Abaı • 12 Naýryz, 2020

Aıdarbek Sarmanbetov: Abaıdy oqyǵan saıyn aqylyń tolysa túsedi

85 retkórsetildi

– Aıdarbek Imanǵazyuly, bıyl qazaq eli uly oıshyl aqyn Abaı Qunan­baıulynyń 175 jyldyǵyn atap ótýde. Is-sharalar halyqaralyq keńistikte de qanatyn keń jaıdy. Qanattas qyrǵyz elinde Abaıdy erekshe qasterleıtin jazýshy retinde mereıtoıǵa baılanysty lebizińizdi bilgimiz keledi.

– Á degende Abaı taǵylymyna qazaq bıligi erekshe mán berip otyrǵanyn basa aıtqym keledi. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev ótken jyly Abaı mereıtoıyna baılanysty arnaıy Jarlyq shyǵarǵanynan habardarmyn. Al endi bıyl jyl basynda respýblıkamyzdyń ulttyq «Qyrǵyz Týy» gazetinde Q.Toqaevtyń «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqa­lasy jaryq kórdi.

 

Prezıdent maqalasyn «Memleket kóleminde jáne halyqaralyq deńgeıde aýqymdy is-sharalar uıymdastyrý josparlanyp otyr. Biraq munyń bári toı toılaý úshin emes, oı-órisimizdi keńeıtip, rýhanı turǵydan damýymyz úshin ótkizilmek» dep bastapty. Demek, Abaı merekesi – toı toılaý úshin emes, oı tolǵaý úshin. Qısyndy tujyrym. Qazirgi mezgilde damyǵan memleketter rýhanı dáýletterin bekemdeýge kúsh salýda. Bul úderisti ustanǵan Qytaı, Japon jáne Úndiqytaı túbegindegi memleketter edáýir ıgilikke jetti.

Q.Toqaevtyń maqalasyn oqyp shyq­qan­nan keıin bıyl Qazaq eli úshin Abaı taǵylymdarynyń negizinde ulttyq tálim-tárbıe berýge baǵyttalǵan bet­burys kezeńi bolǵaly turǵanyn ańǵar­­dym. О́ıtkeni adamǵa kerek ulaǵatty aqyl-keńestiń bári Abaıda bar. Másele – Abaı­dy oqýda, oqyǵandy kóńilge toqýda. Abaıdyń ósıetinen nár alyp ósken jan zadynda jaman bolmaıtyny anyq.

Sondaı-aq Memleket basshysy maqa­la­synda Abaıdyń «Áýelde bir sýyq muz – aqyl zerek, Jylytqan tula boıdy ystyq júrek» dep bastalǵan óleńinen týyndaǵan «Tolyq adam» formýlasyn zerdelepti.

«Toqtaýlylyq, qalypty,

shydamdylyq,

Bul – qaırattan shyǵady,

bilseń kerek.

Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta,

Sonda tolyq bolasyń elden bólek», – dep ulasqan óleń joldaryn avtor qazaq halqynyń ómirlik fılosofııasy qatarynda qarap, bul tujyrymdama ómir­­diń kez kelgen salasynyń, memle­ketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negizgi tuǵyryna aınalýy kerek dep esepteıdi.

Abaıdyń «tolyq adam», qyrǵyzsha «tórt tarapy tóp adam» degen kemeńger anyqtamasyn bizdiń Shyńǵys Aıtmatov aǵamyzdyń «kún saıyn adam bolý» úndeýi jalǵastyryp turǵandaı. Bular eki túrli sóz bolǵanymen, túpkiliginde maǵy­nasy bir. Adam aqyl toqtatyp, ózin kún saıyn tárbıeleýi tıis.

