Qazaqstan • 17 Naýryz, 2020

Qazaq álipbıi: Pernetaqtada ornalastyrýdyń statıstıkalyq negizderi

162 retkórsetildi

Álipbı aýystyrýda mańyzdy máselelerdiń biri – áripterdi pernetaqtada ornalastyrý. Adamnyń áripterdi pernetaqtanyń qaı buryshyna ornalastyrsa da, jattandy túrde úırenip alýy zańdy. Alaıda pernetaqtada mátin terýde áripterdi ońtaıly ornalastyrý adamnyń kúsh-qýatyn jáne terýge ketetin ýaqytty únemdeıdi. 

Sondyqtan ulttyq álipbıdegi áripterdi pernetaqtada tıimdi ornalastyrýda lıngvıstıkalyq, áleýmettik zertteýler júrgizý qajet. Lıngvıstıkalyq zertteýler júrgizý negizinen til biliminiń qoldanbaly baǵytynyń zertteý nysany. Bul rette áripterdi pernetaqtada ornalastyrýda qandaı ustanymdarǵa súıenemiz degen máseleniń basyn ashyp alý qajet.

Áripterdi pernetaqtada tıimdi ornalastyrý máselesine qatysty A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty Qoldanbaly lıngvıstıka bólimi qoldanystaǵy áripterdiń kezdesý jıiligin anyqtady. Bul jıilik taldaý Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tapsyrysymen jaryq kórgen «Jalpy bilim berýdegi qazaq tiliniń jıilik sózdigine» negiz bolǵan «Qazaq tiliniń sózformalar sózdiginiń» mátini boıynsha jasaldy. Bul sózdikte qazaq tiliniń 5 stılinen 7 mıllıonnan astam sózqoldanystan turatyn mátinder qamtyldy. Tómende osy 7 mıllıonnan astam sózqoldanystan alynǵan qazaq áripteriniń jıilik sózdigi berildi.

1-keste. Qazaq tilindegi áripterdiń jıilikti-álipbılik jıilik sózdigi

 

Árip

Absolıýttijıiligi

Bir top áriptiń mátindi qamtý paıyzy

Árip

Absolıýtti jıiligi

Bir top áriptiń mátindi qamtý paıyzy

1

2

3

4

1

2

3

4

1

A

8630862

12,796

22

g

903479

91,763

2

E

5660025

21,187

23

ń

872812

93,057

3

Y

5378832

29,161

24

ı

866761

94,342

4

N

4192570

35,377

25

j

738252

95,437

5

I

4154893

41,537

26

u

673484

96,435

6

T

4066134

47,565

27

ó

655787

97,408

7

R

4028709

53,537

28

ú

598755

98,295

8

L

3824239

59,207

29

á

524073

99,072

9

D

3413312

64,267

30

ıa

231433

99,415

10

S

2708334

68,283

31

h

105688

99,572

11

M

2040371

71,308

32

s

81165

99,692

12

Q

1876617

74,090

33

f

58378

99,779

13

O

1639224

76,520

34

v

55978

99,862

14

K

1633360

78,941

35

e

30250

99,907

15

Ǵ

1256146

80,804

36

25076

99,944

16

B

1229938

82,627

37

ıý

20877

99,975

17

I

1175543

84,370

38

h

5406

99,983

18

Ý

1103283

86,006

39

5148

99,991

19

Z

1095869

87,630

40

ch

3702

99,996

20

P

978676

89,081

41

sh

1679

99,998

21

Sh

905698

90,424

42

ıo

1018

100

Ulttyq pernetaqta jasaýda jeke árip jıiligi ǵana emes, saýsaqpen ońaı ári tez basý úshin áripterdiń tirkesiminiń de jıilik sózdikterin eskerý qajet. Iаǵnı qaı árip qaı árippen jıi tirkesip qoldanylady degen másele mańyzdy. Osy problemany sheshý úshin qazaq tiliniń joǵaryda atalǵan 7 mıllıonnan astam sózqoldanystan turatyn qazaq tiliniń mátinderinen qurastyrylǵan «Qazaq tiliniń sózformalar jıilik sózdiginen», osy sózdiktiń statıstıkalyq derekterin paıdalana otyryp, qazaq áripteriniń ekiáriptik tirkesteriniń jıilik sózdigin qurastyrdyq.

 2-keste. Qazaq tiliniń ekiáriptik tirkesteriniń jıilik sózdiginen úzindi:

 

Ret

sany

Árip tirkesi

Absolıýtti jıilik

Bir top árip tirkesteriniń mátindi qamtý paıyzy

 

 

Ret

sany

Árip tirkesi

Absolıýtti jıilik

Bir top árip tirkesteriniń mátindi qamtý paıyzy

 

 1

2

3

4

 

 1

2

3

4

1

ar

688045

2,035495

 

44

ma

229464

46,495744

2

an

582201

3,757865

 

45

sa

226934

47,167100

3

al

565089

5,429610

 

46

ge

226772

47,837976

4

yn

562671

7,094202

 

47

el

209952

48,459093

5

da

560939

8,753670

 

48

ek

208945

49,077231

6

ta

511161

10,265877

 

49

ǵy

207327

49,690582

7

en

501533

11,749600

 

50

ld

198170

50,276843

8

er

481450

13,173909

 

51

yr

197109

50,859966

9

qa

460416

14,535993

 

52

196589

51,441550

10

de

458037

15,891038

 

53

rd

195039

52,018548

11

in

451434

17,226550

 

54

es

189725

52,579826

12

la

422562

18,476647

 

55

il

189148

53,139397

13

dy

417831

19,712748

 

56

tt

184683

53,685759

14

ty

404750

20,910150

 

57

bi

184178

54,230626

15

nd

399330

22,091518

 

58

181594

54,767850

16

ǵa

396123

23,263399

 

59

li

181226

55,303984

17

ke

371958

24,363790

 

60

gi

178293

55,831442

18

369359

25,456493

 

61

177800

56,357441

19

ly

342672

26,470245

 

62

qy

172081

56,866521

20

ti

333046

27,455520

 

63

re

169334

57,367475

21

di

331481

28,436166

 

64

ys

168863

57,867035

22

as

330440

29,413731

 

65

si

168801

58,366412

23

sy

327308

30,382031

 

66

yp

166290

58,858360

24

me

323281

31,338418

 

67

ni

163289

59,341430

25

at

284740

32,180786

 

68

am

161755

59,819962

26

ba

281240

33,012799

 

69

ik

154050

60,275700

27

ny

276945

33,832107

 

70

ym

147729

60,712738

28

275833

34,648124

 

71

im

147386

61,148761

29

ol

273816

35,458175

 

72

bo

146149

61,581124

30

te

273269

36,266607

 

73

qt

144973

62,010009

31

et

272744

37,073486

 

74

ad

144878

62,438613

32

ry

263800

37,853906

 

75

be

143874

62,864246

33

yq

261904

38,628716

 

76

shy

140779

63,280723

34

ra

257203

39,389619

 

77

se

137879

63,688621

35

na

250705

40,131299

 

78

em

133338

64,083085

36

ja

248531

40,866547

 

79

iz

131926

64,473371

37

aq

243641

41,587328

 

80

ki

130520

64,859499

38

yl

241848

42,302805

 

81

eg

128229

65,238848

39

le

241186

43,016324

 

82

127963

65,617411

40

ne

239816

43,725790

 

83

or

126556

65,991811

41

st

239516

44,434368

 

84

ap

120653

66,348748

42

ir

237178

45,136030

 

85

my

120124

66,704120

43

ri

230151

45,816903

 

86

yz

119848

67,058675

Áripterdi pernetaqtada ornalastyrýda árip jıiliginen basqa, olardyń qasyndaǵy kelesi árippen tirkesýin de negizge alý pernetaqta batyrmasyn basýdyń tıimdiligi úshin qajet bolǵandyqtan, olardyń oń jaqtarynda joǵaryda úzindi keltirilgen ekiáriptik tirkester jıilik sózdikterinen alynǵan derekter málimetine súıengen jón bolady.

Qazaq tiliniń ulttyq kompıýterlik pernetaqtasynda jıi kezdesetin 19 árip eki bólikke bólinip, pernetaqtanyń ortańǵy bóligine ornalasady. Sol sııaqty 2-kestedegi ekiáriptik tirkesterdiń eń jıi qoldanylatyn tirkesterdiń ekinshi áripterin jıi kezdesetin áripterge tirkesýge pernetaqtanyń jaqyn aralyǵyna, ıaǵnı sol qol men oń qol saýsaqtaryna sáıkestendirip ornalastyrý qajet.

Osy jıilik taldaý (árip jáne árip tirkesiniń jıilik sózdikteri) nátıjesi boıynsha qazaq áripteri men árip tirkesteriniń jıi kezdesýi eskerilip ornalastyrylǵan pernetaqtanyń pılottyq jobasy usynyldy.

