Súrligip júrip súırikteı-súırikteı bes jigit jataqhananyń bir bólmesinde toqaılastyq. Tanystyq. Shetinen aqyn. Aǵyp tur! Ortasynda osaly joq-aý! Aty- jónimizdi surasyp, eptep shúıirkeleskesin:
– Mektepti qalaı bitirdiń? – dep surastyq ózara.
– Attestatymnyń jartysy «bes», jartysy «tórt!» – dedi bireýi aǵynan aqtarylyp.
– «Tórtim» – tórteý, qalǵany «Bes!» – dedi ekinshisi.
– Eki sabaqtan «úshim» bar. Matematıka men fızıkadan! – dedi úshinshisi.
Eki beti boryqtaı, erini shıedeı qyp-qyzyl jigit sál-pál kúmiljip, qysylyp-qymtyrylǵandaı syńaı tanytty da:
«Tórt joq!» – dedi qysqa ǵana. Bárimiz shý ete qaldyq:
– Nemene, sonda attestatyńnyń bári «úsh» pe? – dedik úrpıisip. Sóıtsek, ol mektepti altyn medalmen bitirgen eken. Ol balamyz oqýǵa op-ońaı qabyldandy, bir-aq pándi úzdik tapsyrdy da belesten ótti. Qalǵan ekeýi «zaochnyı» tústi. Al attestatymnyń jartysy «bes», jartysy «tórt» degen Qaıyrbek Asanov ekeýmiz shamadanymyzdy arqalap aýylǵa qaıttyq.
Kelesi jyly... Taǵy da Qaıyrbekpen ushyrasyp, taǵy da bir bólmede jattyq. Muń-zarymyz ortaq. Áıteýir, qudaı kóz jasymyzdy kórip, jolymyz ońǵaryldy. Stýdent atandyq. Qaıyrbektiń jyrymen sóılesek:
Mezgili bitip, abıtýrıenttik az kúnniń,
Baǵymyz janyp, stýdenti bolyp KazGÝ-diń,
Alǵashqy kúnnen álippesin biz bastadyq
Jýrnalıstıkadaǵy sheberlik penen jazýdyń.
Ol kezde jataqhana tapshy. Jetispeıdi. Qaıyrbek jáne Araldyń Amanótkelinen kelgen Aıkórgen Ábilev, kókshetaýlyq Muhamedııa Jumaǵalıev jáne ereımentaýlyq Amangeldi Jumabekov beseýmiz páter jaldap, birge turdyq. «Yrysty, kúrishti Qyzylordada» týǵandyqtan ba, Qaıyrbektiń buqtyrǵan palaýyn anaý-mynaý ózbegiń áı, pisire almaıdy-aý! Ár adamnyń súıikti isi, janyna jaqyn bir «hobbıi» bolady ǵoı. Qaıyrbektiń «hobbıi» – palaý pisirý. Sosyn kıim útikteý. Shalbaryna qarasań Ospanhan aǵam aıtqandaı «qyrynan qyl qulaıdy». Al qalǵan ýaqyttarda burqyratyp óleń jazady. Biraq poezııa «hobbıi» emes, alǵashqy mahabbaty sııaqty. Táýir teńeý, beıneli tirkes, bederli sóz tapqanda balasha qýanyp, baqytqa kenelgendeı sezinedi. Oqıdy. Mánerlep oqıdy. Qaıta-qaıta oqıdy. «Dúnıede senen basqa aqyn joq pa osy? Qoıshy endi, Qaıreke!» – degimiz keledi. Biraq bata almaımyz. Bizden bes-alty jas úlken. Saqa jigit. Áskerde bolǵan. Tereńózek aýdanyndaǵy «Qaraózek» sovhozynda komsomol komıtetiniń hatshysy bolǵan. Bokspen aınalysqan. «Taıaq jeımiz be» – dep jáne taısalamyz.
Kúnderdiń kúninde kýrstasymyz Kúláshtiń óleńin jatqa oqýdy shyǵardy. Kúlásh! Kádimgi Kúlásh Ahmetova. Aqjarma aqyndyǵyn alǵashqy kýrsta-aq moıyndap qoıǵanbyz.
Jeksenbi kúni edi. Tań atpaı Qaıyrbek uıqymyzdan oıatty. «О́ı, óńsheń maýbas!» dep tósegimizden turǵyzdy. «Esiktiń aldyn sypyr!» – dedi maǵan. Al Aıkórgenge «Úıdi tazala!» dedi. О́zi et týrap, pııaz arshyp, palaýyna kiristi. Bul ne dúrbeleń? Sóıtsek, Kúlásh kýrstasymyzdy Izimkúl qurbysymen túski qonaqqa shaqyrsa kerek. «Kileń aqyn bas qossa, tar bólmede tamasha poezııa keshi ótetin shyǵar?» dep joramaldadyq.
О́mir boıy aıalaýmen ótemin,
Júregimdi túsinbeseń ne etemin?
Buryn qalaı sezbegenmin, táńir-aý,
Mahabbattyń munsha kúshti ekenin!
«Qazir qara da tur. Qaıyrbek dáp osy óleńin oqıdy» dep oıladyq. E-he-e, joramalymyz jolda qaldy. Ásemdik, ádemilik týraly áńgimeni ǵana órbitip otyrdy. Ásheıinde taıdaı tapyraqtap turatyn Qaıyrbegimiz jelige baılanǵan qulyndaı jýasyp qalypty. Oý, bul neniń áseri?
Kúláshtiń poezııasy ma? Jo-joq, sóıtsek Qaıyrbek kókemiz Kúláshqa ǵashyq eken. Til-aýyzdan aıyrylyp, mylqaý bolyp qalǵanyn alǵash ret ańǵardyq. Kóp uzamaı ekinshi kýrstyń qaq ortasynda shańyraq qurdy. Nesin jasyraıyq, bizden ketip Kúláshpen turǵany áýelgide arqamyzǵa aıazdaı batty. Kúnde kúrkirep óleń oqıtyn Qaıyrbek joq. Izdeımiz. Alańdaımyz. Saǵynamyz... Bir kúni Qaıyrbek dosymyz eki keshtiń arasynda bizdiń páterimizge kelip óleń oqydy. Ásirese, kóktem týraly shýaqty shýmaqtary bárimizge áser etti.
Bul shaqtarda ańsaý qıyn
kúndi ótken,
Qumarlana ıiskeımiz gúldi eppen.
Kókek aıy úlestirip ketipti,
Ár jigittiń qushaǵyna bir
«Kóktem!»...
Shirkin, stýdenttik shaqtar-aı! Kýrsymyzdaǵy elý balanyń elýi de aqyn edi ǵoı. Keıinirek kemip ketti. Saıaz sýdaı sarqyrap aqqandary poezııa teńizine quıa almaı taǵdyrdyń taqyryna sińip, jyra-jyrasyna bólinip sarqylyp qaldy. Qaırekeńniń aǵysy óz minezindeı birqalypty. Ne tasymaıdy, ne ortaımaıdy. Alǵashqy kýrstan-aq poezııa úıirmesin quryp, sharanasy keppegen óleńderimizdi taldaıdy. Jetekshimiz – Qaıyrbek.
Belsendi. Janpeıis Qaraqusov, Habıjan Qusaıynov, Abdýl-Hamıd Marhabaev sııaqty ustazdarymyzben terezesi teń professordaı emin-erkin seıil quratyn. Bul – bir jaǵy. Ekinshiden – ol bárimizdiń «starostamyz».
Qoltyǵynda jýrnal. Sabaqqa kelgen-kelmegenimizdi belgileıdi. Adaldyǵy sondaı, ymyraǵa kónbeıdi ǵoı. Dáriske qashyp-pysyp qatyspaǵandardyń tusyna «N.B.» dep túrtip qoıady. Onysy oryssha qysqarǵan sóz – «Ne byl» degen maǵynany bildiredi. Qazaqshasy – «Qatyspaq túgil, qarasyn da kórsetken joq» degen sóz. Bul belginiń ózi stýdentter úshin atý jazasyna shyǵarǵan úkimmen birdeı edi. Syltaýy kóp jyraý kýrstasymyz Meıram Oralov kúnderdiń-kúninde Qaıyrbekti baıaǵynyń batyrlaryndaı jyrlady. Bir shýmaǵy esimde:
Starosta Asanov
«Shash al!» dese, bas alyp,
Jýrnal beti qyp-qyzyl,
Kúnde belgi jasalyp...
Mine, ómir! Qudaı sátin salsa, endi tórt-bes aıdan soń Qaıyrbekpen alǵash ret qaýyshqanymyzǵa elý úsh jyl bolady eken. Elý úsh jyl! Az ǵumyr emes. Eger aqyn kúnine bir óleń jazsa... O-ho-o, esepteı berińiz, elý úsh jylda qansha óleń? Biraq poezııa «Júz saýlyqtan pálenbaı qozy alamyz!» dep málimet beretin sharýashylyqtyń mindettemesi emes. Elý úsh jylda alty alash aıta júretindeı aıdarly bir-aq óleń týýy da yqtımal. Myń óleń jazyp, bir-aq týyndysymen tarıhta qalǵan aqyndar az ba? Bizdiń Qaıyrbek san qýǵan joq, sapasy myqty saf altyndaı poezııany izdedi. Jyrdy nóserdeı tókken Muqaǵalı Maqataevtyń ózi:
Bir óleńi – bir eldiń murasyndaı,
Jyr jaza almaı júrmin men
Rasýldaı!
– dep, Ǵamzatovty baǵalaýy kıeli ónerdi pir tutqandyq. Stýdent shaǵynyń ózinde-aq aqtańger aqyn Muqaǵalımen biraz jyldaryn ótkizgenin bilemin. Aqyn qaıtys bolǵannan keıin Muqaǵalı aǵasyn saǵynǵannan bolar, jyr joldaryn kóz jasyndaı tamshylatty.
Qarasazyń aman, aǵa, suraǵan,
Barlyǵy da, barlyǵy da din-aman.
Tek saǵynyp qalǵandaı-aq bar dosyń,
Saǵynysh bop sarǵaıýda Jyr-Anań.
Abaısyzda Aı-armany qulaǵan
Qaıran meniń uly aǵam!
Alaıda, Qaıyrbek «Rasýl Ǵamzatovtaı óleń jazbadym-aý» dep ókinbegen syńaıly. О́ıtkeni ómirdegi sezingenin, túısingenin tabıǵı qalpynda órnektep, tamshydaı oıdy qamshydaı óre bilgen aqyn.
Kesh bastadym, bárin de kesh bastadym,
Júrgen jolyn ózgeniń esh baspadym.
Kókiregimde buıyǵyp jatqan jyrdy
Shyǵarmadym, biraq ta qoshtaspadym.
«Ár qalamger ádebıetke ónerimen ǵana emes, óziniń minezimen de sińisýi kerek» degen uly Muhań, Muhtar Áýezovtiń qaǵıdasyn oılaǵanymda, Qaıyrbek elesteıdi. Jibekteı jigit! Keıde onyń ańǵaldyǵy men sengishtigine qarap, qaz-qalpynda qalyp qoıǵan dáý balaǵa uqsatamyn.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń shyǵarmashylyq úıinde demalyp jatqan sóz zergeri Ǵabıt Músirepovke arnaıy dastarqan jaıyp inilik izet jasaǵanyn kórgenimde «Kisi bolar kisiniń kisimenen isi bar» deýshi edi, bizdiń Qaırekeń kisi eken ǵoı» dep ishteı topshylaǵanym bar. Sóıtsem bul berekeli isiniń ber jaǵy ǵana eken. Ásirese «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») gazetinde jaýapty hatshynyń orynbasary, bólim meńgerýshisi bolyp jeti-segiz jyldaı ter tókken kezeńinde redaktor Seıdahmet Berdiqulovqa jumys barysymen, keıde sálem bere kelgen ultymyzdyń ulaǵatty tulǵalary Qaıyrbekke de bir soqpaı ketpeıtinine qyzyǵatynbyz. Nege? Mańaıyndaǵylardy magnıtteı tartatyn tylsym qasıeti me?
Kirpııaz Seıdaǵań onyń adaldyǵyna, azamattyǵyna, júris-turysyna rıza. Ásirese gazetti kórkemdep, sheber bezendirgen kúnderi «Jigittiń sultany bizdiń Qaıroshtaı-aq bolar. Maket jasaýdyń marshaly ǵoı» dep otyratyn. Sol Seıdahmet aǵanyń demeýimen, aqyn apaıymyz Farıza Ońǵarsynovanyń janashyrlyǵymen úsh bólmeli páterdiń kiltin alyp, jańa úıge, qonys aýdarǵandaǵy jas baladaı qýanǵanyn kórdim. Keıin 10 jyldaı Asqar Súleımenovpen kórshi boldy. «Adam kórki – shúberek» deıdi ǵoı, shúbereksiz de kórkem jigit Qaıyrbek sán qýdy ma, álde sol tustaǵy modaǵa eliktedi me, áıteýir qap-qara ǵyp qaba saqal qoıdy. Jarasymdy! Bir qaraǵanda úndiniń saıahatshylaryna, bir qaraǵanda tájikterdiń kınoakterlerine uqsaıtyn. Sony baıqaǵan Asqar aǵa basbarmaǵyn shoshaıtyp:
– Shıkarno! Men úshin saqalyńdy almashy! – deıtin.
«Shirkin, Qaırekeńniń qara buıra shashy men kelbetin bir kúnge prokatqa berip, meniń ıyǵyma qondyrsa, jarty álemniń sulýlaryn jaýlap alar em!» – deıtin keıbir qaljyńbas dostary. Ataqty sýretshi Janataı Shárdenovtiń sońǵy jumystarynyń biri – Qaıyrbektiń portreti. «Sýretke suranyp turǵan kelbetti jigitsiń» deıtin. Sol tamasha týyndy qazir Qaıyrbektiń tórinde ilýli tur. Al, aqyn aǵamyz Ǵafý Qaıyrbekov, jasy kishi bolsa da, ony ómir boıy «siz» dep ótti. Atyn atamaq túgil, «sen» demeıtin. Sebebin suraǵandarǵa «Ol meniń ákemmen attas qoı» – dep erkeletetin.
Keıinirek «Qazaq ádebıeti» gazetinde jaýapty hatshynyń júgin tabany kúrekteı on tórt jyl atan túıedeı artynyp, jazýshylar kerýenine qosyldy.
Qalyń oqyrmannyń qadirli gazeti «Qazaq ádebıetinde» bas redaktor bolǵan Sherhan Murtaza, Tólen Ábdik, Oralhan Bókeı, Ahat Jaqsybaıdyń bárimen til tabysyp, jaýapty hatshy bolyp isteý ońaı sharýa emes.
Et-júregi el dep soǵatyn Zeınolla Qabdolov, Imanǵalı Tasmaǵambetov, Myrzataı Joldasbekov, Muhtar Qul-Muhammedteı memleket, qoǵam qaıratkerlerine arnaǵan óleńderinde aqyn júreginiń lúpili seziledi.
Bir kúni Qaıyrbek nildeı buzyldy.
– Basqa jumysqa aýysam! – dedi.
– Qaıda?
– «Zaman-Qazaqstan» gazetine.
– О́ı, onda ne bar?
– Bas redaktor Bolat Bodaýbaev birinshi orynbasarlyqqa shaqyryp jatyr!
– «Qoı!» – degenge qoımady. Bir saty bolsa da bıikteý qyzmetke qyzyqqan shyǵar...
Búkil ujym Qaıyrbekti soǵysqa bara jatqandaı qımaı qoshtasyp, óleńdetip shyǵaryp salǵanyn bilem. Minekı, sol óleńniń bir shýmaǵy:
Qolyń uzyn quryqtaı
Qulashyń keń, Qaıyrbek.
Qaıda júrseń – aman júr,
Kúláshińmen, Qaıyrbek!..
Odan ári Qazaqstan Jazýshylar odaǵy ádebı qorynyń dırektory, «Zaman-Qazaqstan» gazeti Bas redaktorynyń birinshi orynbasary, «Otan» jýrnalynyń bas redaktory, Syrtqy ister mınıstrligi dıplomatııalyq akademııasynda bólim meńgerýshisi boldy. Esektiń er-toqymy sekildi qyzmeti túskir qalamger úshin dáreje me? Joq! Aqynnyń abyroıy – shyǵarmasynda!
«Men de ózimshe túrli-tústi boıaýmyn» deıdi aqyn. Sátti sýret. Aǵynan jarylyp otyr. Jyr da gúl sekildi. Eger qyr gúli túrli-tústi bolmasa, kóz jaýyn ala ma? Aq jaýynnan soń aspannyń tórine kilemdeı ilingen kempirqosaq ta túrli-tústiligimen tańyrqatpaı ma? Mine, sol sııaqty Qaıyrbek poezııasynyń da boıaýy qanyq, túrli-tústi. «Halqym barda – keýdemde namysym bar» – deıdi. Naǵyz aqyndy namys bıleıdi. Sulý Syrdyń boıynda bulǵaqtap ósken aqyn «Jabaıy ósken talymdy aıyrbastamaımyn qaıyńǵa» –deıdi aýylyn saǵynǵan sátte. Týǵan jerge degen sezimi «ájesiniń urshyǵyndaı aınalyp» turatynyn beıneli tirkespen bederleıdi.
Soǵystan soń dúnıege kep, bir úzim nannyń qadir-qasıetin qarshadaıynan bilip ósken aqynnyń «Nandy keıde tas qyp oınap júretin, qarny toıǵan balalardan qorqamyn» deýinde azamattyq áýen basym. Artta qalǵan ashy tarıhtyń shyńǵyrǵan daýsy qulaǵyńa talyp jetkendeı áser etedi. Jalpy, jaqsylyqtyń qadirine jetý – adamzattyń paryzy. Al, ómirdiń parqy nede? Myna dúnıege bir sát Qaıyrbektiń kózimen qarasaq:
Esh tań qalma maǵan
qaıdan tústiń dep,
О́mir degen bárimizdiń enshimiz.
Sezinbeıik Qudiretti kúshpin dep,
Az ýaqytqa kelip júrgen elshimiz!
Adamzat ǵumyryn aıaly tabıǵatqa balasaq, jastyq shaǵymyz – «qyzyl-jasyl álemniń ǵajaptyǵyn bárine de dáleldep ketetin» kóktem! Qyrma saqal atanǵan qyryq, elý jasyńyz shilde ǵoı, shilde! Tańynyń ózi tandyr peshteı ystyq jaz ol. Al, jetpisten asqandar Altyn kúzden aýmaıdy. Jemisi pisip, jelegi túsip, tolysqan shaq. Kúzgi baqtyń shýaǵyndaı áserli!
Sensiz gúlzar baǵynda,
Bosqa ómirim ótkendeı.
Sen bar kezde janymda,
Tórt mezgil de kóktemdeı!
Áı, qaıdam, áýenine qaraǵanda kúreń kúzdi moıyndaıtyn túri joq-aý? Kóńili kóktemdeı Qaırekeń bul óleńin kimge arnady eken? Jan-jary Kúláshqa ma? Solaı shyǵar...
Aldymda Qaıyrbek pen Kúlásh ekeýi birigip shyǵarǵan «Sen janymda júrseń» atty jyr jınaǵy jatyr. Bir úıde – eki aqyn. Kúzgi baqtyń shýaǵymen nár jıyp ósken bir aǵashtyń eki almasy sııaqty.
Halyq ániniń qalyqtaǵan áýenin estip turǵandaımyn.
...Bir aǵashta – eki alma.
Kópen ÁMIR-BEK,
Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri
