Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas
«Abaı – Uly dalanyń aqyny» ádebı keshiniń ejelgi grek jerinde, uly oıshyldar Gomer, Sokrat pen Arıstoteldiń elinde ótýiniń de urpaqqa tárbıelik taǵylymy tereń oqıǵa ekeni daýsyz. Adamzat órkenıetiniń qazaq halqynyń baı rýhanı murasymen is júzinde hakim Abaıdyń arqasynda tanysqany málim. Sondyqtan osy saparda da biz uly aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn, dana oılary men dara kózqarastaryn shetelde meılinshe keń taratý isine naqty úles qosý maqsatyn kózdegen edik. Al dúnıe júzi kitaphanalarynyń jetekshileri bas qosatyn halyqaralyq kongress Abaı murasyn nasıhattaý úshin taptyrmas múmkindik bolatyn.
Tól shyǵarmalarynda ejelgi zamandy, kóne tarıh pen eskiniń sózin oqtyn-oqtyn tilge tıek ete otyryp, hakim grek halqynyń rýhanı tájirıbesin zerdeleıdi. Ejelgi ellınderdiń óneri, fılosofııasy men tarıhy týraly óleńderinde, ásirese qara sózderinde aıtqandary – oǵan grek klassıkasynyń rýhy jaqyn ári túsinikti bolǵanynyń aıǵaǵy. Abaı óziniń «Jıyrma jetinshi sózinde» suhbatqa qatysýshylardyń biriniń atynan bylaı deıdi: «Gomerge báıitshiligi sebepti, Sofoklge tragedııasy sebepti, ıaǵnı bireýdiń sıpatyna túspektik, Zevksıske sýretshiligi sebepti tańyrqaımyn».
Uly dalanyń kóshpeli álemi «Odısseıa» poemasynda qarsylas jaqtyń qundylyqtaryna shynaıy adamgershilik turǵysynan baǵa beretin Gomerge de belgili bolǵan. Grek oıshylynyń danalyǵy sonda, ol saqtardyń ań stıli dástúrinde dúnıege kelgen kóshpeli eldiń óner týyndylaryn madaqtaı otyryp, qaıshylyqtardyń tigisin jatqyzýǵa, jýyspas jaqtardy jaqyndastyrýǵa tyrysady. Osydan bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep, Jáne súı haq joly dep ǵadiletti» degen tereń adamgershil ósıet qaldyrǵan Abaıdy búgingi urpaqtary ulttar men ulystar arasyndaǵy zor mámileger retinde qurmet tutamyz.
Memleket basshysynyń jyl basynda ult aınasy – «Egemen Qazaqstan» gazetinde jáne basqa da aqparat quraldarynda jarııalanǵan «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasy Uly dala aqynynyń shyǵarmashylyǵyn jan-jaqty zertteý men nasıhattaý jumysynyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndap berdi. «Abaıdyń shyǵarmalaryna zer salsaq, onyń únemi eldiń alǵa jyljýyna, ósip-órkendeýine shyn nıetimen tileýles bolǵanyn, osy ıdeıany barynsha dáriptegenin baıqaımyz, – dep oı túıedi mártebeli avtor. – Al ilgerileýdiń negizi bilim men ǵylymda ekenin anyq bilemiz. Abaı qazaqtyń damylsyz oqyp-úırengenin bar jan-tánimen qalady. «Ǵylym tappaı maqtanba» dep, bilimdi ıgermeıinshe, bıikterdiń baǵyna qoımaıtynyn aıtty».
Olaı bolsa, elimizdiń kitaphana salasyndaǵy ǵylymı-ádistemelik ortalyǵy ári oqý men bilimniń ordasy retinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq kitaphanasyna júkteler jaýapkershilik júginiń de joǵary ekeni aıqyn. Máselen, bizde qazir 122 tildegi 7 mıllıonǵa jýyq kitap saqtalsa, sonyń 30 myńnan astamy sırek kitaptar men qoljazbalar bolyp tabylady. Sonyń biri – Abaıdyń tuńǵysh shyǵarmalar jınaǵy 1909 jyly Peterbýrgtegi I.Boraganskıı baspasynan jaryq kórgeni málim. Asyly, aqyn shyǵarmalarynyń barlyq jınaqtaryna 1905, 1907, 1910 jyldarǵy Múrseıit qoljazbalarymen qatar atalmysh tyrnaqaldy kitap negiz etip alynyp keledi.
Abaı tulǵasyn ulyqtaýǵa baılanysty Ulttyq kitaphanada ótken jyly qolǵa alǵan aýqymdy jumys bıyl odan ári sátimen jalǵasýda. Máselen, jyl basynda, naqtyraq aıtqanda, 16 qańtarda Ulttyq kitaphanada «Abaı» ádebı ortalyǵy ashyldy. Maqsatymyz qazaq jazba ádebıetiniń negizin qalaýshynyń ári alǵashqy klassıginiń rýhanı murasyn keń tanystyrý jáne nasıhattaý bolyp tabylady. Ashyq qor turpatynda jumys isteıtin ortalyqtaǵy aqyn shyǵarmalary men ol týraly basylymdar, sırek ánderdiń notalary men kúıtabaqtar udaıy tolyǵyp otyrady. О́ıtkeni qazaqstandyq ádebıetshiler men jazýshylardyń, sýretshiler men kompozıtorlardyń Abaı taqyrybyna qalam tartpaǵany kemde-kem jáne onyń jalǵasa bereri de aıqyn.
Adamzattyń barsha uly tulǵalary sekildi ıisi adam balasyna degen súıispenshilikti ósıet etken Abaı murasynyń, aqyn taǵylymynyń shyǵarmashylyq adamdaryn qyzyqtyrýy – zańdy qubylys. Oqyrmandar mundaı ortalyqtyń ashylýy ártúrli mádenı-kópshilik jáne tarıhı-tanymdyq sharalar ótkizý men jańa jobalardy júzege asyrý úshin jaqsy múmkindik ekenin aıtýda. Máselen, osynda uly aqyn jaıynda ǵalymdarmen, aqyn-jazýshylarmen túrli kezdesý, tanymdyq leksııalar, taqyryptyq konkýrstar men kórmeler, ekskýrsııalar turaqty túrde ótip, óner uıymdarynyń Abaı týraly qoıylymdarynan úzindiler kórsetý, rýhanı máseleler boıynsha telehabarlar túsirý dástúrge aınalady.
Ulttyq kitaphanadaǵy merzimdi basylymdar, shetel ádebıeti, dıssertasııalar jáne óner bólimderinde de oqyrmandarǵa Abaı kórme-buryshtary qyzmet kórsetýde. Aqyn óziniń eń basty mıssııasy – týǵan halqyn ozyq ult retinde qalyptastyrý maqsatyn barsha adamdy súıý qaǵıdaty men joǵary adamgershilik qundylyqtar negizinde júzege asyrdy. Kóshpeli jurttyń tirshiligindegi zaman ıyǵyna túsken jáne óz basy qaterin aıqyn sezingen qaýip-qaterler ony qatty qapalandyrady. Hakimge eliniń laıyqty erteńi úshin «qaıran qazaǵyn» qarańǵylyq pen nadandyqtan, ıaǵnı azyp-tozý azabynan qutqarý qajet boldy.
Sondyqtan uly Abaı sol kezdegi Semeıdegi kitaphana arqyly Shyǵys pen Batysty tanyp, ǵylym men óner izdep, olardaǵy ónegeli isti el-jurtynyń qulaǵyna quıǵansha asyǵady. Osy jolda aqyn «Qınalma beker, til men jaq, Kóńilsiz qulaq – oıǵa olaq» nemese «Bireýi olaı, bireýi bulaı qarap, Túgel sózdi tyńdaýǵa joq qoı qazaq» dep ishi órt pen dertke toly. Amal qaısy, qandastary arasynda uly zamandastaryn túsinerlik jan az bolyp, ol óz óleńderinde «jazdym úlgi jastarǵa bermek úshin» dep, el keleshegine zor úmit artady. Qazir ǵylymı qyzmetkerlerimiz Abaı ómiri men shyǵarmashylyǵyna, onyń týystyq jáne aqyndyq aınalasyna qatysty birneshe kitap pen bıblıografııalyq kórsetkish ázirleýde.
Abaıdyń jańa jazba ádebıetimizdiń negizin salýynda dúnıe júziniń uly aqyndarynan, ıaǵnı olardyń kitaptarynan úırengeniniń paıdasy zor boldy. Hakim bilim men ǵylymdy «erinbeı oqyp bilýdi, tilenbeı tirlik keshýdi, ádiletti bolýdy» amanat etti jáne bulardy baqyt bıigine jetýdiń baspaldaqtary dep sanady. Al kitap pen kitaphananyń árbir adamnyń kókirek kózin ashyp, ómir mánin uǵynýdaǵy orny erekshe ekeni belgili. Biz oqyrmandarmen, jalpy jurtshylyqpen kezdesýlerde bul jaıynda naqty mysaldar arqyly jetkizýge tyrysamyz. Demek, «jastar ınternet turǵanda kitapty qaıtsin, bárin ǵalamtordan alady» deý, múlde aǵattyq.
Kitaphana qyzmeti de, álbette ótkir básekelestik talabyna shapshań beıimdelýi asa qajet. Degenmen, ınternet qansha ushqyr bolsa da, kitapty almastyra almaıdy. Bulaı deýge naqty dálelim de jetkilikti. Máselen, Ulttyq kitaphanada jyl saıyn Qazaqstan kitaphanalary basshylarynyń respýblıkalyq Keńesin ótkizý dástúrge aınalǵan. Osy basqosýlarda áriptester aqparattyq tehnologııalar zamanyndaǵy kitap pen kitaphananyń jaı-kúıin keń otyryp, ashyq talqylaımyz jáne olardyń nátıjesi kitap pen kitaphananyń mártebesin bıiktete túsýde. Soǵan oraı jurtshylyq bizdiń ujymdy erteńgi ǵalymdar men eljandy qaıratkerlerge rýhanı qazyna kiltin ustatyp, olardyń bolashaqtaryna óris ashyp, bilim saparyna joldama berip otyrǵan parasat ordasy retinde tanyp-biledi.
Abaı sekildi uly adamdar oqyp, kemeldengen kitaptar men kitaphanalar árbir mádenıetti jan úshin is júzinde aqyl men oıdyń, qaırat pen parasattyń ortalyǵy retinde qymbat. Endeshe, adam ǵalamtorda shyrmalǵan kezeńde de órkenıet qazynasy saqtalǵan kitap pen kitaphananyń aqparat kózi ǵana emes, oqyrmannyń «dıalog alańy» ári rýhanı aqylshysy ekeni jalǵyz meniń ǵana pikirim emes. Bul, tipti kitaphanashylar ǵana emes, barsha oqyrman qaýymnyń kózi jetken shyndyq: tap kitaptaı dos tabý ekitalaı. Biz kitap arqyly jańa, syrminez tanystarmen júzdesemiz, olardyń qoǵamdaǵy ózekti máselelerge degen sanalýan kózqarasyna qanyǵamyz. О́zimizdiń ómirlik ustanymdarymyz ben oı-pikirlerimizdi avtordyń jáne onyń keıipkerleriniń jeke kózqarasymen, sondaı-aq júris-turys, minez-qulqymen salystyramyz.
Abaı «Paıda oılama, ar oıla, Talap qyl artyq bilýge. Artyq ǵylym kitapta, Erinbeı oqyp kórýge» nemese «Bir táýir dos/ Tym-aq kerek, Oıy men tili bólinbes» dese, sondaı adal dostyń biri taǵy da kitap pen kitaphana ekeni kúmán keltirmeıdi. Shyny kerek, ekpini eresen aqparat aıdyny – ǵalamtor tolqynynda bir jutylyp ketseńiz, onyń qaıta bosata qoımas tuńǵıyq, ıi jumsaqty ılep jiberer ıirim ekeni anyq. Adam ómiri oqyp-toqýmen áldeqaıda mándirek jáne kitappen kezdesý bizdiń árqaısymyzdy órkenıet teńizine boılatyp, adamzat aqyl-oıy men ushqyr qııalynyń asyl qazynasyn megzeıdi. Ol sondaı-aq uly tulǵalarmen jolyqtyryp, olarmen ózara qyzyqty da tartymdy suhbat qurýǵa shaqyrady.
Al naǵyz mádenıetti ári rýhanı tereń bolǵysy kelgen zamandas kitap álemin sharlamaı tura almaıdy. «Myńdy jyǵatyn» bilim sapary qolymyzǵa alǵash álippe ustaǵan kúnnen bastap, mektep jáne aýyl kitaphanasymen dostastyrady. Budan ári ol halyq rýhynyń qazynasy tunǵan aımaqtyq, salalyq jáne Ulttyq kitaphanada jalǵasady. Ejelgi Otyrar, Aleksandrııa men Baǵdat kitaphanalarynyń endi qaıtyp oralmasynyń ókinish týǵyzatyny da, órkenıettiń zor jetistikteriniń biregeıi retinde bizdiń oıymyzda kitap turatyny da sodan. Tipti, qazirgi tehnıka men tehnologııa damyǵan kezeńde, ǵalamtor qansha qyspaqqa alsa da, syrlas dos – kitap qupııasy oǵan den qoıǵan adamǵa árqashan jańa qyrynan tanyla túspek.
Qazir kitaphana qyzmetin paıdalanýshylardyń kóńilderinen shyǵý men oqyrman tartý isinde bizdi tolǵandyratyn eń birinshi másele salanyń normatıvtik-quqyqtyq negiziniń jetilmegeninde bolyp otyr. Máselen, Qazaqstan Respýblıkasynyń «Mádenıet týraly» zańynda kitaphana qyzmetine qatysty bir ǵana 24-bap bar. Halyq rýhanııatynyń osy bir salasynyń ilgeri basýy úshin, bizdińshe, atalmysh baptyń sanyn, ıaǵnı aıasyn keńeıtý nemese óz aldyna derbes, jeke zań qabyldaý kerek. О́ıtkeni qolda bar normatıvtik qujattar men zań aktileri kitaphanalardyń aqparattyq jáne mádenı-tanymdyq, oqý-tárbıelik bilim berýge baǵyttalǵan qyzmetin tolyqqandy júzege asyrýǵa múmkindik bermeıdi.
Bir sózben aıtqanda, adamzat áleýetin damytý jolynda, onyń Abaı sekildi uly tulǵalarynyń, zııatkerlik, rýhanı, kórkem murasyna qoljetimdilikti qamtamasyz etý maqsat etiledi. Aıtalyq, kitaphana keńistiginde «Abaı» ádebı ortalyǵyn ashý sııaqty jumys ádisteri tulǵaaralyq dıalog qalyptastyrýǵa kómektesedi dep bilemiz. Bul úshin memlekettik jáne halyqaralyq baǵdarlamalarǵa qatysa otyryp, ózimizdiń áleýmettik mindetterimizdi meılinshe tolyqqandy iske asyrýymyz qajet. Demek, kitaphanalyq qaýymdastyqqa toptasý salanyń normatıvtik-quqyqtyq bazasyn jetildirýge, aqparattyq-kitaphanalyq qyzmet kórsetý ınfraqurylymyn damytýǵa jáne kitaphanalar júıesiniń kadrlyq áleýetin nyǵaıtýǵa kómektesedi.
Al qoıylǵan mindetterdi tabysty oryndaý, shynynda da, mamandardyń biliktiligi men qarym-qabiletine táýeldi. О́kinishke qaraı biliktiligi kitaphana salasynyń zamanaýı talaptaryna saı keletin qyzmetkerlerdiń tapshylyǵy jumysqa eleýli kedergi keltirýde. Elimizdiń kitaphanalarynda 9 myńnan astam adam eńbek etse, sonyń árbir úshinshisiniń arnaýly bilimi joq. Balalarmen, múmkindigi shekteýli jandarmen jumys isteýge qabiletti kitaphanashylar, basqarýshy menedjerler, kitap restavratorlary jáne basqa da maman kadrlar óte tapshy. Aıtalyq, respýblıkada «kitaphana isi» boıynsha maman daıarlaıtyn 9 joǵary jáne 13 arnaıy orta oqý orny bolǵanymen, olar jyl saıyn talapkerlerdi qajetti mólsherde qabyldaı almaı otyr.
Qazir halqymyzdyń Abaı sııaqty uly tulǵalarynyń murasymen kitaphanaǵa arnaıy kelmeı-aq, qashyqtyqtan tanysýǵa múmkindik bar. Aıtalyq, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń bastamasymen ashylǵan «Qazaqstandyq Ulttyq elektrondyq kitaphana» jyl saıyn álemniń 115 memleketiniń 120 myńnan astam paıdalanýshylaryna qyzmet kórsetedi. Olardyń qatarynda Reseı, Qytaı, Túrkııa, AQSh, Fransııa, Argentına, Chılı sııaqty elderdiń azamattary bar. Qazir onda Qazaqstannyń tarıhy, mádenıeti men kórkem ádebıetine qatysty 30 myńnan astam elektrondy-sıfrly kontent (kitaptar, ǵylymı eńbekter men sırek basylymdar) jınaqtalǵan.
Ulttyq elektrondyq kitaphana azamattardyń dúnıejúzilik órkenıet qundylyqtary men bilimge qoljetimdiligin, obektıvti jáne jan-jaqty aqparat alý quqyn júzege asyrýǵa kómektesedi. Buǵan qosa óz tarapymyzdan basylǵan mádenı muramyzdy meılinshe keń tanytýǵa baılanysty halyqaralyq «Álemdik sıfrly kitaphana» jáne «Eýrazııanyń altyn kolleksııasy» jobalaryna qatysamyz. «Sırek kitaptar men qoljazbalardyń elektrondy qoryn» uıymdastyrdyq. Buǵan qosa «Qazaqtyń klassıkalyq ádebıeti», «Qazaqstannyń qazirgi ádebıeti» elektrondy kitaphanalarynyń resýrstary kez kelgen oqyrman úshin qoljetimdi bolyp tabylady.
Jaqynda uly Abaıdyń ómiri men murasyn shetelderde de keńinen nasıhattaý maqsatynda Eýropa saparynan oraldyq. Bul aýqymdy joba respýblıkamyzdyń Mádenıet jáne sport mınıstrligi, Syrtqy ister mınıstrligi jáne shet memleketterdegi Qazaqstan elshilikteriniń qoldaýymen oıdaǵydaı júzege asyryldy.
Pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq akademııalyq kitaphananyń basshysy Úmithan Muńalbaevanyń jetekshiligimen bastalǵan saparǵa Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet, abaıtanýshy Tursyn Jurtbaı, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Kenjehan Matyjanov, Soltústik Qazaqstan, Túrkistan men Almaty oblystyq jáne Almaty qalalyq kitaphanalarynyń dırektorlary Beıbitkúl Ábilmájinova, Shárbaný Dınasılova, Ǵalııa Toqabaeva, Roza Qabıeva jáne basqa da zııaly qaýym ókilderi qatysty. Osy saparǵa jınalǵannan bastap, shetelde Uly Abaıdy ulyqtaǵan jáne alys joldan elge qaıtar kúnderde muqııat ári tııanaqty uıymdastyrýshylyq jumys pen áriptesterge degen sergek kózqarastyń kýásy bolyp, elge erekshe rızashylyqpen senimmen oraldyq.
Uly aqyn Abaı murasyn shetelderde dáripteý saparynyń joǵary deńgeıde uıymdastyrylýy osy jobanyń jetekshisi Úmithan Muńalbaevanyń orasan zor tvorchestvolyq izdenisi men qajyrly eńbeginiń nátıjesi dep aıtýǵa bolady.
Abaıdyń asyl sóziniń batysqa sapary barysynda Chehııanyń Praga qalasyndaǵy Klementıným atyndaǵy Ulttyq kitaphanasynda osy eldegi Qazaqstannyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi, belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri M.M. Tájınniń qatysýymen «Abaı» mádenı-aqparattyq ortalyǵy ashyldy. Is-sharaǵa qatysýshylar, sondaı-aq halqymyzdyń ulttyq qolóner týyndylarymen tanysyp, qazaqtyń qonaqjaı dastarqanynan dám tatty. Budan ári uly aqyn murasymen Majarstan, Slovenııa jáne Germanııa memleketteri jurtshylyǵy men jerlesterimiz «Álem tanyǵan Abaı» kórmesimen tanysyp, Abaı oqýlaryna qatysty. Barlyq is-sharada Qazaqstannyń atalǵan elderdegi Tótenshe jáne ókiletti elshileri J.J.Ábdiráshev, R.Iý.Vasılenko, D.Karıpovtiń bizben birge bolyp, jan-jaqty qoldaý kórsetkenin rızashylyqpen atap aıtý paryzym.
Bilim men ǵylymdy jyrlaǵan Abaı – shyn máninde jańashyl, renessanstyq tulǵa. Ol týǵan halqyn órkenıetti elder qatarynan kórýdi armandady. Jasampaz ómirdi dáriptep, ásirese adam balasyna degen mahabbatty erekshe ardaq tutqan aqynnyń qaıratkerlik tulǵasy árqashan asqaq. Sebebi bizdiń Abaı – zor shapaǵat pen meıirim ıesi. Ol tipti eline kómektesýdi oılap, tórt márte bolys, eki ret bı bolyp saılanyp, on segiz jyl bılik tizginin ustaıdy. Mundaı qaıratkerler tarıhta sanaýly ǵana, ıaǵnı ár halyqtyń óz Abaıy bar jáne osyndaı birtýar tulǵalar arqyly biz dúnıe júzine tanylamyz. Hakim Shyǵys pen Batystyń, dúnıe júziniń ádebıetin jaqsy bildi. Ol qazaqsha sóıletken Pýshkın, Lermontov jáne Baıron men Gete Uly dalanyń kórkem sózimen, tól ónerimen bite qaınasyp ketti.
Ǵulama Muhtar Áýezov ómiriniń úlken bóligin Abaı murasyn zerttep, abaıtaný iliminiń negizin qalaýǵa arnady. Jazýshynyń «Abaı joly» romany – ýaqyt synynan qoryqpaıtyn klassıkalyq týyndy. Memleket basshysy «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda Abaıdyń halqymyzben máńgi birge ekenin, uly aqyndy túsiný úshin sondaı bıikke kóterilýdiń qajettigin atap kórsetti. Abaı armany joǵary etıkalyq jáne adamgershilik qaǵıdattardy pash etedi. Ol halqymyzdyń ary men namysy, aqyly men júregi. Uly aqynǵa eń jaqsy tartý ony jańa urpaqtyń túsine alýynda desek, Ulttyq kitaphana ujymy da osynaý abyroıly iske atsalysyp, aıtarlyqtaı úles qosýdy ózine ardaqty mindet sanaıdy.
Baqytjamal OSPANOVA,
Ulttyq kitaphana dırektory, Qazaqstandyq kitaphanalyq odaqtyń tóraǵasy