Abaı – adam balasyn oǵan qajet bar­­lyq asyl qasıetterge úndegen tul­ǵa. Ol árbir adamdy adal, isker, baýyr­mal, qarapaıym, bastamashyl, jaýapker­shilikti bolýǵa shaqyrady, bularǵa ıe bolmaǵandar úshin ókinedi, kúıinedi. «Erinbeı eńbek qylsa, túńilmeı izdese, ornyn taýyp istese, kim baı bolmaıdy?», «Mal jutaıdy, óner jutamaıdy» degen naqyly qazir de kúshinde jáne keleshekte de ónege bolyp qala beredi.

Abaıdyń dúnıetanymyn, rýhanı mu­ralaryn tereń tanyp-bilýdi qazaq elinde ǵana emes, halyqaralyq  keńis­tikte de qolǵa alý eń durys sheshim dep esep­­teımin. Bul – zaman talaby. Abaı­dyń shy­ǵar­malaryn keńinen taratý ist­erinde qyrǵyz eli, bizdeı aqyn-jazýshy­lar, aýdar­mashylar shette qalmaýǵa tıispiz.

– Siz Abaıdyń «Qara sózderin» qyrǵyz tiline alǵash ret tolyq aýdarǵan jazýshysyz. Sizge deıin de keıbir jazýshylar «Qara sóz­der­den» úzindiler aýdaryp, gazet-jýr­naldarǵa jarııalap júrgenin baıqaǵanmyn. Biraq olardyń tisi batpaı jatqandaı kóringen. Siz bul taqy­rypqa qalaı bardyńyz? Aýdarýda qandaı qıynshylyqtar boldy?

– On jyl ilgeri Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń shaqyrýymen Abaıdyń 165 jyldyq mereıtoıynda Qyrǵyz halyq jazýshysy Omor Sultanov ekeýmiz Astana, О́skemen, Semeı qalalarynda jáne Abaıdyń Jıdebaı aýylynda ótken merekelik is-sharalarǵa qatysqan edik. Sonda uly aqynnyń «Qara sózderi» bar «Yntaly júrek» degen kitaby qolyma tıip, ony oqýym maǵan qatty áser berdi. Buryn oqyǵan emes edim. «Qara sóz­der­den» qyrǵyz ben qazaqtyń turmys-tir­shilik túıtkilderiniń, mentalıtetiniń, kemshilikteri men artyqshylyqtarynyń, oılaý júıesiniń birdeıligi anyq kórindi. Abaı adamdy jaman nárseden aýlaq bolyp, jaqsy qasıetterdi boıǵa sińirýge shaqyrady. Bul qyrǵyz úshin de ábden kerektigin sezindim. Sondyqtan da elime barǵanda aýdarýǵa bel baıladym.

Sóıtip aýdarǵandarymnan úzindi­lerdi dereý ózim jumys istep júr­gen «Jańy Ala-Too» («Jańa Alataý») jýr­­nalyna jarııalaı bastadym. Oqyr­mandar jaqsy qabyl alyp, jyly pikir­lerin bildirip turysty. Bul maǵan dem berip, tolyq aýdaryp shyqtym. Aýdar­malarymdy keıinirek jaryq kórgen «Ekı chynar» («Eki shynar»)  jı­na­­ǵyma kirgizdim. Qara sózderdi aýdarý men úshin sonshalyqty qıyn bolǵan joq. Birinshiden, keńes zamanynda áskerı boryshymdy Qazaqstanda óte­gen edim. Qazaq jaýyngerleri kóp boldy. Qoıan-qoltyq aralasyp, qazaqsha jap-jaqsy bilip qalǵanmyn. Ekinshiden, zer salǵan adam Abaı zamanynda qazaq tili men qyrǵyz tiliniń arasynda úlken aıyrmashylyq bolmaǵanyn baıqaı alady. О́tken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyl­darynan bastap tilimiz azdap alshaq­taı bastady. Kelinim qazaq qyzy. Keıbir sózderdi odan da surap qoıyp júrdim.

Taıaýda Abaıdyń «Qara sózderin» aýdar­ǵanymnan habardar bolǵan Qazaq­stannyń Qyrǵyzstandaǵy elshili­giniń qyzmetkerleri aýdarmalaryńyzdy taǵy da bir jaqsylap qarap shyǵyńyz, «Qara sózderdiń» qyrǵyz tilindegi nusqasyn jeke kitap etip shyǵaraıyq dep qolqa salǵany meni qazir qýantyp otyr. 

– Abaıdyń shyǵarmalarymen qashan­nan beri tanyssyz? Abaı óleń­­deri­nen, «Qara sózderinen» kókeıi­ńizde ózinen ózi jattalyp qalǵany bar ma?

– Abaıdyń poezııasymen bala kezim­nen tanyspyn. Ákem ádebıetke jaqyn, saýatty kisi boldy. Bala kezimde ákem Tol­stoıdyń «Soǵys jáne beıbitshilik», Ser­van­testiń «Don Kıhot» romandaryn oqyp otyratyn. Ásirese Abaı óleń­derine, Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly­na» kóp úńilýshi edi. Men mektepke bar­maı jatyp hat tanyp, kitaptardy óz betim­she oqıtyn jaǵdaıǵa jettim. Úıdegi kitap sóresinde turǵan «Manasty», «Abaı­dy» oqı bastadym. «Abaıǵa» tisiń ótpeı­di dese de, úıden alyp shyǵyp, aýlamyzdaǵy baqtyń túkpirine baryp oqyp júrdim, bul kezde bastaýysh synypta edim.

Áli esimde, aýylymyzdyń qarııalary basy qosylǵan jerde, sóz arasynda  Abaı­dyń naqyldaryn mysalǵa keltirip, «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta», «Paı­da oılama, ar oıla,talap qyl artyq bilý­ge», dep otyratyn. Myna bir shýmaq­tar jas kezimizden jadymyzda jattalyp qalypty: 

Bes nárseden qashyq bol,

Bes nársege asyq bol,

Adam bolam deseńiz.

Tileýiń, ómiriń aldyńda,

Oǵan qaıǵy jeseńiz.

О́sek, ótirik, maqtanshaq,

Erinshek, beker mal shashpaq –

Bes dushpanyń, bilseńiz.

Talap, eńbek, tereń oı,

Qanaǵat, raqym, oılap qoı –

Bes asyl is, kónseńiz.

Osyndaı ósıettermen tárbıelendik. Abaıdyń tálimi aýyl-aýmaǵymyzǵa keń taraǵan edi. Eki el emes, egizdiń syńa­ryn­daı edik. Aramyz alystap bara jat­qandaı. Abaıdy qyrǵyz ben qazaqty ja­qyn­dastyratyn tulǵa dep bilemin. Aǵaıyn, kindiktes el, bastaýymyz bir bol­ǵan soń, biz de Abaıǵa kelýimiz kerek.

– Abaıdyń óleńderi, ǵaqlııalary nesimen qundy?

– Eń bastysy – adamgershilikke tár­bıe­leýinde, sosyn bilim alýǵa, óner úı­renýge shaqyrýy. Búgingi kúnde álemniń tutqasyn óneri órkendegen elder ustap otyr. Abaı osylaı bolatynyn bilgen.

– Abaıdy tanyp-bilý úshin ne isteý kerek?

– Abaıdy taný úshin ony oqý kerek. Dúnıege, aınalańa Abaıdyń kózimen qarap kórgen abzal. Onyń neni meńzep jat­q­anyn bilgen jón. Muhtar Áýezov «Abaı jolyn» ne úshin jazdy? Abaı joly – ádiletsizdikke qarsy kúres joly. Ekinshiden, «Abaı jolyn» oqyǵan adam, ol qaısy ulttyń ókili bolsyn, Abaıdyń óz shyǵarmalaryn taýyp alyp oqıtyn bolady. Romannyń bir qundylyǵy da osynda.

Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Zama­nalar aýysyp, dúnıe dıdary ózgerse de, halqymyzdyń Abaıǵa kóńili aınymaıdy, qaıta ýaqyt ótken saıyn onyń ulylyǵynyń tyń qyrlaryn ashyp, jańa syrlaryna qanyǵa túsedi», dep aıtqanyndaı, Abaıdy oqyǵan saıyn aqylyń tolysa túsedi.

Abaıdaı uly tulǵa ulttyń júzi, mem­le­kettiń tólqujaty ispettes. Zert­teý­shi­lerdiń paıymyna qaraǵanda, Abaı­dyń óleńderi  ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynan beri qyrǵyz tiline aýdarylyp, jaryq kórip keledi. Qyrǵyz halyq aqyny, Sosıalıstik Eńbek Eri Aaly Tokombaev Abaı óleńderin sol otyzynshy jyldardyń basynda aýdarypty. Abaıdan eń keıingi aýdarmasyn 1984 jyly jarııalaǵan. Sonda ol elý jyl boıy Abaıdy oqyp, aýdaryp júrgen bolady.

Abaı qyrǵyzsha jeke kitap bolyp 1944 jyly jaryq kórgen. Demek, qyrǵyz aqyndarynyń birneshe býyny Abaıdan úlgi alǵan. О́tken jyly Qyrǵyzstandaǵy Qazaqstan elshiliginiń demeýimen qyrǵyz tilinde «О́lóń sózdún padyshasy» ataýymen Abaı óleńderiniń jınaǵy jaryq kórdi. Onda qyrǵyz klassıkalyq aqyndarynyń aýdarmalarymen qatar, qazirgi jas aqyndardyń tyrnaqaldy aýdarmalaryna da oryn berilgen, bul – jaqsy joralǵy.

– Men buryn qazaq gazet-jýrnal­daryn poshta arqyly jazdyryp alyp oqýshy edim. Jaqynda sol tigin­dilerdi aýdarys­tyryp otyryp, sizdiń ótken ǵasyr­dyń ortasynda «Zerde» jýrnalyn­da jaryq kórgen  fantastıkalyq áńgimeńizdi kórip tańǵal­dym. Qazaq áriptesterińizben baılany­syńyz erte-aq bastalypty. Shyǵar­mańyz qazaq basylymyna qalaı jarııalanyp júr?

– Otyz jyldaı buryn albyrt jastyqtyń jeteginde keleshek týraly qııaldanyp, fantastıka janryna da qalam terbegenmin. О́zim ustaz tutqan jazýshy Abdylda Qarasartov degen aǵamyz bir kúni Qazaqstannyń «Zerde» degen ǵylymı-kópshilik jýrnalyn alyp kelip súıinshiledi. Ishinde meniń «Adam júregi» degen fantastıkalyq áńgimem júr. Júregim jarylyp keterdeı qýanǵanmyn. Aǵaıym tanystaryna aýdartyp, usynǵan eken. Ol kezde basqa respýblıkada shyǵarmańnyń jaryq kórýi úlken jańalyq bolatyn. Basqa elge tanylýymnyń tusaýy osylaı kesil­gen. Sodan soń túrikmenderdiń jýr­na­lyn­­da taǵy bir áńgimem jaryq kórdi.

– Qazirgi kúnde qyrǵyz eli sizdi shetel­derge tanymal bilikti jazýshy dep biledi. 2012 jyly Mah­mut Qashqarı halyqaralyq syıly­ǵy­na, 2014 jyly TÚRKSOI-dyń al­tyn medaline, 2018 jyly Qyrǵyz­stan­nyń «Altyn qalam» syıly­ǵyna, sondaı-aq Túrkııanyń, Reseı­diń, Ázer­baı­jan­nyń mártebeli syılyq­taryna ıe bolypsyz.  

– Syılyqtarymnyń alǵashqysynyń da baýyrlas qazaq eline qatysy bar. Qazaqstannyń Qyrǵyzstandaǵy elshiligi 2009 jyly «Qazaqstan – Qyrǵyzstan: Máńgilik dostyq» taqyrybynda áde­bı konkýrs jarııalady. Sonda Abaı, Shákárim shyǵarmalary jóninde maqa­lalar jazyp, bas báıgeni jeńip alǵan­myn. Abaıdyń shyǵarmalaryn aýdaryp jarııalaǵanym úshin Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-mýzeıiniń medalimen marapattaldym.

Búginde shyǵarmalarym Reseıde, Túrkııada, Qytaıda, jalpy alǵanda,  20-daı memlekette jaryq kórdi. О́zim de birqatar sheteldik avtorlardyń dúnıe­lerin qyrǵyzshaladym.

Týyndylarym Qazaqstannyń «Tań­sholpan» jýrnalynda jarııalandy. Bul oraıda meni qazaqtarǵa tanytyp júrgen qalamdastarym Nurlybek Samatulyna, Asylbek Ihsanǵa, Ádemaý Tolysbaevaǵa dán rızamyn. Shyǵarmalarymda qazaq halqyna, tarıhyna, jerine jáne adamdaryna qatysty oqıǵalar kóp.

Aýdarmalarymnyń ishindegi shoqtyǵy bıigi Shákárimniń «Túrk, kyrgyz, kazak jana handar sanjyrasy» («Túrik, qyr­­ǵyz, qazaq jáne handar shejiresi») eke­nin basa aıtqym keledi. Muny jazý­shy Talǵat Keńesbaevtyń  taýyp bergen túpnus­qasynan aýdardym. Kitap Qyr­ǵyz­stannyń «Turar» baspahana­synyń dırektory Tilek Muratalıevtiń tikeleı qoldaýymen jaryq kórdi, tusaýkeser rásimi qazaq el­shiliginiń qatysýymen ótkerildi.

Negizi, aýdarmalarymnyń qomaqty bóligi qazaq qalamgerlerine tıesili. Bul baǵytta Muhtar Maǵaýınniń, Tólen Ábdiktiń, Dáýren Qýattyń, Talǵat Keńes­­baev­tyń, Erbol Beıilhannyń, Nurly­bek Samatulynyń shyǵarmalaryn tárjima­ladym, birqatar aqyn-jazýshynyń kitap­tarynyń redaktory boldym.

2018 jyly ejelgi qyrǵyz eliniń tarı­hyn sýrettegen «Kapsalań door. Karga ake» («Tyǵyryq dáýir. Qarǵa ake». «Ake» qyrǵyz tilinde «áýlıe adam» degen maǵy­nany bildiredi) atty tarıhı romanym jaryq kórdi. Onda baýyrlas qyrǵyz-qazaq eliniń birigip jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúreskeni beınelengen.

1916 jylǵy Úrkinniń (eldiń úrkip Qytaıǵa asýy) 100 jyldyǵyna qarata jazylǵan «Qııamet joldary» povesimde qyrǵyz-qazaq eliniń basynan keshken qaıǵyly kezeńi beınelengen.

Qazir jazyp jatqan «Qasıetti Qydyr ake» (Qydyr ake – HIH-HH ǵasyr­lar­ toǵy­­synda ómir súrgen qyrǵyzdyń aqyl­­many) romanymda qyrǵyz-qazaq qarym-qaty­­nastary, Romanov áýletiniń 300 jyl­dyq toıyna eki eldiń bı-bolys dele­gat­tarynyń birge barýy da qamtylǵan.

Qoryta aıtqanda, bala kezimde jan dúnıeme jaryq sáýlesin quıǵan Abaı óleń­deri júregimde uıalap, menimen birge ómir súrip kele jatqanǵa uqsaıdy. Abaı­dyń qara sózderine, Shákárimniń sheji­re­sine qaıyrylýym sodan da bolar. 

 

Áńgimelesken

Nazarbek BAIJIGITOV,

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin

 

Qyrǵyz Respýblıkasy,

Bishkek qalasy

 

Sońǵy jańalyqtar

Juma: Almatyda 28 indet oshaǵy karantınde tur

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Almatyda zerthanalar sany artady

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar