Bizdiń Shákeń

Iá, osy jurt bizdiń Shákeńdi biledi. Son­dyqtan jurt bilgen Shákeń tý­raly jazý – kún astynda jaryq shammen bar nárseni izdegendeı nemese jurttyń bári oqyp qoıǵan kitapty alǵash ret ashqaly otyrǵandaı qylyq. Olaı bolatyny – kópshilik kórip júrgen Shákeńdi sen de kórip júrsiń, biraq kóptiń kózi kóregen. Olar baıqap júrgendi seniń baıqamaýyń múmkin. Baıqamaǵan, bilmegen nárseńdi tus­paldap aıta salýǵa aq qaǵazdyń al­dyndaǵy, aq qaǵazǵa jazylǵandy oqıtyn oqyrmannyń aldyndaǵy aryń jibermeıdi. Áıteýir kóńil úshin qy­zyl sózdiń qyrmanyn sapyryp, sóılem kóbeıtip jaza salǵanmen, jurttyń kóńilinen shyqpasa, onyń qajeti shamaly. Qajeti bar nárse – ózim biletin shyndyq.            

Biz bir topta oqydyq. Mektepti jańa bitirip kelip oqýǵa túskenderdiń kóbi basqa topta. Ol topta Altynbek Sársenbaıuly, Darhan Myńbaı, Nurtóre Júsip, Erkin Qydyr, Nurlan Máýkenuly, Beıbit Qusanbek, Beıbit Saparaly, Júsipbek Qorǵasbek, Batyr­bek Sadyhan, Jumaǵalı Arǵynbaı, Yrymtaı Saǵynbek, Úmithan Altaı (jandary jannatta bolǵyr Altynbek Sársenbaıuly, Nurlan Máýkenuly, Beıbit Qusan­bekter bu kúnde peıishtiń tórinde, ult urpaǵynyń jadynda) sekildi búginde elge aty belgili ul­dar men qyzdar oqydy. Bular she­tinen bilimpazdar, izdenimpazdar, uıym­shyldar bolyp shyqty. Al bizdiń topta mektepti burynyraq bitirip, birneshe jyl ómirdi kórip, oń-solyn tanyp, azdap ystyq-sýyǵy basylyp kelgender. Bulardyń ana toptaǵy tyz etpe júırikter sekildi alypushpa minezi joq, qońyrtóbel, birtoǵa, sabyrly. Osylardyń ishinen alabóten alǵa umtylyp turatyny – Shámshi. «Kettik, jigitter! Taýǵa shyǵamyz!», dep jurtty jumyldyra bıikke um­tyl­dyratyn da osy Shámshi. Shám­shi aıtqan soń taýǵa san márte bar­dyq. Sondaı sátterde alaýdy aınala alqaqotan otyra qal­ǵanda ózge aqyndardyń óleńderin ja­ńyl­maı jatqa soǵatyn osy Shámshi. «Alǵa, jigitter, fýtbolǵa!», dep bar etaj­daǵy jigitterdi sońynan erte alań­ǵa aldymen shyǵatyn da, aldyna kelgen ala dopty ala torda aýnatyp tastaıtyn da osy Shámshi. Álgi «Iаlla» degen estrada ansamblindegi gı­tara tartyp, quıqyljyta án salyp turatyn ózbek jigitiniń shashy sekildi dýdar-dýdar shashy basyna syımaı, únemi toptyń aldynda sheshile sóılese, kósile oı tastap bara jatatyn da osy Shámshi. Aıtyp jatqanyn tyńdap otyrsań, mu­nyń barmaǵan jeri, bilmeıtini joq syqyldy. О́zi baryp, kózimen kórip kelgendeı birde sonaý Qıyr Shyǵystaǵy Vetnam oqıǵasyn, endi birde Ońtústik Koreıa men Soltústik Koreıa arasyndaǵy saıası júıe aıyrmasyn aıtyp ketedi. Endi birde Amerıkanyń prezıdentimen birge kofe iship kelgendeı, AQSh-tyń saıasatyn sapyrady.

Únemi bir jaqqa asyǵyp bara jat­qan sekildi qımyly jyldam, qoz­ǵalysy tez ári ózin sergek, ylǵı kó­ńildi ustaıtyn, ázil-qaljyńy kimge de bolsa ázir bizdiń Shámshi – oıdyń adamy. Oılanbaı sóılemeıdi. Menińshe ol hadısterdiń birinde aıtylǵan «bir saǵat oılaný – bir jyldyq qul­shylyqtan qaıyrly» degendi jadyna bala kúninen saqtap alǵan. Qashan kór­seń oı ústinde. Saǵan únemi oıly kózben qaraıdy. Kez kelgen jaǵdaıdy aqyl­ǵa salyp, saralap, qorytyndy ja­saýǵa kelgende odan asqan bilermen izdep qajeti joq. Ýnıversıtetti mektepte júrgende-aq bitirip tastaǵan sııaq­ty qolyna kitap, dápter ustamaı-aq dárishanaǵa kirip-shyǵyp júre be­retini, kez kelgen ustazdyń kez kel­­gen suraǵyna ornynan turyp jaýap bere beretini – onyń oılaý qabi­letiniń, aıtylǵan oıdyń qısynyn tez tabý mashyǵynyń jasta­ıynan durys qalyptasqandyǵynan. Sóıleý men aıtý bir emes. Ol – sóıleýdiń emes, aıtýdyń adamy. Estý men tyń­daý da bir emes. Ol sábı shaǵynan esti­geniniń bárin esine saqtaýǵa emes, aıtyl­ǵan oıdy tyńdaýǵa daǵdylanǵan. Tyń­daǵanynan tujyrym shyǵarýǵa jas­taıynan mashyqtanǵan. Sondyqtan da onyń oıy ozyq, aqyly alda.

Men biletin Shákeńniń júre­gin­­degi adamdarǵa degen mahabbat pen súıispenshilik sezimi bir sátke báseńdegen emes. Qashan kórseń kezdes­ken jandy qýana qushaq jaıyp qarsy alyp jatqany. Úlkenine izetin, kishisine iltıpatyn kórsetip, kópten beri kóre almaı júrgen eń jaqynyn kórgendeı qýanady. Solardyń keı­biriniń pendeshiligine bola kúıinip, ren­jigen de emes. Tek «Qoıa ber!» deıdi de tynady. Aınalasyndaǵylardyń Shámshige renjigenin de bilmeımin. Sonda tegi, eshkimdi renjitpese, esh­kim oǵan renjimese, onyń pendege tán minezi qaıda? Apyraý, ol da et pen súıekten jaralǵan emes pe edi? Yza­­lanyp bireýdi urmasa, ashýlanyp bireýdi balaǵattamasa, renjip bireý­di ǵaıbattamasa, tym bolmasa ókpeleýine de bolatyn edi ǵoı. Joq, bizdiń Shákeńde ondaı minez bolǵan emes. Bolmaıtyny – ondaı sátte sonaý orta ǵasyrlarda Jáláláddın Rý­mı aıtqan: «Eger adam ózgelerden jamandyq ne zulymdyq kórse, ol – óz minez-qulqynyń sol adamdardan kóri­nis tabýy» degen qaǵıda sanasynda qaı­ta jańǵyryp, ózgelerdiń kemshiligi úshin ózin de kináli sanaıtyndyǵynan bolsa kerek.

Bilermenderdiń aıtýy boıynsha, pák júrek­tilerdiń úsh ereksheligi bola­dy eken. Bireýi eshkimdi ren­jit­peıtindigi, ekinshisi eshkimge ren­­­­jimeıtindigi, úshinshisi jasaǵan jaq­­sy­ly­ǵy úshin eshkimnen alǵys kútpeıtindigi. Meniń­she, bizdiń Shámshi osy úsh qasıetimen de erekshelenetin pák júrekti jan. Shyndyǵynda ol qanshama adamǵa qaıyrymdylyq jasady, qanshama adamǵa jaqsylyǵyn kórsetti. Birde-birin jarııa qylyp aıtqan da nemese birde-birinen al­ǵys kútken de emes. Uly Abaıdyń «adam­zattyń bárin súı, baýy­rym dep»­­­ dege­nin sanasyna uıalatyp, jú­re­­gi­ne tundyryp alǵan ol adamdardy ultyna, ulysyna, júzine, jerine, rýyna qarap jaqsy kórmeıdi. Kimdi bolsa da «Qudaıdyń jaratqan bir quly» dep istegen isine, atqarǵan adal qyz­metine bola qurmetteıdi.

Paıǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s): «Adam­­dardyń túsinigine qaraı sóıleń­der!» depti. Bizdiń Shákeń eńbektegen sábıdiń de, eńkeıgen káriniń de, qatar­daǵy qarapaıym jannyń da, shiren­gen sheneýniktiń de túsinigine qaraı sóıleýdi jaqsy meńgerip alǵan. Son­dyqtan da onyń oıy ótimdi, pikiri utymdy.

Qazaqta «Qazanattyń asyly shap­sań – tulpar, satsań – pul, azamattyń asyly túzde – myrza, úıde – qul» de­gen mátel bar. Osy sóz dál bizdiń Shá­keńe qaratyp aıtylǵan sekildi. Bir qarasań, memlekettik deńgeıdegi eldik máselelerdi sheshetin eltutqalardyń ortasynda júrgeni, endi bir qarasań, bilegin túrip tastap, úıiniń aınalasyn tazalap jatqany.

Onyń boıyna qarapaıymdylyq tán. Ol eshqashan el aldynda keýdesin kerip «meni kórdiń be?» degendi meń­zeıtin qylyq kórsetken emes. Qashan kór­seń betegeden bıik, jýsannan alasa. Qanshama jumysty dabyra-daq­pyrtsyz tyndyryp júredi, biraq ol áldekimder sekildi túımedeıdi túıe­deı qylyp jarııa qyl­ǵan emes. Áldekimder sekildi ózin ózi jarnamalap tyrashtanbaıdy,­ qaı­sybireýler sekildi ózi týraly ózge­lerge nasıhattatpaıdy da. Báz bireý­ler maqtaý qaǵaz alsa da elden súıin­shi surap, dúrildetip toı jasap jatady. Bizdiń Shákeńniń bir basynda ataq ta, marapat ta jeterlik. Biraq ol eshqashan eshkimge men osyndaı ekenmin degen de emes. Bizdiń Shákeń beldi, bedeldi buqaralyq aqparat quraldaryn bas­qaryp keledi. Keı gazet, jýrnaldy, saıtty, portaldy qarasań, muqabanyń birinshi betinde bas redaktordyń óziniń fotosynyń turǵanyn, bolmasa ishinde ol týraly maqtaý, dáripteý sóz­derdiń júrgenin kóresiz. Bul – jýrnalıstik etıkaǵa, onyń ar jaǵyn­da adamı qundylyqqa jat qylyq. Osy jaǵynan bizdiń Shákeń taza adam. Ol qyzmettik – adamı ádepti saqtap, óziniń sýreti turmaq, jarııalanyp ba­ra jatqan maqalalarda ózi týraly bir aýyz maqtaý sóz jazylsa, óz qoly­men alyp tastaıtyn. Jurt bizdiń Shákeń­di osyndaı qarapaıymdylyǵy men parasattylyǵy úshin de erekshe qadir­leıdi.

Adamzattyń ekinshi ustazy – Ábý Nasyr ál-Farabı babamyz «Dosker­lik – adamgershiliktiń bıik belgisi» degendi aı­typty. Iá, bizdiń Shákeń – dosker adam. Iаǵnı dostyqqa adal azamat. О́mir bolǵan soń adam basynan neshe túrli oqıǵalar ótedi. Solardyń bi­razyn dostarmen birge bizdiń Shákeń de basynan keshirdi. Biraq ol – áý bas­taǵy dostyǵyna adal kúıinde qala bilgen parasat ıesi. Basyna túsken az ǵana qıyndyqqa bola neshe jylǵy dosynan teris aınalyp ketetinder de joq emes. Al bizdiń Shákeń óz us­tanymyna qashanda berik. Qasynda jú­rip, pendeshilikpen satyp ketken dosyna keshirimmen qaraıdy. Sol ke­shirimi arqyly álgi satqyn dosty beıshara kúıge túsirip, pushaıman halde qal­dyrady da ózi eń­sesin tik ustaǵan qalpy alshań basyp alǵa ketip bara jatady. Ketip bara jatqanda onyń jady­na úndi halqynyń uly perzenti Mahatma Gan­dıdiń «Keshirý umytý emes» degeni oralatyn­ da shyǵar... Ony tek bizdiń Shákeńniń ózi ǵana bi­ledi.

Bizdiń Shákeń – kóp oqıtyn bilim­qumar jan. Jasaǵan jaqsylyǵyn ja­rııa qylmaıtyny sekildi, kitap oqyp jatqanyn da jurtqa dabyra qylmaıdy. Birde úıine barsam, tasa­daǵy óz bólmesinde etpetinen jatyp alyp bas almaı kitap oqyp jatyr eken. Kitapqa berilgeni sonshalyq, aı­na­lasyndaǵy dabyrdy estimeıdi de. Ta­ǵy birde jumysyndaǵy kabınetine ruq­satsyz kirsem, aldynda jaıylyp jatqan gazet-jýrnaldardan bas ala almaı otyr. Kóbi orys tilindegi ba­sylymdar. Ondaǵy jarııalanymdar ishinen oqıtyny – kóbine sońǵy aq­parattar men saıası-saraptamalyq maqalalar. О́zine qajetti oıdy nemese málimetti taýyp, ózindik pikirin tu­jyryp alady da ózi basqaryp otyrǵan basylymǵa baǵyt beredi.

Ol – saýatty redaktor. Biz «О́ner» baspasynda birneshe jyl birge qyzmet atqardyq. Az jyldyń ishinde qanshama kitapqa redaktor boldy. Birde-birinde redaktor Shámshi Patteev tarapynan qate ketken emes jáne qoljazbany jyldam oqıtyn. Sebebi ol mektepte de, ýnıversıtette de jaqsy oqyǵan, saýatty jazyp úırengen, tez oqyp mashyqtanǵan. Únemi kitap oqyp daǵydylanǵan Shákeńniń qaı mátin bolsa da jyldam ári saýatty oqıtyny – onyń júre bitti qalyptasqan ma­shyǵy.

Bizdiń Shákeń saýatty redaktor ǵana emes, bilimdi de bilikti mened­jer. Kúni keshe ha­lyq­aralyq «Túrkistan» aptalyǵyn basqaryp júrgende aptasyna bir-aq ret shyǵatyn basy­lym­nyń taralymyn kúrt kóbeıtti. Oqyrmanyna oqylatyn tyń taqyryptar usyndy. Eń bastysy, ol adamdy da, mamandy da tanı alady. Bilikti mamandardy aınalasyna jınap, gazet isin utymdy uıymdastyrýǵa jumyldyrdy. Attary Alashqa belgili aǵa býyn qalamgerler Dıdahmet Áshimhan, Tynyshbek Daırabaev, Kólbaı Adyrbaevtardyń zaman sózgerlik qabiletteriniń jańa qyrynyń ashylýyna jol ashty. О́z qatarlastary Jańabek Shaǵataı, Tań­sulý Aldabergenqyzy, Rymtaı Saǵynbekterge ózderiniń oń jambasyna keletin taqyryptaryn taýyp berip, emin-erkin jasqanbaı jazýyna yqpal etti. Bulardyń izin basar jas kadr­lardy baýlýda da ol talǵampazdyq tanytty. Búginde halyqaralyq taqy­rypta jazýǵa qalyptasqan jýrnalıster – Esengúl Kápqyzy, Gúlbı­ǵash Omarova, Názııa Joıamergen, t.b osy «Túrkistanda» júrgende qalam­daryn ushtady. Qazirde rýhanııat taqyrybyna qamshy saldyrmas júı­rik jýrnalıster – Gúlzına Bektas, Kam­shat Tasbolat, Dınara Myńjasar, t.b osy basylymda júrip sheberligin shyń­dady. Bulardyń da sońynan erip kele jatqan jas býyndy bizdiń Shákeń tańdap júrip jumysqa alǵan. Sóıtip jýrnalıstıka mamandary arasyndaǵy kásibı sabaqtastyqty únemi jalǵap oty­rý dástúrin qalyptastyrdy. Qazir «Qazaq gazetteri» JShS-nyń tizginin us­tap otyr. Quramynda birneshe gazet, jýrnal, saıt, portal bar bul ujym­dy bas­qarýda da onyń joǵaryda aıtyl­ǵan adamı qasıet­terimen birge kásibı biligi óz nátıjesin bereri sózsiz.

Alla taǵalanyń eń jaqsy kóretin amaly ata-ana­ǵa jaqsylyq jasaý eken. Bizdiń Shákeń ata-ana­synyń kó­ńi­line qaıaý túsirip kórgen emes.

Alla taǵala óziniń quldaryna týys­tarymen jaqsy qarym-qatynasta bolýdy tapsyrypty. Bizdiń Shákeń óziniń týǵan-týysqandarymen, aǵa-ini baýyrlarymen tonnyń ishki baýyndaı birlikte ómir súrip keledi.

Muhammed Paıǵambar sábılerdi óte jaqsy kóripti, balalaryn ıyǵyna otyr­ǵyzyp alyp erkeletkennen lázzat alypty. Bizdiń Shákeń de Alla taǵala bergen, qasynda júrgen súıikti jary Záý­reshten kórgen tórt ulynyń birin arqa­syna kóterip, birin qushaǵyna alyp, birin jetektep júrip jetildirdi. Bári de qazir ultyna qyzmet eter parasatty uldar bolyp erjetti.

Muhammed (s.ǵ.s) paıǵambarymyz «Mú­min adam laǵnet aıtýshy kisi bolmaýy kerek» degen ha­dısin qaldyrypty. Osy hadıste aıtylǵandy ja­dynda berik ustap qalǵan bizdiń Shákeńniń bireý­ge laǵnet aıtyp jatqanyn da kórgen emespiz.

«Shyn baılyq mal-múliktiń kóp bolýynda emes, naǵyz baılyq – rýhanı baılyq» degen ósıetti de bizdiń Shákeń burynnan bilgen. Sondyqtan da ol rýhanı azyq alýǵa jas kúninen um­tylǵan. Birde ol meni Ońtústik Qa­zaqstan oblysyn aralatýǵa óz ma­shınasymen alyp shyqty. Sonda sonaý jerdiń túbi Jetisaıǵa jetkenshe bizdiń Shákeń án salyp bardy. Qolyna dombyra alyp, el aldynda ara-tura án salyp júrgen, meniń biletinim onyń jatqa bilgen ánderiniń onnan biri ǵana eken. Halyq ánderin, halyq kompozıtorlarynyń ánderin, qazirgi kompozıtorlardyń eń sońǵy hıt ánderin de qazaqsha da, oryssha da jańylmaı birinen soń birin shyrqaǵanda ań-tań boldym. О́ıtkeni qansha jyl qasynda júrip, onyń jadynda osynsha án jınaqtalyp jatqanyn bilmeppin. Qaıtarda Shá­keńniń qasynda «áý» deýge arym barmaı, tek ony tyńdaýmen boldym.

Bizdiń Shákeń kemel adam, ıaǵnı tolyq adam bolýǵa áý bastan daıyn bol­ǵan. Áý bas­tan degenim – ananyń qursaǵynda jatqannan dege­nim. Iа ol anasynyń qursaǵynda jatqanda-aq ár atqan tań saıyn azannyń qıraǵa­tyn estidi. Shyr etip dúnıege kelgen­de onyń únin áýeli Alla estigen, Saı­ramda jatqan san­syz bab, Oty­rarda on­san bab, Túr­kistanda túmen bab, Bab­tardyń baby – Arystan bab, solar­dyń jal­ǵasy Qoja Ahmet Iаsaýı babalary qulaq túrgen. Atasy oqyǵan bes ýaq namazdyń yr­ǵaǵy­men besiginde terbelgen. Tusaýy ájeleri áýelet­ken Quran kárim aıatta­rymen kesilgen. Iman­dylyqtyń uryǵy sińgen kıeli topyraqqa kin­dik qany tamǵan bizdiń Shákeńniń kemel adam bolýǵa negizi áý bastan osylaısha qalanǵan.

Saǵatbek MEDEÝBEKULY