Abaı shyǵarmalaryndaǵy tárbıe sıpaty

Abaıdyń qaı óleńin, qaı qara sózin alsaq ta, astarly oıy men ıdeıasynan adamgershilikke tán asyl qasıetterdi (ar, uıat, namys, ıman, aqyl, bilim, ǵylym jáne t.b.) boıyna daryta almaǵan el-jurtyn synaǵanda ony jek kórý tur­ǵy­synan emes, kerisinshe adamı rýhty sińirip ósý kerek degen oıdy ańǵar­tady. Bul aqynnyń kópshiliktiń is-qy­ly­ǵyna kóńili tolmaǵan sharasyz kúıin baıqatady. Adal eńbek, mań­daı ter­men emes, baılardy ańdý, onyń maly­na suǵanaqtyqpen kózin qada­ǵan kemshi­likti synǵa alady. Qazaqy tirshi­liktegi qaı­shylyqty ómir kóshin, sol kez­degi áleý­mettik jaǵdaıdy synap, mineıdi. Odan arylýdyń joly ǵylym, bilimde ekenin eskertip, el nazaryn soǵan aýdarady.

«Ǵylym tappaı maqtanba» óleńinde:

Ǵalym tappaı maqtanba,

Oryn tappaı baptanba,

Qumarlanyp shattanba,

Oınap bosqa kúlýge,

Bes nárseden qashyq bol,

Bes nársege asyq bol,

Adam bolam deseńiz... – dep jastardy jamandyqtan jırenip, jaqsylyqtan úırenýge, úlgi tutyp ósýge shaqyrady.

Abaıdyń bıik tanymmen kómkerilgen oı-órnekteri, tereń gýmanıstik ıdeıaǵa, joǵary estetıkalyq fılosofııaǵa qurylǵan ádebı murasy qazaq halqynyń ǵana emes, túrki áleminiń, odan ári adamzattyń asyl qazynasy desek te bolady. Onyń danalyǵy – úlken iri fılosofııalyq máselelerdi sheshýde, jany taza, estetıkalyq talǵamy joǵary obrazdy somdaýda, sonyń alǵyshart­taryn kórsetýde aldyna jan salmas sheberlikke qol jetkizýi.

Abaıdyń paıymdaýynda adamnyń boıyndaǵy barsha izgiliktiń basy otbasynan bastalady. Aqyn otbasynda ata-anadan alynatyn tárbıeni óte joǵary baǵalaǵan. Sondyqtan da ómirge kelgen ár adamdy adaldyqqa, parasattylyqqa, adamgershilikke, sulýlyqqa aparar jol ananyń sútinen, ata-ananyń pármendi úlgisinen tamyr tartady degen oı­dyń jelisi Abaı óleńderinde aıqyn ańǵarylady.

Uly aqyn bala tárbıesine, jalpy bala bolmysyna, qarttar men qarııalar­dyń tanymdyq ereksheligine qatty kóńil bólgen. Sondyqtan ol:

Adamnyń bir qyzyǵy– bala degen,

Balany oqytýdy jek kórmedim, – deıdi.

Abaı ómir jolyn tanýdy bilimge, ǵylymǵa negizdeý kerek deıtin qaǵıdany ustanady:

...Dúnıe de ózi, mal da ózi,

Ǵylymǵa kóńil bólseńiz.

Abaı óz zamanyndaǵy jas urpaqqa, «kókiregi sezimdi», kóńil kózi qaraqty, oıly adamdarǵa úmit artyp, olardy óziniń ozat maqsat-murattaryna tar­týǵa umtyldy. Jastardyń ónimdi eń­bek etip, ǵylym men bilimge talpynýy, alǵa qoıǵan maqsatqa jetýde taban­dylyq kórsetýi, mine osyndaı asyl qasıet­terdi ýaǵyzdaý Abaıdyń búkil shyǵar­malarynyń negizgi ıdeıalyq-taqyryptyq úzilmes júıesiniń biri boldy.

Abaı tárbıelik baǵyttaǵy óleń­derinde adamnyń negizgi estetı­kalyq bolmysynyń bastaý kózi ǵylymdy ıgerýde jatyr, sonyń paıdasyn bilýge negizdelgen degendi meńzeıdi. Sebe­bi kókiregi ashyq, tanymy tereń adam­­nyń qabyldaýy da jan-jaqty, ár nár­sege kóńil bólgish, baıqaǵysh, oı túı­gish bol­a­tyny anyq. Abaı óz óleń­derinde bala tárbıesinen bastap tutas ult­tyń, halyqtyń sanasyna yqpal etý maq­­satyndaǵy oılaryn ortaǵa saldy. Onyń tárbıelik baǵyttaǵy oılary keń aýqym­daǵy aǵartýshylyq ıdeıalarǵa ulasty. Bul turǵyda Abaı ulttyń bir ǵana belgili tobynyń tilek-múd­desi­ne oraı ıdeıalyq maqsat ustanǵan joq, tutas ulttyń, ha­lyqtyń bolasha­ǵy týraly, kúndelikti muń-muqtajy, qajetti is-áreketi týraly oı qozǵady. Halyqtyń birde-bir tobyn jekelep alyp qaramaı, tutas sóz qyldy. Iаǵnı Abaı óz halqynyń boıyndaǵy jaman minez-qulyqty, eńbeksizdikti, ǵylym­nan maqrumdyqty synady. Ol halqyn eńbek etýge, ǵylymdy meńgerý­ge, adam­gershilikti bolýǵa úndedi. «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy arman» dep bastalatyn óleńindegi:

Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy arman.

Shoshımyn keıingi jas balalardan.

Terin satpaı, telmirip, kózin satyp,

Tep-tegis jurttyń bári boldy alarman, –

degen joldarda eńbeksizdiktiń jaǵymsyz kórinisin betke basyp, ashyna synasa, «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, uıqy sergek» degen óleńinde:

Jamandar qyla almaı júr adal eńbek,

Urlyq, qýlyq qyldym dep qaǵar kólbek.

Aramdyqtan jamandyq kórmeı qalmas,

Myń kún synbas, bir kúni synar shólmek, –

dep jalqaýlyq jaılaǵan eldiń adal eńbek etýdiń ornyna urlyq-qarlyqqa áýes­tenýiniń túbi baıansyz ekenin esker­tip, jamandyqtan jırendirýge tyrysady. «Ash qaryn jubana ma maıly as je­meı» atty óleńinde eńbeksiz bos júr­gen kedeıdi bylaı dep eńbek etýge shaqyrady:

Jalǵa júr, jat jerge ket, mal taýyp kel,

Malyń bolsa, syılamaı tura almas el.

Qarýyńnyń barynda qaırat qylmaı,

Qańǵyp ótken ómirdiń bári de – jel, – deı otyryp, qarapaıym halyq úshin jamandyqtan arylýdyń, adal eńbek etý arqyly tabys tabýdyń jolyn nusqaıdy. Bul turǵydaǵy Abaı usynyp otyrǵan taǵylymnyń ómirsheńdigi – búgingi tir­shilik mazmunymen sabaqtasyp ja­týynda. Abaı aıtqan taǵylymnyń zaman yrǵaǵymen sáıkestenip, jańa dáýir áleminen kórinis taba bastaýy aqynnyń danalyq qasıetiniń jarqyn úlgisi demes­ke áddimiz joq. Oǵan aqyn óleńindegi «Jalǵa júr, jat jerge ket, mal taýyp kel, Malyń bolsa, syılamaı tura almas el» degen joldar aıǵaq bolyp turǵanyn kóremiz.

Munda Abaı baıdy, baılyqty synamaıdy, kerisinshe kedeıge: «Baıǵa jalǵa júr, eńbek et, bos júrme, sóıtip mal tap, maǵynaly tirshilik et», deıdi. Alaıda Abaıdyń «jalǵa júr» degeni – baıǵa qamqor bolyp otyrǵany emes, kedeı adal eńbegi arqyly baıǵa jetsin deýi. Jastyq shaqta ártúrli óner úıre­ný­ge talpynýdyń kerektigi, bul oraıda kún­shil bolmaı tatý bolýdy, yntymaq-bir­­likti saqtaı bilip, ýaqytty bos ótkiz­beýdiń joly «Jigitter, oıyn arzan, kúlki qymbat» óleńinde bylaısha túsindiriledi:

Kerek is bozbalaǵa – talaptylyq,

Ártúrli óner, minez, jaqsy qylyq.

Keıbir jigit júredi maqtan kúılep.

Syrtqa pysyq keledi, kózge synyq.

Abaıdyń tárbıelik sıpattaǵy mazmunyna túri saı, eń bir kúrdeli de kórkem óleńderiniń biri – «Segiz aıaq». Abaı ózi ómir súrgen dáýirdiń derti bolǵan áleýmettik máselelerdi keńinen tolǵaıdy. Sol qoǵamnyń, sol ortanyń indetine aınalǵan jat qylyq, jaman minez, qulyqsyzdyq, jalqaýlyq, aryzqoılyq sııaqty halyqqa paıdasy joq áreketterdi qatty synaı kelip, adal eńbekpen mal tabýǵa, ar-uıatty oılap birlik etýge, dostyq-baýyrlyq qarym-qatynasta bolýǵa úndeıdi.

Birińdi, qazaq, biriń dos

Kórmeseń – istiń bári bos,

– dep eldi birlikke, aýyzbirshilikke, yn­ty­maqqa shaqyrady. Tárbıelik mániniń, oı qýatynyń kúshtiligi sondaı, óleń­degi my­na joldardyń maqal-mátel sııaq­ty na­qyl­ǵa aınalyp ketkenin aıtýǵa bolady:

Eńbek qylsań erinbeı,

Toıady qarnyń tilenbeı.

Abaıdyń jyl mezgilderine arnalǵan «Jazǵyturym», «Jaz», «Qys», «Kúz» óleńderinde qazaqtyń dalalyq ómiriniń kórinisi sýretteledi. Tabıǵat aıasynda sol tabıǵattyń raıyna úndese tirshilik etetin halyqtyń ulttyq ereksheligi, minez-qúlqyndaǵy, ádet-ǵurpyndaǵy ýaqyttyń demimen qanyna sińisti qasıeti kórkemdik bıik deńgeıde jyrlanýy aqyndyq daralyqty aıqyndap tur. Qońyraýlatyp keler kóktemde tabı­ǵatpen birge túlep, jańaryp-jasaryp, jazǵyturym kóterińki kóńil kúımen áserlenip júrgen dala perzentteriniń tirlik-tynysy naǵyz romantıka ekenin júrekpen sezdirip, lázzatqa bóleıdi. Boıyńyzdy bılep alǵan bul sezim, «Jazǵyturymdy» oqyǵan saıyn Abaı dáýirindegi qazaq aýylynyń sulý tabıǵı kelbetin kóz aldyńyzǵa elestetedi. Sózben órnektelgen bul tabıǵat kórini­sin­degi ózgeshe álemdi júregińizben yn­ty­ǵa qabyldap, jeteginde ketesiz. Se­bebi sýretteletin detaldardyń bar­ly­ǵy, eń aldymen urpaqtan-urpaqqa beri­­lip kele jatqan sanamyzǵa, ulttyq pa­ıym­daýymyzǵa jaqyn. Ekinshiden, kósh­­peli qazaq turmysyna ǵana tán dúnıe­ler bolǵandyqtan, árbir obrazdy sýret boıymyzdy elitpeı qoımaıdy:

Túıe bozdap, qoı qozdap, qorada shý,

Kóbelek pen qustar da saıda dý-dý.

Gúl men aǵash maıysyp qaraǵanda,

Sybdyr qaǵyp sylańdap aǵady sý.

Osy bir ǵana shýmaqtaǵy mamyrajaı, jaımashýaq «eljiregen kúnniń kózi», «kilemniń túgindeı», «masatydaı qulpyrǵan jerdiń júzi» – úlken sýrettiń bir-bir bólshegi desek, «gúl men aǵashtyń maıysyp qaraýy», «sýdyń sylańdap aǵýy» – osy sózderdiń barlyǵy qosylyp sulý tabıǵattyń ásem beınesin – obrazdy sýretin berip tur. Aqyn óz kózimen kórip, áser alǵan tabıǵat kórinisin sheber sýretteı otyryp, tabıǵatty jalań kúıin­de emes, onyń aıasyndaǵy qazaqy ómir­di onymen qııýlastyra beınelep, sózben sýret jasaǵan. Tabıǵatty sol dáýirdegi qazaqy minez-qulyqtaǵy adam keıpine salyp beıneleýdiń jarqyn úlgisin «Qys» degen óleńinen kórýge bolady.

Abaı shyǵarmalaryndaǵy tárbıeniń bir arnasy jastyq mahabbat, ǵashyqtyq sezim ıirimderi arqyly sulýlyqty sezine bilýge baýlý tásilderi de ár halyqtyń ózindik ulttyq sıpatymen erekshelenedi. «Ǵashyqtyń tili – tilsiz til, kózben kór de ishpen bil» degen Abaı anyqtamasy da sol ulttyq kózqaras arnasynan tamyr tartady. Abaı «Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mańdaıly», «Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da», «Qyzaryp, surlanyp», «Jigit sózi», t.b. óleńderinde ǵashyqtyq sezimniń taǵylymdy úlgilerin sıpattaıdy. Kórkine minezi, aqyly saı jandy kóre bilý, jigit júregin jaýlap alar has sulýlardy baǵalaı bilýdiń úlgisin kórsetedi. Jas jigittiń qyzdy kórgendegi alǵashqy mahabbat sezimin oıatatyn boıjetkenniń syrtqy kelbetin Abaı bylaısha sýretteıdi:

Bilekteı arqasynda órgen burym,

Sholpysy syldyr qaǵyp júrse aqyryn.

Kámshat bórik, aq tamaq, qara qasty,

Sulý qyzdyń kórip pe eń mundaı túrin?!

Kıgen kıimi, taǵynǵan áshekeı buıy­my taza qazaqy bolmystyń, ulttyq erek­sheliktiń kórinisi. Aqyn odan ári sulý qyzdyń alasy az qara kózin, úlbiregen appaq etin, ádemi tisin, burań belin áserli keıipte kóz aldyǵa keltiredi. Alaı­da qyzdyń syrtqy kelbetin yntyzar­lyqpen sýretteıtin aqyn eki jastyń otbasyn quryp, otaý tikkennen keıingi erli-zaıyptylardyń ózindik oryndary, úı tutqasy bolatyn áıeldiń qandaı bolý kerektigi, nendeı jaman qylyq­tan aýlaq bolyp, nendeı jaqsy ádetti boıy­na sińirýi tıis ekendigi jóninde oı tastaıdy. «Jigitter, oıyn arzan, kúlki qymbat» óleńinde:

Aqyl kerek, es kerek, minez kerek,

Er uıalar is qylmas qatyn zerek.

Salaq, olaq, oınasshy, kerim-kerbez,

Jyrtań-tyrtań qyzyldan shyǵady erek...

...Úıińe tatý qurbyń kelse kirip,

Syzdanbasyn qabaqpen ımendirip.

Eri súıgen kisini o da súıip,

Qyzmet qylsyn kóńili taza júrip, – deıdi.

Bul úshin:

Jasaýly dep, maldy dep baıdan alma,

Kedeı qyzy arzan dep qumarlanba.

Ary bar, aqyly bar, uıaty bar

Ata-ananyń qyzynan ǵapyl qalma,

– dep jar tańdaýdyń ónegeli úlgisin usynady.

Abaı óziniń óleńderinde erekshe mán bergen tárbıelik oılaryn qara sóz­derinde de jalǵastyryp, damyta túsedi. Estetıkalyq áseri mol óleń órnegi­men jetkizýge tyrysqan ónegelik tujyrym­daryn aqyn qara sózderinde qarapaıym tilmen túsindirip, halyq sanasyna yqpal etýdi kózdeıdi. О́mirde kórip-bilgen, tanyp-sezgen jaılardan shyǵarǵan qory­tyndysy esebindegi danalyq oılarǵa qurylǵan bul týyndylarynda Abaı nadandyq jaılaǵan halyqtyń boıyndaǵy jaman qylyq, jaǵymsyz minezdi ashyna kórsetip, sol qasiretten qalaıda qutylmaı el bola almaıtynymyzdy eskertedi. Qara sózderdiń qaısysyn alsańyz da birinen biri ótken ashy shyndyqty aldyǵa tartady. Bul oraıda Tórtinshi, Jetinshi, Onynshy, On ekinshi, On jetinshi, On toǵyzynshy, Otyz birinshi, Otyz ekinshi, Otyz úshinshi, Otyz jetinshi, Qyryq tórtinshi qara sózderiniń tárbıelik máni qaı zamanda da joıylmaıtyny, búginde de ózekti ekeni kámil. Mánsiz is-áreketke boı aldyrmaı, kóre almastyq, qyzǵanshaqtyq, alaýyzdyq, ósekqumarlyq, t.b. tárizdi jamandyq jolyna túspeı, kerisinshe bar jaqsylyq jolynda umtylý, ıaǵnı adal eńbekpen shuǵyldaný, bilim alýǵa, kásip-óner úırenýge, ǵylym ıgerýge talpyný kerektigin nusqaıdy.

Qara sózderinde Abaı qazaq halqynyń ulttyq minezindegi, dúnıetanymy men kózqarastaryndaǵy keleńsiz minez-qulyqtyq sıpattar men tar maǵynada ǵana uǵynylatyn uǵym-túsinikterdi syn­ǵa ala otyryp, olardyń maqal-mátel­derdegi mánin ashýdy maqsat etedi. Ulttyq bitim-bolmysymyzdaǵy úlgi­li qasıetterdi urpaq sanasyna sińire­tin sóz máıegi – maqal-mátelderdiń keıbi­reýi­niń ónege qalyptastyrýǵa kóleńke túsiretin shynaıy maǵynasyna oı jibere qaraý kerek ekenin aıtady. Abaı óz óleńderinde bala tárbıesinen bas­tap tutas ulttyń, halyqtyń sanasyna yqpal etý maqsatyndaǵy oılaryn ortaǵa salǵanyn joǵaryda aıtqamyz. Bul oraıda aqyn ózi ornyqtyrǵan kórkem­dik ólshem, danalyq taǵylym, ónegelik sıpat boıynsha keıingi býyn qalam­gerler­diń de tárbıe taqyrybyna týyndylar jazýy­na ózindik yqpal etkenin kóremiz.

Abaı shyǵarmalarynda jan-jaqty kórinis tapqan tárbıelik baǵyttaǵy oı nysanalary Maǵjan Jumabaev týyndylarynda da kóp qamtylady. «О́ner-bilim qaıtse tabylar» degen óleńinde er jigittiń ónerdi úırenip, kásipti meńgerýge kedergi bolatyn qubylystardy sanamalap kórsetedi, kerek jaılardy naqtylap usynady. Er jigit óner tabýy úshin erte umtylýy kerek ekenin, tynym almaı izdený qajettigin eskerte otyryp, jaqsy azamat bolyp ósýde, dittegen maqsatyna jetý jolynda mynandaı nárselerden boıyn aýlaq salýdy nusqaıdy. Erinshek bolmasa, alǵan betinen qaıtpasa, yrtyń-jyrtyń nárselerge kóńil bólmese, ósek-aıańǵa áýes bolmasa, t.b. jamandyq ataýlydan alys júrse ǵana kózdegen maqsatqa jetetindigin naqtylap kórsetedi.

