Ulylyqpen uǵysý

Qazynaly qara shal!? Qa­sıetiń­nen aınalaıyn! Danaly­ǵyńa dala boılar ma? Tamyrym shirigende, tabanym úsigende tabaǵa qaldyrmadyń. Taǵdyrym solaı, talqanym bitti degende talap berdiń. Tasym órge emes, etekke domalaǵanda eńsemdi kóterdiń. Jyryńnan jupar ańqyt­tyń, qara sózińmen qadirimdi arttyr­dyń. Pendeshilik pánin súıip oqı­tyn jer turǵynynyń jaýy­ryn jazdyń, júrek kózin ash­tyń. Bolashaǵyma bastaýhat bol­dyń. Al men she, sony bile tura miz baqpadym? Kishiligiń men kisi­li­gińnen kesirlendim! О́zim­d­ikin jón kórdim, ózenimdi laıladym. Aqylyńdy alsam aqyretime je­ter­lik baılyqqa batar edim-aý?!

Batyryp aıtsa, basymyzdy alyp qashamyz. Ashyp aıtsa, ala­sa­pyran kúı keshemiz. Tı­gi­zip aıtsa, tildeı jónelemiz. Ol ras, nesin buqpantaılaımyz. О́neri­miz jalańashtandy. Tilimiz alashubar. Rýhymyz taqyr kedeı. Bolmysymyz jadaǵaı. Zaman almaǵaıyp. Mysyqkómbe tirlik. Jasymyz jasyqpyz, qartymyz aqylǵa qaýqarsyzbyz. Ekran beti tolǵan tok-shoý. Bári reıtıngke jumys jasaıdy. Bylaısha aıt­qanda, burynǵynyń uıaty búgin­giniń – trendi. Dúnıe qalyp-kes­kinin ózgertti. Qarǵa aýnaǵan túl­ki­­deı túrlengish. Adassa aty­nyń jer­shildigine senetin qazaq edik qoı. Ol da qaldy jaıyna.

Endi, bul ótkelekten bizdi kim alyp shyǵady? Álde suraqty ne alyp shyǵady dep qoıýym kerek pe edi?! Qalaı deseńiz de ekeýine be­ri­le­tin jaýap jalǵyz. Ol – Abaı. Kóbeń tartqan kóńilińdi kól­­deı shal­qytatyn da, shel bas­qan she­shi­miń­di shegendeıtin de sol dana. Qa­te­­ligińizdiń toq­tamy qara só­ziń­de tur. О́mir – baǵdarshamy. Er­­te­ń­ińiz úshin erinbeı oqyp kóri­ńiz. Árkim Abaıdy ártúrli ta­nı­dy. Árbir sóz óz egesin tapsa deı­miz. Abaı aıtady: «aqyryn jú­rip, anyq bas, eńbegiń ketpes da­la­ǵa». Men aıtamyn: «jo-joq, jalynyń bar da jaıpa, sál ıil­seń baǵyńdy bireý basa-kóktep kete­di. Abaıdyń dáýiri aınalyp kel­meıdi endi?». Danyshpan sál ty­nys­tap: «О́zińde barmen kózge uryp, artylam deme ózgeden» dep qaı­ta túrtpekteıdi. «Qudaı ber­gen­niń qyzyǵyn kórmesem, qý jal­ǵan kimge dári, kimge shi­kirá bol­maq. Ýaqyt talaby sol. О́t­ken­nen emes, búginnen sa­baq al» deımin esigimdi tars jaýyp. Son­da hakim asa bir asqaq sabyr­lyq­pen: «Paıda oılama ar oıla, talap qyl artyq bilýge» dep támam­daıdy oı­ly sózin. Kúndegi isi osy. Dúdá­mal oı keýdeńde kó­gen­­de­lip ma­ńy­­raı­dy-aı kelip. Dáre­tin kóm­gen mysyq­taı jasaǵan kináń­niń betin búrkeı salatyndaı emes. О́kinishiń óte kóp. Abaıdy qaıta paraqtaısyń. Amalsyzdan emes, amaly sol.

Shirkinniń ár sózi sanaýly, saıaq, áıtkenmen ádil. Qazaq jaqsy kóre­di de, jasqanady da. Sóziniń sal­ty solaı. Nemister áıgili Gıoteni jerge tıgizbeı maqtaıdy. Aǵyl­shyndar Shekspırdiń shek­peni­nen shyqqan týyndylar­dy aıtqan­da tańdy tańǵa urady. Al kór­shi­miz qytaı halqy Kon­fý­sıı­diń altyn erejelerin Qu­ran­nyń aıatyndaı qadir tuta­tyny bar. Tipti keıbir sheneý­nik­teri qa­byr­­ǵaǵa ilip, qajetine ja­ra­ta­­tyn kórinedi. Al biz she? Qu­myr­­s­qanyń ıleýindeı tar tú­si­nik­tiń aınalasyndamyz. Abaı sil­e­minen alystap kettik. «Qu­daı­dan qoryq, adamnan uıal» teo­re­masy ár bastyqtyń ka­bınetinde ilýli tursa qandaı ǵa­nıbet! Ádettegi jumysyna kiriserde sol qabyrǵadaǵy na­qyl­­ǵa bir kóz tastasa jetip jatyr. Boıyna sińedi, jigerin qaı­raıdy. «Tańdaıyma túsken dám, mań­daıyma bitken baq» dep le­pir­gen taqyr túsinigine, ash­kóz­dik­ke salynǵan aranyna tyǵyn bo­la­ry sózsiz. Dátke qýat, janǵa sýat berer dárýmen de sonda jatyr.

Biz osy kúnge deıin bárine sendik, Abaıdan basqa. Burmalan­ǵan tarıhqa sendik. Olqylyǵy kóp oqýlyqqa sendik. Tireýiniń arqasynda kókiregin kótergen kókelerge sendik. О́tkender jaıly ótirik aıttyq. Qadirshe aıtqanda, «sanasy – jyr, dástúri – et, salty – qymyz» qazaq edik. Endi, sanasy – batys, ǵurypy – arab, salty – orys shala-jansar bireýge aınaldyq. Oralhannyń «Ataý-keresi» oıyma oralyp otyrǵany. Kóńilge tıse de aıtaıyqshy. Biz de joǵarydaǵy aǵalardyń barly­ǵyna sendik. Aq – degenin alǵys kór­dik, qara – degenin qarǵysqa bala­dyq. Qytyqtasa kúldik, shymshy­sa jyla­dyq. Kóz jasymyzdy kór­set­peı bozdadyq, kórsetsek uıat bolady dedik. Mańdaıymyzdan sıpaǵanyn mártebe kórdik. Qaıy­ǵymyz sýǵa ketip, ózimiz aman qal­ǵany­myzǵa shúkir destik. Ha­lyq kim­di jaqtaryn bilmeı áýre. Qoǵam bú­tin­deı tulǵaǵa zárý. Jaman men jaq­syny aıyrýdan qaldy. Kimniń yǵy­na jyǵylaryn, qaısysynyń sózi­ne senerin bilmeı álek. Aq qa­ǵaz­dan qara núkteni kórdik, al qa­rań­ǵyda baıaý tutanǵan jaryqty óshi­rýge asyqtyq. Sonyń bári Abaı­dy bilmegenniń zııany. Biz sory­myz­dy syrttan izdeımiz, al onyń ishi­mizde jatqanyn sezsekshi?!

Sóz zergeri Zeınolla Qabdol­lov «Áýezovti maqtamaý kerek, Áýezovpen maqtaný kerek» depti bir sózinde. Esti pikir. Biz­ge Abaı­men maqtanatyn kez jet­ti. Máse­len, adamnyń izinen tol­qyn paıda bolady eken. Bul bir fı­zı­kalyq qubylys. Rýhanı ener­gııa. Qazaqtyń yrymdaryna ǵy­ly­mı kóz­qarastan týǵan tolǵam. Jaq­sy­nyń izimen júrseń boıy­ńa iz­gi­lik­tiń nury jaıylady. Qazaq­tyń «basqan izinen sadaqa ket» deı­tini sol. Eńdeshe, bizge Abaı­dyń izimen júretin ýaqyt keldi. «Sen ­de bir kirpish dúnıege, ketigin tap ta, bar qalan». Osy ǵoı bizge keregi!

Jazýshy Muhtar Maǵaýın qazaq ádebıetine osynshama qor­daly dúnıeler qaldyra otyryp, Abaı­dyń tobyǵynan kelmeıtinin aıtady. Sony oqyp, qaıran qal­ǵan­myn. Ulyny moıyndaý óziń­niń de bilimińdi tarazylaıdy eken ǵoı. Netken, iltıpat! Net­ken, qur­met! Birde ustazym: M.Ma­ǵaýın­­niń jaryq kórmegen dıs­ser­ta­sııa­sy bar, «Abaı jáne onyń tó­ńi­­regindegiler» degen. 1984 jy­ly qorǵalý kerek bolatyn, áıt­se de Shákárim babamyz aq­tal­­maǵan soń aqyry aıaqsyz qal­dy. Sonda Abaıdan dáris alǵan alyp­­tar haqynda baıan etiledi. Tóńi­regiń­de­gilerdi myqtylarmen qala. О́ziń de myqty bolasyń» degen bolatyn. Kóbi osy uıǵarymǵa uıýly shyǵar. «Birińdi qazaq biriń dos, kórmeseń istiń bári bos». Budan asyryp aıta alsamshy.

Abaıdy alǵash zertteýshilerdiń biri de biregeıi Sultanmahmut To­raı­ǵyrov: «Asyl sózdi izdeseń, Abaı­dy oqy, erinbe!» deıdi. Aqyn 1913-1914 jyldary «Aıqapta» jaýapty hatshy bolyp júrgen kezinde jazǵan «Qazaq tilindegi óleń kitaptary jaıynan» atty maqalasynda «qazaq tilindegi erekshe úlgi» dep hakimniń óleńderin ataǵan. Sondaǵysy «Segiz aıaqty» meńzese kerek. «Aǵaıyn bek kóp, aıtamyn eptep. Sózimdi uǵar elim joq. Molasyndaı baqsynyń, Jal­ǵyz qaldym – tap shynym!». Biz munda óleńniń qurylymyna emes, tragedııasyna toqtalyp otyr­myz. Shymyrlap boıǵa ja­ıyl­ǵan surapyl óleń. Jaısań nu­ryn muqym qazaq dalasyna shashyp jatqan alyp kúnniń sáýlesi se­kil­di. Abaı jaqqan sáýle.

«Qaıǵysyzǵa qansha oqylsa jat­talma!» Bul Jumekeńniń jy­ryndaǵy bir tarmaq qana. Biz­diń kóńildi selt etkizgen jol. О́leńi­niń júreksiz pendege júk bo­l­masyn oılaǵan aqyn tilegi. Dál solaı, Abaıdyń da naqyly muń­syzǵa juqpaıdy. Qaıǵysyz dep otyr­ǵanymyz mahabbat mashaqatyn tartqan, ne bolmasa dúrııa dúnıe alaqanynan sýsyp ketken pen­deniń nazy emes. Rýhy júdeý, bol­mysyn tut basqan temirdeı, ke­bek keýde ıesi. Biz, sóz sońyn Jaras­qan Ábdirashtyń jurt bile ber­meı­tin jyrymen támamdasaq: «Abaıy joq halyqtyń – Qudaıy joq».

Muhtar KÚMISBEK,

«Egemen Qazaqstan»