamtysa ony «epı­demııa» deıdi de, eger bul qubylys birneshe elderdi qamtıtyn kontınenttik deńgeıge deıin jetse «pandemııa» dep atalady. Janýarlar arasyndaǵy mundaı jaǵdaıdy sáıkesinshe «epızootııa» nemese «panzootııa» deıdi.

Árige barmaı-aq sońǵy júz jyldan ber­gi ǵylymı derekter vırýstar mıl­lıon­daǵan adamdardyń kózin joıǵanyn kór­setedi. О́tken ǵasyrdyń 18-19 jyldarynda bolǵan «Ispanka» pandemııasynyń negizgi sebebi tumaý aýrýynyń (H1N1) shtam­my bolyp, sonyń saldarynan aýrý­ǵa shaldyqqan 550 mıllıon adamnyń 50 mıl­lıony ólimge dýshar boldy. Keıbir derekterde 100 mıllıon dep aıtylady, aýrý Eýropa, Azııa asyp, Amerıkaǵa deıin jetti. 1957-1958 jyldardaǵy Azııa tumaýynan (H2N5) 70 myń, 1968-1969 jyldardaǵy Gonkong tumaýynan (H3N2) 37 myń, 2003-2009 jyldardaǵy qus tumaýynan (H5N1) 360 adam, 2009-2010 jyldardaǵy shoshqa tumaýynan (H1N1) 2600 adam ómirmen qosh aıtysty.

Dál qazirgi dúnıeni dúrliktirgen koronavırýs óte az zerttelgen vırýstarǵa jatady. Ashylǵanyna da kóp bola qoıǵan joq, 1968 jyly ǵana jeke top retinde bólindi. Koronavırýs deıtin sebebi, aýrý qozdyrǵyshyn elektrondy mıkros­koppen qaraǵanda vırýstyń antıgendik qurylymy (nýkleokapsıd) ortasy dóńge­lek­­tenip kelip shet jaqtarynan jan- jaqqa qaraı butaq tárizdi ósindiler taraı­tyndyqtan ony koronaǵa (tájge) uq­satyp koronavırýstar dep atap ketken.

Koronavırýs týdyratyn aýrýlarmen adamdarmen birge iri qara mal, túıe, shoshqa, ıt, mysyq jáne t.b. janýarlar da aýyrady.

Koronavırýstar negizinen tynys alý, as qorytý, júıke júıesin kóp zaqym­daıdy. Aýrý kóp jaǵdaıda jeńil ót­kenimen, onyń keıbir shtammdarynan kúrdeli asqynýlar paıda bolady. Ko­ro­navırýstar mýtasııaǵa óte beıim kele­di, bir túrden ekinshi bir túrge jyldam ózgerip, alǵashqyda janýarlarda, so­ńy­nan adamdarda, belgili bir ýaqyttan keıin qaıtadan janýarlarda aýrý týdyrady.

2019-nCov Ýhan koronavırýsy dep atalatyn jańa koronavırýs alǵash ret 2019 jyly bólindi. Bastapqyda onymen balyq bazaryna barǵan adamdar aýyrdy, adamdar aýrýdy janýarlardan juqtyrdy degen boljam bar, biraq qandaı janýar ekeni aıtylmady. Aqparat quraldarynyń derekteri boıynsha aıtylǵan bazarda teńiz sútqorektilerinen basqa, jarǵanat, taýyq, qoıan, jylan jáne janýarlardyń basqa da túrleri satylǵan. Osy janýar­lardyń biri aýrý oshaǵy bolýy múmkin, vırýs zoonoz retinde janýarlar men adamdar arasyndaǵy baılanystan nemese kóptegen mıkrobtar tárizdi aýaly-tamshyly joldar arqyly taraǵan. 2020 jyly 20 aqpanda dárigerler vırýstyń adamnan adamǵa juǵatynyn dáleldedi.

Negizgi juǵý joly aýaly-tamshyly, ıaǵnı adam jótelgende, túshkirgende, sóılegende juǵady. Sırek jaǵdaılarda bolsa da juǵýdyń kontaktili túri de kez­desedi. Tynys alý, as qorytý jáne júıke júıesiniń ishindegi eń kóp zaqymdalatyny tynys alý júıesi.

Aýrýdyń belgileri ókpe qabynýynyń jáne jedel respıratorlyq sındromnyń aýyr túriniń belgilerine uqsas keledi. Aýyrǵan adamda qurǵaq jótel paıda bolady, murynnan sý aǵady, tamaǵy jybyrlaıdy, temperatýra 380 S jáne odan da joǵary bolady, tynys alý qıyn­d­ap, aýa jetpeı qalady, adamnyń kóki­rek tusy qatty aýyrady, basy aýyrady, etterde aýyr­syný belgileri paıda bolady (mıalgııa), álsizdik beleń alyp, ókpe ul­pa­larynyń progressıvti buzylýy saldarynan adam esten tanyp, ólip ketýi de múmkin.

Koronavırýstar tuqymdasy 40 túrli vırýstan turady. О́tken ǵasyrda tirkelgen koronavırýstar jedel respıratorlyq vırýstyq ınfeksııalardyń qozdyrǵyshy ǵana bolyp, asa qaýip týdyra qoımaǵan bolatyn. 2003 jyly koronavırýstyń TORS-SoV degen túri álemniń 33 elinde pnev­mo­nııanyń (ókpe qabynýynyń), ká­dim­gi pnevmonııaǵa tán emes túrin ta­ra­typ, odan 623 adam kóz jumdy. Ǵa­lym­dar Ýhandaǵy 2019-nCoV korona­vı­rýsy men ókpe qabynýynyń óte aýyr túrin qozdyratyn TORS-SoV koro­navırýsynyń bir-birine 70 paıyz uqsas ekenin anyqtap otyr. Koronavı­rýstar taratatyn pnevmonııa bakterııalar taratatyn pnevmonııaǵa qaraǵanda óte kúrdeli ári jyldam ótedi. Mundaı jaǵdaı aýrýǵa jyldam dıagnoz qoıyp, emdik sharalar júrgizýdi qıyndatady.

Koronavırýstyń MERS-SoV degen túri 2012 jyly Saýd Arabııasynda in­det­tiń óte aýyr respıratorly sındromyn týdyryp, odan 416 adam ólimge dý­shar boldy, bul kórsetkish aýrýǵa shal­­dyq­qan adamdardyń 35 paıyzy bola­tyn. Adamdar aýrýdy túıelerden juq­tyr­ǵan. Qazirgi jańa koronavırýsty ǵalym­dar 2002 jyly Qytaıda ókpe qabynýy­nyń óte aýyr, kádimgi ókpe qabynýyna uqsa­maıtyn túrinen epıdemııa týdyrǵan SARS koronavırýsyna uqsatyp otyr.

Aýrýdyń biline qoımaıtyn ınkýba­sııa kezeńi óte qysqa 6-14 kún araly­ǵyn­da, al aýrý adamnan adamǵa juǵatyn bolsa tipten qysqa bolyp 5-6 kúnnen ary aspaıdy. Mundaı qysqa merzimde aýrýdyń belgileri tolyq paıda bolyp úlgermeıtindikten atalǵan indet­ke dıagnoz qoıý qıyndyq týdyrady. Sondyqtan emdeý sharalary kesh bastalyp, kóp jaǵdaıda nátıjesiz aıaqtalady. Koronavırýsty indettiń klınıkalyq belgileri jedel respıratorlyq vırýs­ty aýrýlardyń belgilerine óte uqsas ke­letindikten durys dıagnoz qoıýǵa múm­kindik bermeıdi.

Immýnodıagnostıkalyq zertteý ádis­teri arqyly nátıjeli dıagnozdy aýrýdy juqtyrǵannan keıin 21 kúnnen soń ǵana qoıýǵa bolady. Immýnofermentti taldaý (IFA) arqyly dıagnozdy aýrý paıda bolǵannan keıingi 10 kúnniń ishinde qoıýǵa múmkindik týady. Eń nátıjeli ári jyldam qoıylatyn dıagnoz ádisine molekýlıarlyq-genetıkalyq qubylysqa negizdelgen polımerazdy tizbekti reaksııany (PSR) jatqyzamyz. Oǵan synama retinde qandy, silekeıdi jáne basqa da fızıologııalyq suıyqtyqtardy qol­danady. Bul ádis arqyly dıagnoz qory­tyndysyn 4-5 saǵat ári ketkende 1 kún­niń ishinde alady. Atalǵan ádis DNQ frag­mentteriniń eń az mólsheriniń ózin kóbeı­týge múmkindik týǵyzady. Biraq bul ádis arqyly dıagnoz qoıý qymbatqa túsedi.

Emdeý ádisterine keletin bolsaq, jańa koronavırýsqa tikeleı qarsy áser etetin preparat áli tabylǵan joq. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń hattamasy bo­ıyn­­sha naýqas tolyq oqshaýlanady da, aýrý­­dyń aýyr, jeńildigine, indetti quby­lys­tyń ótý ereksheligine baılanys­ty jalpy vırýsqa qarsy emdik sharalary júrgiziledi.

Indetten qorǵanýdyń qarapaıym ádis­terine mynalar jatady: qoldy sabyndap jýý, sońynan spırtpen súrtý, jótelgende nemese túshkirgende aýyz ben muryndy oramalmen jaýyp turý, tumaý jáne sýyq tııý belgisi bar adamdarmen kóp aralasa bermeý joldaryn qarastyrý, jumyrtqa jáne et ónimderin qaınatqannan keıin qoldaný, úı janýarlary men jabaıy ańdarǵa kóp jaqyndaı bermeý jáne t.b.

Qazirgi tańda koronavırýs indetiniń aldyn alý úshin qoldanylatyn vaksına joq. Qytaı ǵalymdary vaksına alý jolda­ryn qarastyryp jatyr. Olar indet qoz­dyr­ǵyshyn bólip alǵanmen, vaksına jasaýǵa qajetti shtammdy áli tolyq anyqtaı almaı otyr. Bul óte aýqymdy ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýdi qajet etedi.

Negizinde juǵymtaldylyǵy óte joǵary koronavırýs tárizdi indetti aýrýmen kúresýdegi eń negizgi shara – aýrýdyń aldyn alý úshin organızmdi vaksınalyq preparattardyń kómegimen ımmýndaý. Qazaq «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» dep beker aıtpaǵan ǵoı.

Zardaby óte joǵary, áli tolyq zert­tele qoımaǵan, elimizde buryn-sońdy tir­kelmegen koronavırýs tárizdi ekzotı­kalyq aýrýlar boıynsha ǵylymı-zertteý jumystaryn bıologııalyq qaýipsizdik deńgeıi joǵary zerthanalyq ortalyqtar men ınstıtýttar ǵana júrgize alady.

 Mundaı múmkindigi bar kásiporyn Qazaqstanda ekeý ǵana. Biri – Otardaǵy Bıologııalyq qaýipsizdik problemalary boıynsha ǵylymı-zertteý ınstıtýty, ekinshisi – Almatydaǵy Ortalyq referenttik zerthana.

Al kúrdeli ǵylymı-zertteý jumys­taryn júrgizýge Ortalyq referenttik zert­hananyń múmkindigi mol. Bir ǵımarat­ta 3 mınıstrliktiń ǵalymdary jumys isteıtindikten ǵylymı-zertteý problemalaryn birlese, keshendi túrde sheshýge tolyq negiz bar. Ákelingen synamalar jan-jaqqa tasymaldanbaı bir ǵımarat ishinde júrgiziletindikten, onyń syrtqy ortaǵa taralýyna jol berilmeıdi.

Bir aıta ketetin jaıt, «Veterınarııa boıynsha ulttyq referenttik ortaly­ǵynyń» Almaty fılıalynyń jarǵy­synda ǵylymı-zertteý jumystarymen shuǵyldanýǵa bolady degen pýnkttiń joqtyǵy. Bul máseleni sheshý asa qıyn emes ári ketkende 10-15 kúnniń ishinde oryn­­dalatyn sharýa. Sonymen birge orta­lyq­ty ǵylymı dárejesi men ataǵy bar kadr­larmen tolyqtyrý qajet. Elimizde aýdan­dyq, oblystyq, respýblıkalyq deń­geı­lerdi qosa eseptegen­de 200-ge jýyq vete­­rı­narııalyq zert­hana bar. Atal­ǵan or­ta­lyq, osy zert­hanalarǵa ózi­niń refe­rent­tik (qazylyq) qyzmetin óz dáre­jesine sáı­kes atqarýy úshin ǵylym men bilim­niń soń­ǵy jetistikterin zerttep, ony óz qyz­meti­ne paıdalana alatyn ǵylymı-praktıka­lyq áleýeti joǵary ortalyq bolýy tıis. Mundaı ortalyqtaǵy ǵylymı jumys koronavırýs qana emes, basqa da ekzotıkalyq aýrýlardyń taralýyn aldyn ala boljaý (monıtorıng), jedel dıagnoz qoıý, ımmýndaý úshin qoldanylatyn vaksınalyq preparattardy jetildirý jáne emdeý úshin qoldanylatyn dárilik preparattardy jetildirý baǵytynda bolýy kerek.

Qoryta aıtqanda, koronavırýs jáne basqa da ekzotıkalyq jáne emerdjentti aýrý­larmen kúresý keshendi, jedel jáne jan-jaqty, eń bastysy ǵylymı-zertt­eý jumystaryna negizdelgen bolsa, aýrý tez aýyzdyqtalyp, elimizdiń bıologııalyq jáne osyǵan negizdelgen basqa da qaýipsizdigi tolyq qamtamasyz etiletini sózsiz.

 

Batyrbek AITJANOV,

QazUAÝ professory, veterınarııa ǵylymdarynyń doktory

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Beıqamdyqqa jol berilmeýi kerek

Rýhanııat • Búgin, 19:44

Úkimet syıaqy mólsherin belgiledi

Sport • Búgin, 19:42

Koronavırýssyz Qostanaı

Aımaqtar • Búgin, 19:27

Egemennen ertegi - jańa joba

Vıdeo • Búgin, 19:10

Túrkistan: Áskerıler kómekke keldi

Aımaqtar • Búgin, 18:48

Bıznesti jalaqy salyǵynan bosatý kerek

Ekonomıka • Búgin, 18:47

Kúrish eksportyna kedergi joq

Aımaqtar • Búgin, 18:35

Álem únemdele bastady

Álem • Búgin, 18:23

Jel sypyrdy aýlańdy erinshekteý

Ádebıet • Búgin, 17:38

Shymkentte indet juqtyrǵan taǵy 8 adam anyqtaldy

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 17:36

El eńsesin kótergen málimdeme boldy

Rýhanııat • Búgin, 17:35

Kádimgi bir Qydyr-ata sııaqty

Ádebıet • Búgin, 17:27

QWANT bilim berý jobasy ashylady

Bilim • Búgin, 17:01

Týnnel koronavırýstan qorǵaıdy

Koronavırýs • Búgin, 16:48

Betperde kıgen kóktem - 4

Qoǵam • Búgin, 16:41

Uqsas jańalyqtar