Tárbıe berýdiń mańyzdy arnasynyń biri jastardy eljandylyqqa baýlý bolsa, bul taqyrypty arqaý etpegen, shyǵarmalarynda Abaı taǵylymyn sabaqtastyrmaǵan aqyndar kemde-kem. Solardyń ishinen Maǵjan Jumabaev pen Muqaǵalı Maqataev shyǵarmalary qazaqy bolmysymen erekshelenedi. San túrli taqyrypqa qalam terbep, jan sezimdi baýraıtyn shyǵarmalarymen halyq júregine berik uıalaǵan qos dúldúl ózderiniń kóptegen óleń, poemasynda óskeleń urpaq sanasyna otansúıgishtik qasıet sińirýge erekshe mán beredi. M.Jumabaev «Alystaǵy baýyryma», «Jer júzine», «Oral taýy», «Oral», «Turannyń bir baýyna», «Qazaq tili», «Tez baram», «Men jastarǵa senemin», «Jaýynger jyry», «Túrkistan», t.b. óleń, tolǵaýlarynda halyqtyń bolashaǵy retinde jastarǵa úmit arta otyryp, olardyń kókireginde týǵan el men jerge degen mahabbat otyn qozdyratyn, jan sezimin tolqytatyn oı tastaıdy. «Men jastarǵa senemin!» deı kelip, jastardyń boıynan kózderinde ot oınaǵan qalypty, sózderinde jalyn, júrekterinde tazalyq baryn, ardy jannan artyq kóretin qasıet tabylýyn tilep, el bolashaǵy retinde olardyń jigerin qaıraı túsedi, zor úmit artady. Bul oraıda aqyn tárbıe negizin búkil túrkilik tutastyq aýqymynda qarastyryp, túrki tarıhy bastaýlarynan izdeıdi.

Shyǵarmalarynda qazaqy bolmys, ulttyq tárbıe kórinisterin barynsha ózek etetin M.Maqataev «Otan», «Eı, baýyrym! Nege sonsha sarǵaıdyń?», «Úsh baqytym», «Arnaý» tárizdi t.b. óleńderinde er azamat úshin Otanyn súıýden artyq mindet joq ekenin aldyǵa tartady. «Otan» atty óleńinde kim-kim de ákesiz, anasyz da, áıelsiz, balasyz ómir súrer, kún kórer, al Otansyz bolý naǵyz panasyz sorlylyq bolatynyn eske salady. «Otan – Ana» sóziniń mánin uǵynýǵa jeteleıdi. Al otan kúzetinde júrgen uldyń anasyna óziniń atqaratyn qyzmetin túsindirýdi maqsat etken jaıy sýretteletin «Arnaý» atty óleńinde kez kelgen azamat úshin Otan múddesinen artyq múdde joǵyn eskerte otyryp, birinshi kezekte qara bastyń tynyshtyǵy emes, Otan tynyshtyǵyn joǵary qoıady. Otanshyldyq, elshildik tárbıe baǵytyndaǵy oı tujyrymdary «Eı, baýyrym! Nege sonsha sarǵaıdyń?», «Úsh baqytym» óleńderinde odan ári jalǵasyp, tolyǵa túsedi.

Qazaq halqynyń ulttyq otbasylyq tárbıe dástúrleriniń qasıet tutar úlgileriniń biri ata men ájeniń orny, ata men ájege degen nemere, shóberelerdiń kózqarasy qalaı bolý kerektigi týraly taǵylym. M.Maqataevtyń «Toqta, botam! Atań keledi artyńda!» dep bastalatyn óleńinde balasyna aıtqan áke ósıeti arqyly osy uǵymnyń jaqsy bir taǵylym bolar úlgisi beınelengen. О́leń astarynda ótken ómir qaıta oralmaıtyny, búgingi jastyq shaq aldaǵy kúnderde qarttyqqa aınalatyny, ómir baspaldaǵy osylaısha kezegimen kelip otyratyny paıymdalyp, soǵan oraı urpaq aldyndaǵy qasıetti paryzdyń biri keıingi býynnyń qarttarǵa degen kózqarasy túzý bolyp, olardy keıitip almaı, kerisinshe erekshe qurmet kórsetý kerektigi túıindeledi.

Qunypııa ALPYSBAEV,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor