Aımaqtar • 13 Naýryz, 2020

Úzdik úrdis úlgisi (Damyǵan aýyldy kórgińiz kelse, «Selınnyıǵa» baryńyz)

310 retkórsetildi

Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy ekonomıkalyq qýattylyǵy joǵary, jer kólemi úlken, halqynyń sany kóp aýdandardyń biri – Ǵabıt Músirepov aýdany. Aýdan oblys ortalyǵynan shalǵaıda ornalasqan. Sondyqtan munda oblys ortalyǵyna saparmen kelgen joǵary dárejeli qonaqtar, depýtattar men sheneýnikter kele qoımaıdy.

 

Úsh aýdannyń ornynan quralǵan

Ǵabıt Músirepov aýdany 1997 jyly burynǵy Kókshetaý ob­ly­synyń Rýzaev, Kýıbyshev jáne Chıstopole aýdandarynyń qo­sylǵanynan quralǵan. 2002 jy­ly qazaqtyń klassık jazýshy­sy Ǵ.Músirepovtiń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı oǵan ja­zýshynyń aty berilgen. Oǵan deıin «Selınnyı» dep atalatyn. Shynynda osy aýmaq­qa tyńgerler kóp kelgen. Aýyl­dardyń ataýynda olardyń izderi saırap jatyr. (Stavropole, Se­lınnyı, Chervonnyı, t.t.) Aýdan ortalyǵy Novoıshımka – Qyzyljardan 270 shaqyrymdaı jerde.

Aýdandaǵy 43 mekteptiń je­­teýi ǵana qazaq tilinde bilim be­redi jáne 2-3 aralas mektep bar. 42 myńdaı halyqtyń ara­syn­da qazaqtardyń úlesi endi ǵana úshtiń birine jetipti. Atyn al­ǵanymen aýdanda Ǵ.Mú­si­repovke ne alań, ne kóshe aty berilmegen, eskertkish túgili áli bir bıýst te qoıylmapty. Onyń bá­rin jazýshynyń eki jyldan keıin atalyp óti­letin 120 jyl­dyq mereıtoıynyń jos­­paryna engizemiz degen sózder aıtyldy.

Aýdan ekonomıkasynyń qýa­tyn arttyryp turǵan aýylsha­rýa­shylyq qurylymdary. Olar­dyń joǵary tabysynyń basty erek­­sheligi – syrttan kel­gen ın­­ves­tordyń kúshimen emes, bu­ryn­ǵy keńestik qury­lym­dar­dy us­tap qalyp, damytýdyń nátı­je­­sinde qol jetkizýi. Biz sondaı qýat­ty kásiporyndardyń biri «Se­­lınnyı» JShS-ne jol tart­tyq.

 «Selınnyı» aýylynda

Atynan belgili bolyp turǵanyndaı bul aýyldyń qazyǵy tyń kóterý jyldarynda qaǵyldy. Aýdan ortalyǵynan 100 shaqyrymdaı jerde, oblystyń eń batys shetinde oryn tepken. Elimiz táýelsizdik alǵan jyldarǵa deıin «Selınnyı» keńshary bolǵan. 25 jyl buryn aýyldy basqarýǵa jas dırektor Serik Ybyraev taǵaıyndalady. Bul keńsharlardy jappaı taratyp, ornyna birneshe ferma qurý talaby qoıylǵan kez bolatyn. «30 myń gektar jeri bar keńshardyń taratylmaǵany qalaı, jer men múlik paıynyń esebine keńshardy tarat» degen aýdan basshylary dırektorǵa digerdi salyp otyrady. Oǵan da kónbegen soń sol kezdegi aýdan basshylyǵy ózderi kelip, halyqpen jınalys ótkizip, ókimettiń saıasaty shaǵyn fermerler qurý ekenin, onyń tıimdi bolatynyn túsindiredi. Sonda jas dırektor ornynan turyp, «tarat deseńizder taratyp-aq jiberemiz, biraq olaı etsek jer de ege almaımyz, mal da ósire almaımyz, bizdiń kúshimiz birlikte», deıdi. Onyń sózin aýyldyń bilikti kisileri qoldap, aýyldy taratpaımyz degen sheshim qabyldaıdy. Aýdannan kelgender keńshardy tarata almaǵandaryna yza bolyp, kúshke sala bastaǵan sátte dırektor: «Sizder ózderiń sheshińder dedińizder, endi bizdiń sheshimimizdi nege buzǵylaryńyz keledi» degende aýyzdaryna qum quıylyp, kelgen izderime keri qaıtady.

Sodan beri, burynǵy «Selınnyı» keńshary ózdiginen ómir súrip keledi. Dırektory Serik Ybyraev 3-4 jyldaı Jambyl aýdanyna ákim bolǵan soń sharýashylyqqa qaıta oralǵan.

2004 jyly sharýashylyq «Selınnoe-2004» JShS bolyp qaıta quryldy. Barlyq halyqtyń jerdi paıdalaný quqyǵyn biriktirip, basqa qurylym sanalsa da ekonomıkalyq qýaty quldyraǵan joq. Sodan beri sharýashylyq jańadan júzdegen tehnıka alypty. Bizdi mashına-traktor parkine aparǵan dırektor 16 belgııalyq «Nıýholond»  kombaınyn kórsetip, «osylar neshe oraqqa qatysty dep oılaısyzdar?» dep surady. Túrlerine qarap «kóp bolsa bes ret qatysqan shyǵar» desek, 23 ret qatysqan eken. Qojaıyn tehnıkany kútip-baptap ustatyp, oraqtan keıin jyly arnaıy bastyrmaǵa kirgizip qoıatyn kórinedi. Osyndaı kútim kórgen tehnıkalar jańadan kem emes, jarqyrap tur. Osy bastyrmada basqa amerıkalyq 570 at kúshi bar 9 «Chellendjer» traktory, eki «Vektor» kombaıny da tur. Dál osyndaı taǵy eki garajdy kórdik. Ondaǵy «Morıs», «Býrgo», «Djon-Dır», 23 «Kıroves», 10 «MTZ» t.b. tehnıkalar da kútimdi qolda ekeni kórinip tur.

Seriktestikte barlyǵy 3,5 mlrd teńgeniń tehnıkasy jumys isteýde. Slesar, tokar mamandary ǵana emes, mehanızatorlardyń bári kóktemgi egiske tehnıka daıyndaýda eken. Tokar Vıktor Moskalovtan «eńbekaqyńyz qansha desek?» qańtar aıynda 370 myń teńge alypty. Al mehanızator Oleg Beloýsov úıiniń ortalyq jylýǵa qosylǵanyn, sýdyń da jetkizilgenin aıtyp, eshqandaı qalanyń keregi joq ekenin jetkizdi.

Qazir JShS-da 36244 gektar jer bar, bıyl sonyń 5896 gektaryna zyǵyr, 2453 gektaryna bıdaıdyń qatty, 13556 gektaryna jumsaq suryptaryn, 5087 gektarǵa arpa egýdi josparlap otyr. Byltyr astyqtan gektarynan 14,5 sentnerden ónim alǵan eken. Qasıetti qara jerge damyl berip, bıyl 7 myń gektardaı jerdi parǵa qaldyrǵaly otyr.

Qazir astyq tuqymdary tolyq tazalanyp, 7 qoımada saqtalyp tur. Ony tazalap, suryp sapasyn arttyratyn tehnıkalary saqadaı saı. Osynda bir qyzyq jaıdyń kýási boldyq. Bul – eski KamAZ-dardy jınastyryp, kereginshe jańa bólshekter salyp, qurastyryp shyǵaratyn tórt sheber jumys isteıtin shaǵyn seh. Sheberler arnaýly mamandar emes, erteń osy KamAZ-darmen jumys isteıtin júrgizýshilerdiń ózi. Olar ózderiniń temir tulparlaryn óz qoldarymen jınap shyǵatyn kórinedi. «Osylaı jınap shyqqan KamAZ-dardyń shyǵyny 4-5 mln teńge ǵana, al jańasyn alsaq 25 mln jumsar edik. Onyń ústine qazirgi jańalarynyń kóbi sapasyz», deıdi dırektordyń orynbasary M.Ǵadýlov. Osyǵan deıin 4 KamAZ-dy daıyn qylypty, búginde tórteýin jınap jatyr.

Otyn jaqpaıdy, sý tasymaıdy

Aýylda kóship ketýshiler joqtyń qasy, jumys kúshi tolyq. Árıne, mamandar jaǵy jetińkiremeıdi. Ásirese, tokar, slesar sııaqty mamandar azaıyp qalǵan. «Qazirgi jasamys adamdar erteń zeınetke ketse ornyn basatyndardy taba almaı qalamyz ba dep alańdaımyz», deıdi dırektordyń taǵy bir orynbasary Anatolıı Talebın.  

Osy aýylda 200-den artyq tútin bolsa, sonyń 70 paıyzy ortalyq jylý qazandyǵyna qosylǵan eken. Al qazandyqty jylytýǵa saban paıdalanylady. Buryn bir qysqa 30 myń tonna kómir alatyn bolsa qazir sharýashylyq tolyqtaı ózderiniń sabanymen jylytylady. Bul ári únemdi, ári ekologııalyq jaǵynan taza. Aýyldyń ústinen ıisi burqyrap, kómirdiń qara tútini kóterilmeıdi.

Taza aýyz sý da úılerge tolyq jetkizilgen. Aýyz sý sapasy óte joǵary ekenin saraptama kórsetip beripti. Endi aýylǵa tasymalmen gaz da kelip jatqan kórinedi. Sharýashylyq basshysy onyń sısternasyn da ornatyp qoıypty. Basshylyq aýyldyń barlyq tehnıkasyn gazǵa kóshirýdi kózdep otyr.

Aýyldy aralaǵanda eń este qalatyn oryn – naýbaıhana. Kúmpıgen qyzyl kúreń bólkeler adamnyń tábetin ashady. Qansha toıyp tursań da ıisi burqyraǵan, dámi baldaı jaryqtyqtyqty bir syndyrmaı kete almaısyń. Seriktestik ony kúnine 400-500 danadan pisirip, aýyldastaryna 60 teńgeden satyp jatyr. Sý tegin derlik.

Seriktestik bıyl mektepti jóndep, terezelerin aýystyryp berdi. Oqýshylarǵa bir mezgil beriletin ystyq tamaqtyń shyǵynyn da ózderi kóterip otyr. Byltyrǵy oqý jylynda bul shyǵyn 3 mln teńgeniń kóleminde bolsa, bıyl kóbirek bolatynǵa uqsaıdy. Sonymen birge sharýashylyq dırektory óziniń bastamasymen «úzdik synyp», «úzdik oqýshy» atalymdaryna konkýrs jarııalapty. Oqý jylynyń sońynda jeńimpazdardy elimizdiń qalalaryna ekskýrsııaǵa aparmaq. Sol sııaqty balabaqshanyń barlyq shyǵynyn moıyndaryna alǵan, ata-analar aıyna tek 3 myń teńgeden ǵana tóleıdi.

Seriktestik paıǵa astyq berýmen qatar  materıaldyq kómek retinde jumysshylaryna 13,8 mln teńgeniń jem-shóbin jınap bergen. «Barlyǵy 743 tonna shóp, 195 tonna sabandy ár úıge úıip berdik», deıdi A.Talebın. Budan basqa jumysshylardyń tegin tamaqtanýyna  3,8 mln teńge jumsaǵan eken. 2019 jyly jalpy kólemi 245 mln teńgeniń eńbekaqysy tólengen. Memleketke barlyq salyqty ýaqtyly tólegeni úshin 8 mln teńgege jeńildik te alypty.  Ortasha eńbekaqy kólemi – 120,5 myń teńge. Bizdi bastap júrgen «Aýyl» partııasy oblystyq fılıalynyń basshysy Temirǵalı Ábilmájinov mundaı qamqorlyqtyń Keńes odaǵy jyldarynda da jasalmaǵanyn aıtyp, «mynaý kommýnızm degenińniń ózi ǵoı» dep jatty.

Sharýashylyq basshylary aıtqan áńgimeniń shyndyǵyna kóz jetkize túsý maqsatymen birneshe turǵynnyń úıine bas suqtyq. Aldymen mektep muǵalimi, Aýǵan soǵysyna qatysqan Erlan Esenbaevtyń úıine burylǵan edik. Ol sharýashylyq basshysyna alǵystan basqa aıtary joq ekenin jetkizdi. Endi she... Otyn jaqpaıdy, sý tasymaıdy. «Arıston» ornatyp, ystyq sý da aǵyzyp otyr. Qalanyń jaıly páterinde turatyn sııaqty. Onyń ústine qoradaǵy eki-úsh qarasynyń da jem-shóbin seriktestik tegin bergen. Sol sııaqty jalǵyz turatyn Nına Kapalına ájeıge de soqtyq. Ol da Erlannyń aıtqanyn qaıtalady. «Bizdikindeı arzan ári dámdi nan eshqaıda joq shyǵar. О́zi kúmpıgen úlken, jergilikti unnan eshqandaı qospasyz pisiriledi», deıdi kezinde Kókshetaýdyń Zerendi aýdanynda ósip, qazaq tilin úırengen keıýana. 

«Selınnyı» JShS burynǵy keńshardyń poshtasyn, klýbyn, kitaphanasyn da saqtap qalǵan. Tipti qoǵamdyq monsha da kelýshilerdi tosyp otyr. Baǵasy da sý tegin...

 

Soltústik Qazaqstan oblysy

 

 

 

 

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Asqar Altaı. VIRÝS-MÝTANT (Novella)

Ádebıet • Búgin, 19:07

Tankerlerdiń qaıda baratyny belgisiz

Ekonomıka • Búgin, 18:32

Ár teńge úshin esep berýge daıynbyz

Ekonomıka • Búgin, 17:01

Esik nege «tesik»?

Qoǵam • Búgin, 15:25

Betperde kıgen kóktem - 5

Qoǵam • Búgin, 15:10

Qyzylorda oblysy: Taǵy 3 adam vırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 13:31

COVID-19 vırýsy mysyqtan tabyldy

Álem • Búgin, 12:03

Syrdarııaǵa jylanbalyq qaıdan kelgen?

Aımaqtar • Búgin, 11:32

Koronavırýs hám kóshe sýretteri

Álem • Búgin, 10:51

Uqsas jańalyqtar