Qoǵam • 04 Naýryz, 2020

Plagıat – ǵylymǵa qııanat

308 retkórsetildi

Sońǵy ýaqytta «ǵalym kóp, biraq ǵylym joq» degen oı jıi aıtylady. Al Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń byltyr taratqan aqparatyna súıensek, elimizde 22 myńnan asa ǵalym bar. Onda nege ǵylymdy «joqtap» júrmiz? Munyń bir ushy akademııalyq adaldyqqa kelip tirelse kerek. Sebebi plagıat ǵylymǵa jasalǵan qııanat bolyp tur. Aqıqatynda otandyq ǵylymdy plagıattan tazartý qıyn ba?

Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Adamı faktor kerek

Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov birshama ýaqyt buryn álemdegi eń úzdik 15 myń ýnıversıtet qol­dana­tyn Turnitin (Turnitin Plagiarism Framework) atty antıplagıat júıesiniń elimizde iske qosyl­ǵanyn, normatıvtik qujattarǵa ózgerister engizilgenin jetkizdi. 

– Barlyq kýrstyq, dıplom­dyq jumystar, dıssertasııalar osy júıeden ótedi. Ekinshiden, júıeden ótip qana qoımaı, sol jerde saqtalady. Satylatyn dıp­lom, basqa da problemalar baryn jasyrmaımyz. Bir ret daıyndalǵan jumysty ekinshi ret qorǵap shyǵý degen budan bylaı bolmaıdy, – degen-di mınıstr. Osy turǵyda birneshe ǵalym qazaqstandyq izdenýshiler ádette reseılik jumystardan aýdaryp kóshiretindikten, Turnitin júıesinen plagıat jumystyń ótip ketýi múmkin ekenin jazdy. Bylaı qarasań, qısyndy. Sebebi Turnitin – 1997 jyly negizi qalanǵan AQSh-tyń antıplagıat júıesi.

Iá, reseılik ǵylymı eńbekter­den urlanbaǵanyn anyqtaý úshin soltústiktegi kórshi­mizde buǵan deıin jazylǵan, qorǵal­ǵan dıs­sertasııalar antıplagıat júıesiniń málimetter qorynda bolýy kerek. Máselen, byltyr biraz shý bolǵan sheneýniktiń ǵylymı dıssertasııasy otandyq antıplagıattan sátti ótti.

Degenmen, reseılik júıeden tekserý barysynda jumystyń 60 paıyzǵa jýyǵy plagıat dep tanyldy. Iаǵnı ǵylymı ju­mysqa taldaý júrgizgen reseılik kom­panııa eńbektiń Reseı memlekettik kitap­hanasyndaǵy maqalalar men dıs­sertasııa­lar jıyntyǵynan alynǵan kó­shirme ekenin rastady. Solaı bola tura, Máskeýdegi «Joǵary ekonomıka mektebi» ult­tyq zertteý ýnıversıteti 2015 jyly, Máskeý memlekettik ha­lyq­aralyq qaty­nastar ınstıtýty 2016 jyly Turnitin júıe­­simen tekseristen ótkizýdi bastaǵan.

Demek, Turnitin baǵdarlamasynyń orys tilinde ınterfeısi bar. Biraq bul júıedegi málimetter qorynyń qomaqtylyǵyna kepil bola ala ma?

Jaraıdy, júıe jemisti jumys isteıdi nemese málimetter qory reseılik ǵylymı eńbektermen tolyqtyryldy delik, biraq mundaı baǵdarlamalar negizinen mátin boıynsha tekseredi. «Avtordyń sóılemi osyǵan deıin ja­zylǵan qandaı da bir ǵylymı jumysta kezdese me, joq pa?» degen suraqqa jaýap beredi. Biraq mazmun jaǵyna basymdyq bermeıdi. Máselen, dıssertasııany jazyp otyrǵan adam fransýz tilinde qor­ǵalǵan eńbekti qazaqshaǵa óńin aınaldyra aýdaryp berýi múmkin. Mundaıda mátin aıtarlyqtaı ózgeriske ushyraıdy. Al osyndaı qýlyqpen qutylyp ketpes úshin jurt maqtaǵan baǵdarlamadan keder­gisiz ótkenderdi mazmun jaǵynan tek­seretin sarapshylar keńesi qajet. Eýropa elderiniń ýnıversıtetterin aıtpaǵanda, reseılik belsendi ǵalymdar ózderi bastama kóterip, «Dıssernet» atty táýelsiz jelilik qaýymdastyǵyn qur­dy. Osydan bes aı buryn atalǵan qaýymdastyq buǵan deıin antıplagıat baǵdarlamasynan ótip, ǵylymı ataq alǵan biraz sheneýniktiń jumysyn tekserip, nátıjesinde Reseıdegi árbir onynshy rektordyń eńbeginen plagıat tapqanyn jarııalady. Osydan-aq kez kelgen kúshti antıplagıat baǵdarlamasy ǵylymdy «akademııalyq urlyqtan» tazartýǵa 100 paıyz kepildik bere almaıtynyna kóz jetkizýge bolady. Sondyqtan qalaıda saýatty, obektıvti, táýelsiz sarapshylardan quralǵan yqpaldy uıym, dálirek aıtqanda mımen oryndalǵan oıdyń jumy­syn elekten ótkizýge adamı faktor kerek-aq.

 Plagıattyń artynda saýatsyzdyq jatyr

Bazasynda 3800 ǵylymı jýrnal bar, álemdegi eń iri «Elsevier» ǵylymı kompanııasynyń Ortalyq Azııa boıynsha dırektory Álııa Ospanova akademııalyq adaldyq máselesinde birtalaı problemanyń bar ekenin aıtady.

– Birinshiden, plagıattyń ne eke­nin, jumystardy qalaı durys daıyn­daý, maqalalardy jazý erejelerin bakalav­rıattyń birinshi kýrsynan bastaý kerek. Bizdiń izdenýshiler ókinishke qaraı, bireýdiń jumysyn kóshirip, dıssertasııasyna qosa qoıýdy durys dep sanaıdy. Eń úlken qatelik osy jerden bastalady.

Ekinshi másele – silteme berý. Ony qalaı jóndi jasaý keregin bilý qa­jet. Qoldanbaly ádebıetter tizimin qol­men jazýǵa bolmaıdy, bul úshin álem­ge áıgili Mendeleı (Mendeley – bıb­lıografııalyq aqparatty retteıtin, bas­qaratyn aka­demııalyq áleýmettik jeli) sııaqty tegin quraldardy qoldaný kerek, – deı­di halyqaralyq sarapshy. Onyń oıyn­sha, plagıattyń artynda ádeıi aýyrdyń ústimen, jeńil­diń astymen áreket etýi ǵana emes, saýat­syzdyǵy da jatyr.

Plagıat degenimiz – tek qana bireýdiń eńbegin kóshire salý nemese aýdaryp alý emes, tehnıkalyq turǵyda saýatsyz jazyl­ǵan jumys. О́ıtkeni tehnıkalyq talaptary saqtalmaǵan, durys jasalmaǵan sıtata da plagıatty kórsetedi.

Shynynda, halyqaralyq ındeksi joǵary jýrnaldardaǵy ǵalymdardyń ǵylymı eńbekterin tereń taldaı alatyn mamannyń sózinde jan bar. Sebebi elimizdegi bakalavrıat, magıstrant, doktoranttardy bylaı qoıǵanda, ǵylymdy jasap júrgen ǵalymdardyń ózi ǵylymı maqala jazýdyń tehnıkalyq talaptaryn tolyq meńgermegennen súrinip jatady.

 Túıtkildiń tamyry – tárbıede

Bul túıtkildiń tamyry tym tereńde. Bala kezdegi kórinis, oqýshylyq ómirdiń oqıǵalaryn sanamyzda qaıta jańǵyrtyp kóreıikshi. Esińizde me? Beıneleý óneri páninen berilgen qıyn sýretterdi sala almasaq, úıdegi úlkenderden kómek suraıtynbyz. Kómek dep ózimizdi aqtap alǵy­myz keledi, aqıqatynda bul da bireý­diń eńbegin urlaý. Úlkender de betimizden qaqpaı, sýretti salyp beredi, bolmasa qara qaǵazben nemese terezede qoıyp bas­tyrýdy usynatyn. Áldekimniń kóz maıyn taýysyp salǵan sýretin bastyryp alýdyń aıaǵy bolashaqta akademııalyq adaldyqtan ada adam bolyp qalyptasýǵa alyp keletinine mán bermeımiz. Mundaı kórinis ótkenniń enshisinde qaldy desek, qatelesemiz. Osy kúni áleýmettik jeli­lerdi qarap otyrsańyz, oqýshylardyń úı tapsyrmasyn ata-analary oryndap otyrady. Iá, bilim salasyndaǵy júıe­niń, jyl saıyn jańartylatyn baǵ­darlamanyń balaǵa ońaı tımesi túsinikti. Biraq bul búgingi urpaqty ózimiz ótken jolmen tárbıelep, sol súrleýge salyp jatqanymyzdy aqtap ala almaıdy. О́ıt­keni qazirgi kóp ata-ana – keshegi partalasynan nemese kórshisinen kóshirip alýdy qalypty qabyldaǵandar. Túptep kelgende plagıattyń túp-tamyry úı tapsyrmasyn ózgege oryndatý men synyptasyńnan kóshirip alýdan bastalatyny adam sanasyna bala kezden sińbeıinshe, túıtkildiń túıinin túbegeıli tarqatý qıyn. Osy taqyrypty talqylasqan zamandas ǵalym Aýstrııadaǵy oqýy kezinde basynan ótkizgenin aıtyp, oı túıýge ıtermelep edi. Otandyq ǵalym sheteldegi jıǵan bilimin dáleldeıtin qorytyndy emtıhanda kórshi partada otyrǵan kýrstasynyń paraǵyna jaı ǵana toltyrý formatyn kórý úshin moıyn buryp qarapty. Sonda sheteldik izdenýshi bul áreketiniń jabaıylyq ekenin aıtqan eken. Al qazaqstandyq ǵalym: «Bul bizde ádetke aınalyp ketken ǵoı ári mundaıdy qalypty qabyldaımyz. Eń jamany da – osy», deıdi. Dóp sóz.

 

Sońǵy jańalyqtar

Memleket qoldaýy eńse kótertti

Aımaqtar • Búgin, 13:25

Qyzylorda: Naýqastardyń jaǵdaıy qalypty

Koronavırýs • Búgin, 13:21

«Barysqa» daýys bereıik!

Sport • Búgin, 13:15

Almatyda indet oshaǵy qaıta kóbeıdi

Aımaqtar • Búgin, 13:15

Sý tasqynyna qarsy áreketter bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:00

Juqpaly aýrýlar jaıly jaýhar fılmder

Rýhanııat • Búgin, 12:50

Almatyda onlaın jattyǵý ótedi

Sport • Búgin, 11:51

Jalǵan aqparat taratqan muǵalim ustaldy

Koronavırýs • Búgin, 11:45

Túrkistan: Kásipkerlerdiń kómegi kóp

Aımaqtar • Búgin, 11:13

Naýqastyń jeke deregin kim taratty?

Aımaqtar • Búgin, 10:59

Aqyn Amanhan Álimuly dúnıeden ótti

Rýhanııat • Búgin, 10:53

Qaıyrymdylyq aksııasynyń aýqymy keń

Aımaqtar • Búgin, 09:40

Shekteý sharalary qatań saqtalýy tıis

Koronavırýs • Búgin, 09:18

Meıirlannyń músinderi

Rýhanııat • Búgin, 08:05

Memleket basshysynyń qamqorlyǵy

Qoǵam • Búgin, 07:50

Kúı qudireti

Rýhanııat • Búgin, 07:43

Daýys galereıasy

Rýhanııat • Búgin, 07:39

Aq jeleńdilerge alǵys aıtty

Rýhanııat • Búgin, 07:35

El áńgimelerin ekshegen

Rýhanııat • Búgin, 07:28

Uqsas jańalyqtar