Rýhanııat • 13 Naýryz, 2020

Kitap sózi (Uǵym-túsinikterdiń búgingi máni)

158 retkórsetildi

Zaman kelbeti

Biz uǵym-túsinikter qaıshylyqqa ushy­raǵan almaǵaıyp zamanda ómir súrip otyrmyz.

  1. Zaman kelbeti

Biz uǵym-túsinikter qaıshylyqqa ushyraǵan almaǵaıyp zamanda ómir súrip otyrmyz.

Keıbir zattardyń ataýy ózgerdi.

Áredik, belgili bir qubylystar eski mazmun, kóne maǵynadan aýytqyp, basqa mártebe, jańa mán tapty.

Hat-habardy, aqpar-málimetti jaqynǵa tez jetkizgen, shet-qıyrǵa jyldam joldaǵan aqparat quraldarynyń buqaralyq sıpaty kópshilik aýdıtorııany qamtyǵan áleýmettik jelilerdiń dúnıejúzilik masshtabynan anyq kórindi.

Áleýmettik jelilerde kúni uzaq otyrǵan árbir qoldanýshy óz aldyna derbes aqparat kózine aınaldy. Bul sheksiz jıyn kúndelikti jarııalaǵan posttarymen jańalyq tizbekteriniń ornalastyrýshylary (qojaıyndary) ataǵyna ıe boldy.

Ataý men mándi bir-birinen aıyrǵan qoǵamdyq prosester shyrqaý shegine jetti. Tehnologııa tabystary qoǵam kelbetin adam tanymastaı etip ózgertip, jańa qorshaǵan orta qalyptastyrdy.

Túpnusqanyń kóshirmesi kóbeıdi. Kóshirmeler kóshirmeden kóshirdi. San myńdaǵan kóshirme sheksiz kóshirýdiń kesirinen orta jolda túpnusqadan aıryldy. Sóıtip, túpnusqadan kóz jazyp qaldyq.

О́nerde, ómirde erekshelik joıyldy. Topjarǵan talantqa jarasqan qaıtalanbastyq, daraǵa tán oqshaý qasıet qoǵam aıasynda jappaı taraǵan jalpylama sıpatqa ıe boldy. Tulǵa tabıǵatyna bitken sırek talant kóptiń boıynan tabyla bastady.

Tehnologııany erkin meńgergen jas – áýesqoı, tipti, kásipqoı maman emes, bar bolǵany – basqa bireý jasaǵan baǵdarlamalyq kompıýterlik algorıtmderdi paıdalanýshy ǵana.       

Ǵalamtor – jalǵan bilim keńistigi. Eki maǵynada. Týra maǵynasynda bilimniń qaınar kózi, biraq, sanaǵa bekimegen, jadqa toqymaǵan, belsendi qoldanylatyn, shoǵyrlanǵan tanym-bilim nátıjesi.

Demek, aýyspaly turǵysynda – ǵalamtordaǵy ushan-teńiz bilim – negizinen, ıesiz bilim. Kóbine hatqa túspegen, kitapqa basylmaǵan, zerdege jazylmaǵan. Kompıýterde týyp, kompıýterde ónip, kompıýterde ómir súrgen – jaıt, derek, maǵlum.

Sheksiz ǵalamtor keńistiginde árbir aıtylǵan sóz, bildirilgen pikir jalpy adamzattyq sıpat alady. Tipti, maıda-shúıde qateliktiń ózi úlkeıip kórinedi. Jer betine taraıdy. Kókte el turǵanda, aspan da ǵalamtordyń bir mekenine aınalar edi.

  1. Til

Esimizde, aýyl/aýyly, muryn/murny. Bir tártiptiń eki túrli nusqasy. Negizi, jazý qarpin erte oılap tapqan halyqtardyń grammatıkasy óte qyzyq: qaǵaz betine qalaı estilse, solaı túspeıdi, bir árpi (árip) artyq júredi nemese erejeni tolyqtyra túsetin qosymsha tańbalardyń oqshaý tártibi bolady, ol tildiń damýyna oń áser etedi, kók túrikter kezinde daýysty dybystardy jazbaǵany belgili. Tańba dybysty baılamaǵany abzal. Latyn qarpine kóshkende osyndaı jaıttardy eskerý kerek sııaqty.

Til degenimiz túrli deńgeıdegi kommýnıkasııa men translıasııany júzege asyrýmen qatar paıym qyzmetin, hat-habardy qabyldaıtyn, saqtaıtyn, túrlendiretin, jetkizetin mindetti atqarýshy (sıgnal, aqparat, bilim) tańbalar júıesi.

Birde phone sóziniń etımologııasyn aqtardym. Tereń jumys emes, barlaý turǵysyndaǵy izdenis. Bul sóz kóne grek tilinde dybys uǵymyn bildiredi eken.

Bárimige belgili, tildiń bir qasıeti – dybys. Tipti, basty qasıetiniń biri. Til dybysy (zvýk ıazyka) – til qatýshynyń sana-jadynda saqtalyp qalǵan dybys úlgisi (etalony). Naqty dybys emes, abstraktili úlgi. Ádette, sózdiń dybysy transkrıpsııada beriledi.

Demek, til dybystan quralady, tańbamen belgilenedi. Iаǵnı, til eki quramnan: dybystyq úlgi men tańbalyq úlgiden turady. Dybys pen tańba júıeleri arasyna, bir taraptan, teńdik belgisin qoıýǵa bolady. Bir taraptan, biraq, ekinshi taraptan, birine ústemdik jasasaq, búkil álem fılosofııasy ózgeredi. Jańa dúnıetanym, basqa ǵalam pishini qalyptasady.

Francophone – fransýz tilin dybystaýshy. Til dybys turǵysynda – aýyzeki til, tańba turǵysynda – alfavıt. Qazaqtildi – qazaq tilinde bekitilgen etalon sóz-dybys pen sóz-tańbany aıtýshy.

Sondyqtan francophone, frankoıazychnyı, frankogovorıashıı, fransýztildi, fransýzsha, bári – bir uǵym.

Ári kettik. Sonymen qatar, til jeke tulǵa men qoǵamdyq sanada dúnıeni obektendiretin (obektilendiretin) keshendi jol. Álemdi tanystyratyn, beıneleıtin tabıǵı negizi, alǵashqy túsinigi.

Tildi zertteıtin logıka, lıngvıstıka, semıotıka, psıhologııa (psıholıngvıstıka), sosıologııa (sosıolıngvıstıka), kýltýrologııa tárizdi pánder bar.

Jalpy, til adam sanasyn qalyptastyrýda jetekshi ról atqarady. Oılaý qabileti tilge júginedi. Abstraktili oı tilge súıenedi.

Tildiń sıntetıkalyq qasıeti – júıelenýi, bólikteriniń derbes máni.

Ol – modal nemese modýs: is-áreket jolyn nemese oǵan degen qatynasty bildiretin kategorııa. Fılosofııa, logıka jáne ınformatıka termıni.

Bólikterdiń derbes máni (modal, modýs) – tilge ámbebaptyq qasıet bitiredi, tanym men tanym jolyn anyqtaıdy. Til túısik, qabyldaý, sezý, kóńilge toqý arqyly keıipteý qasıetine ıe.

Túısik, qabyldaý – tilde ǵana ómir súrmeıdi, (v vıde chývstvennyh obrazov), ol ári túsinik, ári talqy (sýjdenııa ı rassýjdenııa). Túsinikte bilim ǵana emes, kózqaras ta, ustanym da bar.

Sana men tanym (sana bóligi) tilden bólek emes, ekeýi de til aıasynda. Til modýstary arqyly biz bolmysty qamtımyz, túsinik retinde ornyqtyramyz.

Tildiń bul qyzmeti arqyly biz sanada, tanymda júrip jatqan prosesterdi, qabyldap, túsinip jatqan úderister legin zattyq jáne sezip-bilý formasynda elestete alamyz.

  1. Tańba

Til – ıntersýbekti qubylys. Ony zertteıtin semıotıka nemese semıologııa – tańba nemese tańbalar júıesi týraly ǵylym.

Til quramyna tabıǵı aýyzeki til, jasandy, formaldy tilder – tabıǵat/qoǵam jiberetin ym-belgiler jatady:

  • ǵylymı teorııa usynystary júıesindegi avtomattar men mashınalardyń hal-ahýaly men túrli ym-belgileri (sıgnal);
  • mashına men adam arasyndaǵy tildesý algorıtmderi men programmalary;
  • óner tili (mýzyka, kıno, teatr, beıneleý óneri);
  • ǵylymı teorııa tili;
  • vızýaldy belgiler júıesi (jol belgileri, jıvopıs);
  • kıbernetıkalyq basqarýdyń kúrdeli júıesi (prıborlar, mashınalar, avtomattar jáne báriniń shemalary);
  • tiri organızmder men olardyń tarmaqtary (mysaly, ortalyq júıke júıeleri);
  • qoǵamdyq jáne óndiristik birlestikter;
  • sosıým.

Jeke pán, derbes sala retinde semıotıka XIX ǵasyrda qalyptasa bastady. Bul mejege deıin Qasetti Avgýstın, Fılon Aleksandrııskıı, Arıstotel, stoıkter, sholastıka ilimin jaqtaýshylar, Djon Lokk, Tomas Gobbs tárizdi oıshyldar zertteýge atsalysty.

Fılosof, logıkatanýshy, matematık Gotfrıd Vılgelm Leıbnıs XVII ǵasyr sońyna qaraı óziniń ámbebap keshendi esepteý júıesi arqyly matematıkalyq logıka men semıotıka ustyndaryn qalyptastyrdy.

Shveısarlyq lıngvıst Ferdınand de Sossıýr men amerıkalyq fılosof ári logık Charlz Pırs bir-birinen derbes jaǵdaıda semıologııany ǵylym retinde tanydy.

De Sossıýr tabıǵı tilderdi tańbalar júıesi turǵysynda qarastyrdy. Tańbalar júıesi týraly izdenisterin ol semıotıka dep atady.

Charlz Pırs semıotıkalyq qyzmet ólshemderin (reprezentant – belgileýshi, mysaly túpbeıneler, ınterpretant – belgilenetin sol mán, maǵyna, mazmun, referent – qaıta belgileýshi, ıaǵnı belgi nemese belgi arqyly qaıta jetkizýshi) qalyptady, bul úsh ólshem tańbanyń úshtaǵan tabıǵatyn negizdeıdi. Tańbalardy tuńǵysh ret júıeledi (ıkondyq belgi, ındeks jáne sımvol).  Belginiń qyzmetin nemese mándi qaıta qalpyna keltirý qasıetin zerttedi (semıozıs).

Atalǵan máselelermen Ýmberto Eko, Tomas Sebeok, Rýdolf Karnap, Charlz Morrıs, Gotlob Fregeler de aınalysty.

Búginde semıotıka – damyǵan sala. Biraq, tańbalar júıesi týraly ǵylymnan góri zertteý metodologııasy nemese paradıgmaǵa kóbirek uqsaıdy.

Jolaıyryqtaǵy ǵylym.

Tanym teorııasy ǵana emes, jalpy ǵylym tilin qalyptastyrýda semıotıkanyń  mańyzy asa zor.

Biz zertteý obektisin tanymnyń semıotıkalyq paradıgmasy boıynsha tańbalaý arqyly ǵana tanı alamyz.

Adam dúnıe týraly tek tańbalar arqyly oılaıdy.

Bul – asa mańyzdy nárse. Introspeksııa ı ıntýısııa.

Semıotıkalyq metod tek fenomenologııalyq fılosofııa ustynyna qaıshy. Sebebi, ol dánekerge qarsy.

Dúnıe tańba tárizdi oqylady.

Semıotıka tańbalar júıesin úsh topqa bóledi.

Sıntaktıka, tańbanyń júıelik qurylymyn – qurylý tártibin, ózgerisin zertteıdi.

Semantıka. Tańba mán jetkizýshi qural retinde qarastyrylady.

Negizi, tańba eki mánnen quralady: belgileıtin/belgilenetin. Kórinis pen mazmun (túsinik).

Frege maǵynalyq jáne ózindik (zattyq) mánderdi aıyra bilý kerek deıdi. Obekti týraly túsinik pen obektiniń ózi.

Pragmatıka. Semıotıkalyq tańba men ony paıdalanýshylar arasyndaǵy máselelerdi zertteıdi.

Dıskýrs – sóz máneri, sóıleý tártibi. Discourse – discursus.

Osy sát fılolog pen lıngvıst arasynda ne aıyrmashylyq bar degen oı keledi. Fılolog belgili bir naqty til (qazaq fılologııasy, orys fılologııasy) máselesimen shuǵyldanady, lıngvıst jalpy til bolmysyn,  qasıetterin tanıdy.

Lıngvıst tildi boı bergen kórinisi boıynsha zertteıdi: aýyzeki til, sahna tili, neıropsıhologııa. Til qubylysyn baqylap-qadaǵalap, baıqaǵan qasıetterin qaǵaz betine túsiredi.

  1. Túsinik/kategorııa

Túsinik – oılaýdyń bir túrine jatady. Ol zat pen qubylystyń qasıetterin, baılanystaryn, qatynastaryn damý, qalyptasý barysynda qarastyrady.

Túsinik degenimiz túısik sezim arqyly qabyldaǵan nárse qasıetteriniń nyǵyz mazmuny.

 Kategorein – aıtý.

Kategorııalar jaıly ilimniń negizin qalaýshy Arıstotel biryńǵaı/jalpylama (edınıchnoe ı obshee) on kategorııa bar dep eseptedi: túpnegiz (sýshnost), san (kolıchestvo), sapa (kachestvo), qatynas (otnoshenıe), oryn (mesto), ýaqyt (vremıa), áreket (deıstvıe), mehnat (stradanıe), ıelený (obladanıe), ózin-ózi tabý (samonahojdenıe), ornalasý (polojenıe).

Platon tórt kategorııany alǵa tartady: tektestik (ıdentıchnost), aıyrym (otlıchıe), turaqtylyq (postoıanstvo), aınymaly (ızmenchıvost).

Kategorııalardy predıkamentter dep ataǵan sholastıka alty kategorııany tańdady: bolmys (bytıe – sýshnost), sapa (kachestvo), san (kolıchestvo), qımyl-qozǵalys (dvıjenıe – ızmenenıe), qatynas (otnoshenıe), ıelený (obladanıe).

Dekart pen Lokk úsh kategorııany qarastyrady: túpnegiz (sýbstansııa), jaı-kúı (modýs), qatynas (otnoshenıe).

Kant aqyl-es (rassýdok) formalaryn kategorııalarǵa jatqyzady. Túısik sezimsiz aqyl-es tanymdyq qyzmetin joǵaltady, sebebi ol ómirdi túısik sezim arqyly kóredi, qabyldaıdy – derekterine súıenedi.

Kant oı-talqy (sýjdenıe) kestesine úndes kategorııalar tablısasyn qurastyrady. On eki kategorııany úsh-úshten tórt topqa bóledi. Altaýyn matematıkalyq kategorııalar dep ataıdy, endigi altaýyn dınamıkalyq dep aıdar taǵady.

Sandyq kategorııalar: birlik (edınstvo – ólshem), kóptik (mnojestvo – velıchına), bútin (selnost – vse).

Sapalyq kategorııalar: dúnıe (realnost), teristeý (otrısanıe), shekteý (ogranıchenıe).

Qatynas kategorııalary: quzyr, sebebi (prıchınnost), til qatysý.

Modaldyq kategorııalar: múmkindik (vozmojnost), ómir súrý (sýshestvovanıe), qajettilik (neobhodımost).

Gegel kategorııa sanyn, tipti, kóbeıtip jiberdi.

Shopengaýer Kanttyń on eki kategorııasynan toǵyzyn qaldyrdy, sebeptik tobyn alyp tastady.

Úndilik fılosofııa kúrdeli kategorııalarǵa tipti toly.

Búginde kategorııalar ontologııalyq máseleler retinde qarastyrylady.

  1. Ult / etnos

Saıasattaný pániniń basty kategorııalary. Biz shaǵyn essemizde til tabıǵatynan bastap, túsinik mánine deıin jol keshtik. Tildi fılologııalyq/lıngvıstıkalyq turǵydan jete túsine bilý – fılosofııalyq izdenister úshin asa mańyzdy ári aıqyn talap.

Ádette, fılosofııaǵa – fılologııalyq bilim, lıngvıstıkalyq tájirıbe jetispeı jatady. Onyń sebebi bar.

Kez kelgen fılosofııalyq ilim aldyna qoıǵan muratyna jetý úshin júıe qalyptastyrady, júıe óz kezeginde tanym quralyn dúnıege ákeledi, tanym modýstary – arnaıy túsinikter, ıaǵnı, kategorııalar – demek, tanym jolynda asa mańyzdy ról atqarady. Dáneker modýstarǵa úlken mindet júkteledi.

Mindetin múltiksiz atqarý úshin múdirmeı sóıleýi tıis. Dál sózden quralǵan anyq kategorııa túsinikti jeńildetedi.

Máni aıqyndalmaǵan sóz adastyrady. О́nbes daýǵa ushyratady. Áýeli termın neni bildiretini týraly kelisip alǵanymyz jón. Sonda daý da jeńil, dálel de kóp, túsinisý de ońaı.

Biz osy tezıstiń mańyzdylyǵyn kórsettik. Qandaı qatelik-kemshilikterge boı aldyrýymyz múmkin, túzý kele jatyp, qaı jerde urynýmyz haq ekenin alǵa tarttyq.

Etnostan ultqa deıin sapar shegip, etnıkalyq prınsıpten saıası qurylym ústem túskende, bir maqsat-múddege umtylǵan memleket turǵyndarynan el/halyq/ult qalyptasatyndyǵyna nazar aýdardyq, biraq bir uǵym bir uǵymdy joımaıdy.

Teginde, etnos – mádenı-tarıhı túsinik. Nasııa uǵymyna el/halyq uǵymy teń dep aldyq, ol – saıası-azamattyq kategorııa. Ekeýin shatastyrýǵa bolmaıdy. Ult óz aldyna – nasıonalnost. Keıde etnos/el/halyq/ult bir memlekette bir jurttan turýy (qalyptasýy) múmkin. 

Nege biz bir etnos degen sózdi halyq/el/ult uǵymynan aıyrý úshin sonshama uzaq sapar shektik? Sózdiń júıesin, túsiniktiń shyǵý tegin uǵý maqsatynda.

Etnos – ortaq til, bir mádenıet, biryńǵaı ómir/turmys salty, sana-sezimi, ózindik ataýy, ujymdyq tarıhı jady, shyqqan tegi jaıly ańyz-áfsanasy urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kele jatqan halyqtyń turaqty birlestigi.   

Nemese, til, mádenıet, salt-dástúr negizinde bir eldiń bir shańyraq astynda birigýi.

Salt-dástúr erekshelikteri turmys saltynan kórinedi.

El/halyq (nasııa, lat. natio — taıpa, halyq) – óz birligin túsingen, belgilengen terrıtorııa kóleminde quzyryn, bıligin júzege asyra alatyn belgili bir eldiń saıası birligi.

Demek, el/halyq (nasııa) – jeke bir memleket azamattary jıyny, ult (nasıonalnost) – belgili bir memleket ishindegi belgili bir eldiń etnıkalyq týystyq odaǵy.

Biraq, nasııa sóziniń qazaqsha ataý termıni nemese balamasy qalyptaspaǵandyqtan, ony eki sózben belgilep otyrmyz, el/halyq dep, bir jerinde el sózi, bir jerinde halyq sózi retine qaraı qoldanylatyn bolady, sonda: shyqqan tegi, ulty – qazaq, eli – Qazaqstan (nemese, basqa mysal: On obratılsıa k amerıkanskoı ılı fransýzskoı nasıı, bizdiń úlgide: Prezıdent Qazaqstan halqyna Joldaý joldady) deı alamyz.

Sol kezde dıaspora – Qazaqstan halqyna jatatyn, Qazaqstan eliniń azamaty, bir memlekette shoǵyrlanyp otyrǵan ult ókilderi.

Ádette shatasý túsiniksizdikten bastalady.

Etnos – avtohtondy belgili bir eldiń mádenı-tarıhı toby. Nasıonalızm (ultshyldyq) – búkil Qazaqstan halqy men onyń múddesin ústem qundylyq turǵysynda jarııalaıtyn saıası ıdeologııa men praktıka.

Iаǵnı, ultshyldyq – nasızm (fashızm) emes, nasıonalızm. Memlekettik nasıonalızm.

Biraq, etnıkalyq nasıonalızm (etnonasıonalızm) degen bar, ol – bólek áńgime.  

Kóp turǵyda ózin ózgeden joǵary qoıatyn, artyqshylyǵyn násildik shyqqan tegimen baılanystyratyn kózqarastar, túsinikter jıyntyǵy – nasızm nemese fashızm.

Ásire-etno-ultshyldyq – násilshildiktiń basy. Fashızm – ózgeni súımegeni úshin emes, ózinen basqany jek kórgeni úshin qylmysker.

Jalpy, danyshpan Abaı aıtqan uly metafora dúnıe júziniń ustanymyna, tipti, manıfestine aınalýy tıis: adamzattyń bárin súı, baýyrym dep...

Post scriptum

1) Sóz-termın mánin túsinbegennen shyǵady: sodyr degen sóz óz maǵynasynda qoldanylyp júrgen joq. Jurt ony terrorıst sózine balama, qazaqsha nusqadaǵy aýdarmasy retinde kóredi. Shyn máninde, sodyr – terrorıst emes. Ol – qarýsyz adam, qarýsyz tentek, qarýsyz alabúlik, al qarýsyz terrorıst bola ma. Terrorıst – ıdeıaly, qarýly, qaýipti qylmysker. Sodyr – aýyl mańynda júrgen tentek.

2) Jandy daýys ta teris. Teginde, jansyz daýys degen bola ma. Tiri daýys emes pe. Sonda jandy adam deımiz be, tiri adam tirligin jasaıdy dep jubatady qazaq. Fonogramma / tiri daýys. Jandy daýys orysshadan saýatsyz aýdarylǵan sııaqty. Mánin túsinbeı. Jan – dýsha. Jıvoı – tiri. Sondyqtan “jıvoı golos”. Jany bar. Jandy daýys emes. Aǵylshyndar da live dep jazady. Alive – tiri.

Shynynda da, óli daýys degen joq. Men antınomııa ataýyn bylaı jazar edim; jansyz daýys (fonogramma) / tiri daýys.

Ári qazaq jandy dep aıtpaıdy, tiri deıdi...

 

 

Sońǵy jańalyqtar

Juma: Almatyda 28 indet oshaǵy karantınde tur

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Almatyda zerthanalar sany artady

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar