Otandyq avtoónerkásip qalaı damyp keledi?

О́ndiris qalaı quryldy?

Jalpy, otandyq avto^­óner­ká­sip tarıhyna toqtalsaq, 2003 jyly alǵashqy «NIVA» avto­kó­ligi shyǵarylǵan bolatyn. О́ndi­ris kólemi bar bolǵany birneshe myń birlikti quraǵan (2010 jyly eń kóbi – 4 myń dana) sol jyldary shyǵarylatyn ónim jelisin tek VAZ markasynyń kólikteri qu­­rady. Avtomobıl naryǵynyń ne­gizgi bóligi ımportqa tıesili bol­dy.

Kásiporyndardyń naqty min­det­teri men damýdyń negizgi ke­zeńi 2010 jyly motorly kó­lik qu­raldaryn ónerkásiptik turǵydan qu­ras­tyrý týraly alǵashqy keli­sim­derge qol qoıýdan bastal­dy. Degenmen, salany damytý jóninde qabyldanǵan keli­sim­derdiń tıimdiligi tómen bolyp, sa­ty­latyn otandyq avto­mo­bıl­­­derdiń úlesi 2016 jyly tek 26 paıyzdy qurady. Iаǵnı ynta­­landyrýdyń jańa ádisteri qa­jet edi. Osyǵan baılanysty Úkimet qosylǵan qun salyǵy (QQS) boıynsha preferensııalar, kádege jaratý alymyn en­gi­zý, jeńildikpen nesıe berý jáne lızıng baǵdarlamasyn ázirleý, ónim eksportyn qoldaý sekildi salany yntalandyrý sharalaryn qabyldady. О́ner­ká­sip­tik kooperasııa baǵdar­la­ma­sy iske qosyldy.

Atalǵan salany da­mytýǵa «Sa­ry­­arqa­­AvtoО́ne­r­kásip» JShS stra­te­gııa­lyq áriptesi re­tin­de SMS-JAC Motors syndy iri tran­sulttyq ınvestordy tartty. Osynyń barlyǵy sala­ny damytý, yntalandyrý baǵ­dar­lamalary boıyn­sha jańa tásilderdi engizýdiń nátı­je­sinde júzege asyryldy.

Kommersııalyq tehnıka óndi­ri­sine keler bolsaq, elimizge ja­han­dyq oıynshylar tartyla bas­ta­dy. 2005 jyly Qazaqstanǵa kelgen alǵashqy iri óndirýshi KamAZ bolatyn. Sodan keıin Dae­woo, Hyundai, IVECO, ANKAI jáne basqa da markalar óz óndi­risterin ashty. Sonyń ná­tı­­­jesinde, qysqa merzim ishin­de salyq aýdarymdary ese­bi­nen bıýd­jetti júıeli túrde tolyq­ty­ra­­tyn, irgeles salalardy esepke ala otyryp, ondaǵan myń jumys orny bar tutas sala quryldy. Avtoóndirýshiler sany artyp, adal básekelestik damı bastady.

Búgingi tańda mashına jasaý – óńdeý ónerkásibiniń qarqyndy damyp kele jatqan salalarynyń biri. 2010 jyldan bastap Indýst­rııal­yq-ınnovasııalyq damý mem­le­kettik baǵdarlamasyn iske asy­rý kezeńinde elimizde shama­men 400 mlrd teńgege 130-dan astam jańa mashına jasaý óndi­ri­si iske qosyldy. 14 myńnan astam ju­mys orny ashyldy. Bul kásip­oryn­dar ónimniń barlyq der­lik tú­rin shyǵarýdy ıgerip úlger­di (jınaqtaýshy jáne qosal­qy bólshekterden joǵary dál­dik­ti tehnıkany qurastyrýǵa deıin) jáne munaı-gaz, metallýr­gııa, sondaı-aq agroónerkásip se­kil­di ekonomıkanyń bazalyq sek­tor­larynyń qajettilikterin qam­ta­ma­syz etedi.

Qazirgi tańda Qazaqstanda av­to­­kólik quraldarynyń barlyq sa­na­tynyń óndirisi qolǵa alyn­ǵan. Elimizde 167 avtomobıl modeli, sonyń ishinde 39 jeńil mo­del, 22 álemdik brend jına­la­dy.

 Sala draıveri

Qazaqstannyń 2015-2019 jyl­­­darǵa arnalǵan ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý mem­le­ket­tik baǵdarlamasynda avto­­óner­­kásip basym salanyń biri re­tinde kórsetildi. Memlekettik baǵ­darlamada álemdik trendter Qa­zaqstannyń avtomobıl óner­kásibin damytýǵa yqpal ete­tini, oǵan qosa metallýrgııa, rezińke buıymdarynyń óndirisi, shyny óndirisi, toqyma óner­ká­sibi, elek­tr jabdyqtary men qu­ral­dary óndirisi, ǴZTKJ jáne t.b. sekildi irgeles salalardy damytýǵa da septigin tıgizetini aıtyldy. Eki besjyldyqta avtomobıl jasaý Qazaqstannyń mashına jasaý salasynyń draıverleriniń bi­rine aınaldy. Iri torapty qu­ras­tyrýdan (DKD) usaq torapty qu­rastyrýǵa (CKD) kóshý iske asyryldy. Mysaly, shanaqtardy dánekerleý jáne boıaý boıynsha tehnologııalyq operasııalar qolǵa alyndy. Qazir elimizde satylatyn avtomobılderdiń 60 paıyzy Qazaqstanda shy­ǵa­ryl­ǵan.

Avtoónerkásipti jergi­lik­ten­di­rýdiń ortasha deńgeıi 33 paıyz­dy quraıdy, al keıbir úlgiler bo­ıynsha eń joǵary deńgeıi 50 pa­ıyzdan asady. 2010 jyldan bastap óndiris kólemi 12,5 esege ósti (2010 jylǵy 4 myń birlikten 2019 jyly 50,4 myń birlikke deıin). Mashına jasaýdyń jalpy kólemindegi avtoónerkásip úlesi 2010 jylǵy 4 paıyzǵa qaraǵanda 26 paıyzǵa jetti. О́nerkásiptegi avtoónerkásip úlesi 1,9 paıyzdy qurady. 2019 jyly avtomobıl ónerkásibinde 359,5 mlrd teńgege 50 447 birlik kólik quraly óndi­ril­di, naqty kólem ındeksi (NKI) 162,5 paıyzdy qurady. Onyń ishinde 44 077 jeńil avtomobıl ón­di­rildi, óndiris ósimi 46,8 pa­ıyz­­dy qurady.

Satylymdaǵy qazaqstandyq avto­­mobılderdiń úlesi 59 pa­ıyz­­ǵa deıin artty (2018 jyly – 49 paıyz), Qazaqstanda eń kóp satylatyn avtomobıl bren­­diniń 5-niń 4-i otandyq óndi­ris­ke tıesili. Qazaqstandyq avtobıznes qaýymdastyǵynyń máli­me­tin­she, 2019 jyly 16 332 Hyun­dai avtomobıli (+75,7 paıyz), 14 623 birlik Lada (+9,8 paıyz) jáne 5 366 Ravon avtomobıli (+912 paıyz) óndirildi. Sondaı-aq bestikke Kia (3683 birlik) jáne JAC (2 775 birlik) markalary kirdi. Elde óndirilgen avto­kólikterdiń jartysy der­lik iri avtokólik óndirýshi «Sary­arqa­AvtoО́nerkásipke» tıesili. Qostanaı zaýyty óndiristi eki ese ulǵaıtyp, jalpy somasy
186 609 mln teńgege 25 802 dana­ǵa deıin jeńil avtomobılder, júk kólikteri men avtobýstar shy­ǵar­dy.

 Eksport naryǵy

Ishki qazaqstandyq naryqtyń shaǵyn kólemin eskere otyryp, otan­dyq mashına jasaýshy­lar uzaqmerzimdi josparlaýda eks­porttyq kólemdi ul­ǵaı­tý­­­dy qarastyrýy tıis. Mem­l­e­­­kettik organdar tıisti ju­mys­­­­tardy júrgizip jatyr. Má­­se­­len, Qazaqstan Respýb­lı­­­ka­­­­­­synda ekologııalyq taza av­to­­­­­­mobılder óndirisin ynta­lan­­­dyrý tetigi aıasynda avto­óner­­­kásip kásiporyndaryn eks­port­­tyq qarjylandyrý kóz­del­­gen. Marketıngtik ilge­ri­le­­tý­­men qatar, el ishinde daıyn ónimdi ta­sy­maldaýǵa jáne eks­­port­tyq naryqtarda ónimdi ser­­tı­­fıkattaýǵa jumsalǵan shy­­­ǵyn­dar­dyń bir bóligin óteý sha­ra­lary kórsetiledi. Bul biz­diń kásip­oryn­­dar­ǵa syrt­qy na­ryq­qa qol jet­kizýdi je­ńil­detýge múmkindik ber­di. О́z keze­gin­de otandyq ká­sip­oryndar júr­gi­ziletin tehno­lo­­gııalyq opera­sııalardyń sanyn arttyryp, jergilikti úles pen materıaldardy paıdalanyp, iri serııa­ly óndiriske shyǵýy tıis. Sonymen qatar Qazaqstanda avto­­­komponenttik bazany damytý josparlanýda. Atqarylǵan ju­­­mystyń nátıjesinde eksport 2018 jylmen salystyrǵanda 10 ese­ge artty. 2019 jyldyń qory­tyn­dysy boıynsha 2 629 avtokó­lik eksporttaldy. Avto­mo­bılder kó­bi­nese Reseı Fede­rasııasy men О́zbekstanǵa eksporttalady. Sheteldik saty­lym­dardyń negizgi bóligin 2019 jyly JAC (1471), Hyundai (716) jáne Ravon (442) markalary qurady. Bul markalarǵa kórshiles elderde marka­lardyń dıstrıbıýtorlary tapsyrys beredi.

 О́nerkásiptik úrdister

Sońǵy jyldary avto­ón­di­rýshiler jańa naryqqa qol jet­ki­zý, ótkizý jelisin keńeı­tý, jańa tehnologııalar alý maq­sa­tyn­­da strategııalyq serik­tes­ter­­di izdestirýde. Keıingi kezde avto­­mobıl salasyn damytýdyń ne­giz­­gi baǵyttary otynnyń jańa túr­lerin paıdalaný, jańa kons­trýk­­sııalyq materıaldardy qol­daný, jaılylyqty arttyrý ese­binen janarmaı tutynýdy aıtar­lyqtaı tómendetý, sapalyq jáne baǵa belgileri boıynsha da, nysanaly maqsaty boıynsha da modeldik qatarlardy ártarap­tan­dyrý boldy.

Qazaqstandyq mashına jasaý ekologııalyq taza kóliktiń da­mýy­na baılanysty jalpy ál­em­­dik trendten qalys qalyp jatqan joq. 2014 jyly elektro­mo­bıl­derdiń birinshi partııasy shy­ǵa­ryldy, sondaı-aq otandyq óndi­­ristiń 15 elektrli avtobýs qol­danysta.

 Damytý sharalary

Úkimet salany yntalan­dy­­rý boıynsha sharalardy qa­byl­­dady, onyń ishinde QQS bo­ıynsha artyqshylyqtar, jeńil­dik­pen nesıelendirý jáne lızıng baǵdarlamasyn ázirleý, ónim eksportyn qoldaý tetikteri bar. 2019 jyly maýsym aıyn­da 2019-2024 jyldarǵa arnal­ǵan mashına jasaýdy damytý jónindegi Jol kartasy beki­til­di, bul mashına jasaýdyń bar­lyq shaǵyn salalaryn qamtıdy jáne qoldaý sharalary boıyn­sha is-sharalar keshenin qaras­tyrady. Olar – salyq artyq­shy­lyqtary, qarjylaı jáne shıki­zat­tyq qoldaý, bilikti kadrlarmen qamtamasyz etý jáne taǵy bas­qalary.

Kooperasııalyq baılanys­tar­­­dy damytý úshin 2019 jyly 3 sá­ýirde Qazaqstan men Re­seı Fe­derasııasynyń ara­syn­­­da Bir­les­ken is-qımyl baǵ­­d­­ar­­­la­­masy qa­byldandy. Bul ke­­le­si jo­ba­lar­daǵy koo­pe­­ra­­­sııa­­ny qa­ras­ty­ra­dy. Aıtalyq, óner­ká­siptik koopera­sııa baǵ­dar­la­masy aıasynda «KamAZ» JAQ, «AVTOVAZ» JAQ jáne «Hende Motor Maný­faktýrıng Rýs» JShQ júk avto­mobılderiniń jetekshi bilik­te­riniń basty berilis redýktorlaryn shyǵarý zaýytyn, quıý zaýytyn jáne ǵylymı-zertteý ınjınırıng ortalyǵyn salý boıynsha birlesken jobalardy iske asyrýdy pysyqtaý bastaldy.

Almaty qalasynda «Hyundai» jeń­il avtomobıl markasyn shy­­ǵa­ratyn «Hyundai Trans Kaz­akhs­tan» JShS jańa zaýy­ty­nyń qurylysy bastaldy, onyń qýaty birinshi kezeńde jylyna 30 myń birlikti, al ekinshi kezeńde 45 myń birlikti quraıdy.

SMS-JAC Motors «Sary­ar­q­aAvtoО́nerkásip» JShS ala­ńyn­da óndiris kólemin arttyrý jáne shyǵaratyn avtomobılder jelisin keńeıtýden basqa, avtokomponentter óndirisin jolǵa qoıýdy josparlap otyr. Qytaılyq seriktesterimen ynty­maq­­tas­tyq aıasynda shınalar men dvıgatelder shyǵaratyn zaýytty iske qosý josparlanǵan, bul Qazaq­standaǵy avtokomponent bazasyn damytýǵa qýatty ser­pin bermek. Sonymen qatar Den­saý­lyq saqtaý men Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrleri Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynda sanıtarlyq kólikti jańartý boıynsha Jol kartasyn bekitti, bul sanıtarlyq kó­lik­­­ti lızıngtik qarjylandyrý teti­­gi esebinen jańartýǵa múm­kin­dik beredi. Jol kartasyna sáıkes oblys ákimdikterindegi, res­pýblıkalyq mańyzy bar qala­lardaǵy densaýlyq saqtaý basqarmalary úshin lızıngtik qarjylandyrý sharttary mynadaı: lızıng merzimi 5 jyl, syıaqy mólsherlemesi otandyq taýar óndirýshiler úshin 7 pa­ıyzdan aspaıdy, avans tólemi qarastyrylmaǵan, jeńildik usynylatyn kezeń 12 aıǵa deıin. 2019 jyly 800 jedel járdem kóligine jáne 2019-2020 jyldary 18 jyljymaly medısınalyq keshen úshin 10 mlrd teńge bólindi.

 О́ndirýshilerdi qoldaý

Avtoóndirýshilerge óń­deý óner­­ká­sibindegi bas­qa kásipo­ryn­­darmen qatar arnaıy ınves­tı­­sııa­lyq kelisimsharttar aıasynda salyq jáne kedendik jeńildikter usynylady. Bul shara­lar jeńildikti nesıelendirý baǵ­darlamalarymen qatar avto­kó­lik quraldarynyń qazaq­stan­dyq ekologııalyq taza óndirisin d­a­­mytýdy yntalandyrady. Qa­zaqstanda ekologııalyq ta­za kó­lik quraldarynyń shy­ǵa­­­­ryl­ýy­na baılanysty, 2018 jyl­­­dan bas­tap avtoóndirýshiler to­ly­­­­ǵymen besinshi ekologııalyq sy­­nypqa kóshti, sonyń ishinde kom­mer­sııa­lyq tehnıkany da­ıyn­daýda da elektrmobılder óndi­ri­si ıge­ril­di.

Ekologııalyq taza kólik qu­ral­daryn óndirýde (Eýro-4 jáne odan joǵary ekologııalyq klas­tarǵa sáıkes keletin, elektrd­vı­ga­­telderi bar) jáne ónerkásiptik qu­rastyrý týraly kelisim aıasyn­da jergiliktendirýdi kezeń-ke­zeń­­men arttyrý boıynsha ta­lap­­tardy oryndaý kezinde ón­di­rýshiler óndiristik proses­ter boıynsha shyǵyndardyń ornyn toltyrý túrindegi ynta­lan­­dy­rýǵa úmitker bola alady. Avtomobıl ónerkásibiniń jer­­giliktendirilýiniń ortasha deń­ge­ıi 33 paıyzdy quraıdy, jekelegen modelder boıynsha eń joǵarǵysy 50 paıyzdan asady. Yntalandyrýshy damytý sha­ra­larymen birge jergilikti qam­tý úlesi men óndiris kóle­min arttyrý shyǵarylatyn kólik qural­da­rynyń qunyn tómen­de­tý­ge ba­ǵyt­talǵan.

О́ńdeý ónerkásibin qoldaýdyń jalpy sharalarynan basqa, je­ńil­­dikpen avtonesıelendirý jáne je­ńil­dikti lızıng baǵ­dar­la­ma­­la­ry óziniń nátıjeligin kór­setti, sonyń aıasynda «BRK-Lı­zı­ng» AQ jumys istegen 4 jyl ishinde 50 mlrd teńge bólindi (42 mlrd teńge – avtonesıelendirýge, 8 mlrd teńge – lızıngke). 2019 jylǵy qazan aıynan bastap «BRK-Lızıng» AQ arqyly Ult­tyq banktiń jeńildikpen avto­ne­sıelendirý baǵdarlamasy iske qosyldy, sol arqyly 5 jyl boıy 100 mlrd teńge bólý kózdelgen (jyl saıyn 20 mlrd teńgeden). Baǵdarlama turǵyndar arasynda zor suranysqa ıe, búginde qara­jat­ty ekinshi ret ıgerý júr­gizil­ýde.

 Avtobýs parkin jańartý

2019 jyldyń 12 aıynda avtobýs shyǵarý kólemi 2,5 ese ósti (1 076 birlik). Qosymsha yn­ta­­landyrý retinde 2018 jyl­dan bastap qazaqstandyq óndi­ris­tiń avtobýstaryn lızıngke ótkizý baǵdarlamasy jumys is­teı­­di. Respýblıkalyq bıýdjet­ten «BRK-Lızıng» AQ-ǵa 33,5 mlrd teńge bólindi, búginde
1 550 birlik avtobýsty jetkizýge qar­jy­landyrý jasaldy. «BRK-Lızıng» AQ málimeti boıynsha, 2020 jylǵy qańtar aıyndaǵy jaǵdaı boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynda tozǵan avto­býs­­­tar parkin jańartý jónin­degi keshendi jospar aıasynda 904 Yutong avtobýsy, 330 Ankai avtobýsy, 181 Daewoo avtobýsy, 75 Golden Dragon avtobýsy jáne 60 DongFeng avtobýsy óndirilýde jáne onyń bir bóligi jetkizildi.

Damý keleshegi

Sóz sońynda elimizdegi avtomobıl salasynyń damýy úshin perspektıvalardyń shyny­men de joǵary ekenin atap ótken jón. О́ıtkeni otandyq avto­mo­bıl ja­saýdy damytý mem­­­le­kettiń ortasha jáne uzaq­mer­­­zimdi jos­­par­laý boıynsha baǵ­dar­la­malyq qujattarynda belg­ilengen múd­de­le­­rine jáne basym­dyq­taryna saı keledi.

Bıyl Qazaqstanda 10-nan astam jańa avtomobıl modeliniń óndi­risi bastalady. Qysqa merzim ishin­de avtomobıl ónerkásibi ónim­deriniń jalpy kólemin 100 myń avtomobılge deıin jetkizý josparlanǵan, sonyń ishinde 10-15 myńy – Reseıge, Qyrǵyzstanǵa, О́zbekstanǵa, Tájikstanǵa, Bela­rýs­ke, Ázerbaıjanǵa jáne basqa da elderge eksporttalady.

Almaty qalasynyń Indýs­trııa­lyq aımaǵynda qýaty jylyna 45 myń birlikti quraıtyn «Hyundai» zaýyty ashyldy. Jańa zaýyt qurylysyna salynǵan ınvestısııalar kólemi 25 mlrd teńgeni qurady. Ekinshi kezegi jáne shanaqty dánekerleý men boıaý tehnologııalyq operasııalary oryndalatyn alǵash­qy avtomobıl óndirisi 2020 jyldyń qyrkúıek aıyna jos­par­lanǵan. Kásiporyn 700-ge jýyq jańa jumys ornyn qurýǵa múm­kindik beredi. Qazaqstan óńir­lerinde dıler jelisin qurý shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna oń yqpalyn tıgizetin bolady.

Bıyl qańtar aıynyń sońyn­da el Premer-Mınıstri A.Mamınniń qatysýymen «Ýzav­to­sanoat» AQ jáne «Kazakh­Export» eksporttyq saqtan­dy­rý kompanııasy» AQ arasynda yn­tymaqtastyq týraly keli­sim­ge qol qoıyldy, sondaı-aq «SaryarqaAvtoО́nerkásip» JShS men «UzAuto Motors» AQ arasynda avtomobılderdiń mashına jıyntyqtaryn jetkizý týraly shartqa qol qoıyldy.

Keleshekte avtomobıl óner­ká­sibinde 2021 jyldyń basynan bastap kólik quraldaryn ón­er­­­kásiptik qurastyrý týraly jańa kelisimderge kóshý jo­ly­­men jergilikti qamtý úlesin ul­ǵaıtý jumystaryn jal­ǵas­ty­rý, qazaqstandyq avto­ón­di­rý­shi­lerdiń seriktesterimen óndi­ris­tik kooperasııany damytý, sonyń ishinde avtokomponentter ón­di­ri­si, sondaı-aq elektromobılder óndi­risin ıgerýdi jal­ǵas­­tyrý kózdelgen.