Ekologııa • 03 Naýryz, 2020

Aýaǵa da daýa kerek

364 retkórsetildi

Byltyr jergilikti bıýdjetten Almaty qalasynyń tabıǵatyn qorǵaý men qorshaǵan ortany jaqsartýǵa 1,5 mlrd teńge bólingen. Odan bólek qala mańynda ornalasqan tabıǵatty paıdalanýshylardyń esebinen osy maqsatta 2 mlrd 100 mln teńge aýdarylypty. Atalǵan qarjynyń 70 paıyzy qalanyń aýa keńistigin jaqsartýǵa jumsalǵanymen, nátıje az.

Jýyrda megapolıstiń bas ekologtary bas qosyp, ótken jyldyń nátı­jelerin qorytyndylady. Sarapshylar men belsendiler aýanyń kúnnen-kúnge las­tanyp bara jatqanyna alańdaıdy. «Ze­lenoe spasenıe» ekologııalyq qoǵa­mynyń jetekshisi Sergeı Kýratovtyń aıtýynsha, qaladaǵy ekologııalyq jaǵ­daıdy zań júzinde retteý qajet. О́ıt­keni keıbir úlken óndiristik kásip­oryndar men shaǵyn bıznes ıeleri eko­logııalyq-sanıtarlyq talaptardy saq­tamaıdy. Sonyń saldarynan eń al­dymen adamdar zardap shegedi. «Biz­diń qoǵamǵa Almatydaǵy «Qaırat» shaǵyn ­aýdanynyń turǵyndary shaǵymdandy. Olardyń úıleriniń janynan úlken avtobýs parki ashylypty. Bir qaraǵanda qalypty jaǵdaı sııaqty. Qoǵamdyq kólik qalaǵa qajet-aq. Másele mynada. Qoldanystaǵy zańǵa sáıkes, avtopark aýany lastaıtyn quraldardyń qataryna jatady. Sondyqtan bul turaq úılerden kem degende 300 metr qashyqtyqta ornalasýy tıis. Al bul avtobýs parki men turǵyn úıdiń arasy nebári 10 metr. Tańerteń qoǵamdyq kólikterdi otaldyra bastaǵanda jan-jaǵyn qara tútin qaýlaıdy. Osyǵan oraı biz qaladaǵy barlyq jaýapty jáne quzyrly mekemelerge túsinikteme berýlerin suradyq. О́kinishke qaraı búginge deıin mardymdy jaýap ala almadyq», deıdi S.Kýratov.

2019 jyldyń qorytyndysy boıyn­sha aýaǵa 124 myń tonna lastaýshy zattar shyǵarylsa, sonyń 80 myńy avto­kólikterden bólinetin ýly zattarǵa tıesili eken. Shahardyń ózinde tirkelgen temir tulparlardyń sany jarty mln-nan assa, syrttan táýligine 200 myńdaı kó­lik kiredi.

Sarapshylardyń aıtýynsha, megapolıstiń aýasyn lastap otyrǵan negizgi eki faktor bar. Onyń alǵashqysy biz joǵaryda keltirgen kólikterdiń kóptigi bolsa, odan da soraqysy qalanyń basym bóligin jylýmen qamtyp otyrǵan jylý qazandyǵynan shyǵatyn kómir tútini. Sondaı-aq qala mańyndaǵy 3 myńnan astam jer úı áli kúnge deıin gazǵa qosylmaǵan.

 – Ásirese qys pen kúz aılarynda taý ańǵaryna shyǵyp qarasańyz, qalanyń tóbesi ys pen tútinge tolady. Jylytý maýsymy bastalǵan bul kezeńde, megapolıstegi eń úlken JEO-nyń da tirshiligi qaınaı túsedi. О́kinishtisi, onda áli kúnge kómir paıdalanylady. Kúni-túni býdaqtaǵan ýly tútin qalany torlamaı qaıtsin. Ony gazǵa kóshirý máselesi talaı ret qozǵaldy. Degenmen, tehnıkalyq, fızıkalyq turǵydan munyń qaýiptiligi de bar. Osyny eskergen mamandar bul problemany sheshýdiń basqa da ońtaıly joldaryn usyndy. Menińshe, qalanyń 8 aýdanyna jeke-jeke gazben jylytatyn qazandyqtar ornatpaı, másele tolyq sheshilmeıdi. Budan bólek, qala irgesindegi jeke sektorda ornalasqan úılerdiń jartysyna jýyǵy gazǵa qosylmaǵan. Oǵan sebep, gazben jylytýǵa qosylýdyń bastapqy qunynyń qymbattyǵy. Ony arzandatý máselesin kóterip, jaǵdaıdy baqylaýda ustaý qajet. Kómirmen jylytatyn qazandyqtar súzgisiniń udaıy aýystyrylyp turýyn da qatań qadaǵalaǵan abzal. Almatynyń eki mln ǵana turǵyny bar. Alaıda ekologııalyq ahýal 20 mln halyq shoǵyrlanǵan Mehıko, 17 mln halyq ómir súretin Tegeran men Shanhaı, 10-15 mln-nyń aralyǵynda halqy bar Nıý-Iork, Ystanbul, Máskeý sııaqty qalalarmen qatar tur. Bul óz kezeginde kimdi bolsyn oılantatyn ótkir másele. О́ıtkeni memleket úshin adam densaýlyǵynan asqan baılyq joq, – deıdi qoǵam belsendisi Ashat Asylbekov.

 Maman tilge tıek etken qorshaǵan ortaǵa JEO arqyly taraıtyn tútin de, kólikterden keletin kesapat ta taıaýda ótken qala ákimi Baqytjan Saǵyntaevtyń halyqqa esep berý jıynynda da aıtylmaı qalǵan joq. Shahar basshysy ekinshi jylý elektr ortalyǵyn aralaǵanyn aıtyp, qazandyqtardyń jumysyn kórip, gazǵa aýystyrý múmkindikterin qarastyryp jatqanyn málimdegen bolatyn. «Qalanyń aýasyn neniń kóp lastap jatqany mańyzdy emes. Atalǵan máseleni sheshý boıynsha keshendi sharalar qolǵa alyndy. Biz osylaı qosymsha qarjylandyrýǵa qol jetkizdik jáne ekinshi jylý elektr stansasyn gazǵa aýystyrý jumysyna kirisip kettik. Qazir tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ázirlenýde. Ony turǵyndarmen talqylaımyz jáne birigip sheshim shyǵaratyn bolamyz», degen bolatyn B. Saǵyntaev.

 Mamandardyń sózine sensek, bir ǵana kóliktiń jyl ishinde aýaǵa tastaıtyn qaldyqtarynyń ishinde kómirqyshqyl oksıdi 800 kılony, azot oksıdi 40 kılony quraıdy. Basqa da aýaǵa taraıtyn kómirqyshqyl zattary bar. Osylaısha kólik tútinimen qorshaǵan ortaǵa 200-den astam zııandy zattar túsedi. Jalpy el aýmaǵynda qorshaǵan ortany lastaıtyn zattardyń 60 paıyzy kólikterden keledi. Oǵan qosa janarmaı quıý beketterindegi benzın men dızel sapasyn kún saıyn tekserip otyrý qajet.

 Bul rette shaharda agregattarynda aqaýlary bar kólikterdi júrgizbeý maqsatynda tıisti sharalar qabyldanǵan. Is-shara barysynda 189 kólikke tekserý jumystary júrgizilip, onyń ishinde 47 avtokólikte lastaýshy zattardyń normatıvten aýytqýy anyqtalǵan. Zańǵa sáıkes júrgizýshilerge tıisti ákimshilik jaza qoldanylǵan.

 Saıyp kelgende Almatynyń ekologııasyn qalypta ustaý jan-jaqty keshendi jumystardy qolǵa alýdy qajet etedi. Byltyr Almaty qalasyn damytýǵa baǵyttalǵan keńes ótkizgen Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev shahardyń ekologııalyq ahýalyna aıryqsha toqtalyp, qoǵamdyq kólikterdi gazǵa jáne basqa da janarmaıdyń ekologııalyq zııansyz túrlerine kóshirý isin kesheýildetpeı aıaqtaýdy, qalanyń jeke sektorlaryn jáne qala mańy aımaǵyn gazdandyrýdy júıeli júzege asyrýdy, aǵashtar men alma baqtaryn zańsyz otaǵandarǵa shara qoldanyp, qatań baqylaý ornatýdy mindettegen edi. Bul baǵyttaǵy jumystar júıeli jalǵasýda. Degenmen ekologtar tarıhy tereńde jatqan arý qalany ekologııalyq apattan qalaı da saqtap qalý kerek dep dabyl qaǵýda.

 

ALMATY           

 

Sońǵy jańalyqtar

Taraz qalasy karantınge jabylady

Aımaqtar • Búgin, 21:48

Asqar Altaı. VIRÝS-MÝTANT (Novella)

Ádebıet • Búgin, 19:07

Tankerlerdiń qaıda baratyny belgisiz

Ekonomıka • Búgin, 18:32

Ár teńge úshin esep berýge daıynbyz

Ekonomıka • Búgin, 17:01

Esik nege «tesik»?

Qoǵam • Búgin, 15:25

Betperde kıgen kóktem - 5

Qoǵam • Búgin, 15:10

Qyzylorda oblysy: Taǵy 3 adam vırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 13:31

COVID-19 vırýsy mysyqtan tabyldy

Álem • Búgin, 12:03

Syrdarııaǵa jylanbalyq qaıdan kelgen?

Aımaqtar • Búgin, 11:32

Koronavırýs hám kóshe sýretteri

Álem • Búgin, 10:51

Uqsas jańalyqtar