Pernetaqtada árbir áriptiń kırıldegi jáne latyndaǵy balamalary keltirildi. Pernetaqtanyń ortańǵy bóliginde jıilik sózdiktegi eń jıi qoldanǵan áripter oryn aldy, al olardyń oń jaqtarynda ekiáriptik tirkester jıilik sózdiginen alynǵan áripter ornalastyryldy.

Pernetaqtanyń shetki jaqtaryna sırek kezdesken áripter ornalastyryldy. Pernetaqtada kórinis tappaǵan dybystar: sh, ch mynadaı árip tirkesteriniń sh/sh, ch/ch árbireýiniń pernetaqtada bar bolýynan, olar oryn almady.

1-sýret. Statıstıkalyq negizdegi pernetaqta

Áripterdi pernetaqtada ornalastyrýda onyń betindegi batyrmalar ornalastyrylǵan qatardyń basýǵa, ıaǵnı mátin terýge yńǵaılylyǵyna qaraı aktıv jáne passıv aımaqtarǵa bólinedi. Pernetaqtanyń árip terýge yńǵaıly jeri ortańǵy aımaq, ásirese kertik turǵan jerdiń aınalasy, asty men ústi bolyp tabylady. Al shetki batyrmalar passıv aımaqqa jatady. Aktıv jáne passıv aımaqtardy pernetaqtanyń gorızantal (kóldeneń) jáne vertıkal (tike) bólikteri boıynsha da kórsetýge bolady. Kóldeneń meje boıynsha aktıv aımaq – ol eki kertik turǵan ortańǵy qatar, ıaǵnı qazirgi kırıldegi F árpinen bastalyp, E árpine aıatalatyn qatar. Odan keıingi aktıv aımaq osy qatardyń ústinde ornalasqan ústińgi qatar. Al astyńǵy qatar kóbinese sırekteý kezdesetin áripter ornalasatyn aımaq.

Batyrmalardyń tik baǵyttaǵy (vertıkaldy) mejesi kertik turǵan batyrmalardyń jany, ıaǵnı ortańǵy, ekinshi qatardyń jany, ortańǵy tusy. Sonymen qatar ústińgi qatardaǵy kertpeniń ústińgi ortańǵy bólikteri. Odan keıingisi kertpeniń astyńǵy ortańǵy bólikteri.

Al osy úsh qatardyń shetki bólikteri passıv aımaq bolyp eseptelip, sırek kezdesetin áripter ne tynys belgiler ornalastyrylady.

Osy áripter ornalastyrylǵan pernetaqta pılottyq joba retinde usynylyp, pernetaqtada terýge arnalǵan arnaıy kompıýterlik baǵdarlama jasaldy. Jıilik taldaý boıynsha ornalastyrylǵan latyn áripteri birneshe pernetaqta batyrmasyna japsyrylyp, bul pernetaqta nusqasynyń mátin terýge yńǵaıly, tıimdiligi ýaqyt syıymdylyǵy men qýat syıymdylyǵyna qaraı synaqtan ótkizilýde.

Sonymen eger jıilik ustanymyn negizge alatyn bolsaq, eń jıi qoldanatyn qazaq áripteri pernetaqtanyń ortańǵy jaǵynda ornalasýy qajet. Olar eki topqa bólinip, birinshi, sol jaq qol saýsaqtaryna jáne ekinshi, oń jaq qol saýsaqtaryna dep ajyratylýy qajet. Sonymen birge, ekiáriptik tirkesterdiń statıstıkasy boıynsha tirkestiń ekinshi árpi, tirkestiń birinshi árpiniń oń jaǵyna jaqyn ornalasýy qajet dep bilemiz.

 

Asqar JUBANOV,

A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı

qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

Aıman JAŃABEKOVA,

A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı

qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory

Almaty qalasy

Sońǵy jańalyqtar

Betperde kıgen kóktem - 6

Qoǵam • Búgin, 17:09

D dárýmeni - ınfeksııalardyń «jaýy»

Koronavırýs • Búgin, 16:47

Shymkent: Sıfrly otbasynyń bir kúni

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:58

Azııanyń ahýaly qandaı bolmaq

Ekonomıka • Búgin, 15:23

Olar úı betin kórmeı kúresýde

Aımaqtar • Búgin, 14:42

Karantın kartınasy (Trıptıh)  

Aımaqtar • Búgin, 13:15

Kókshetaýda «Aseptdezın» shyǵarylady

Aımaqtar • Búgin, 12:48

Almatydaǵy naýqastardyń jaǵdaıy baıandaldy

Koronavırýs • Búgin, 12:41

Haram nıet indeti

Aımaqtar • Búgin, 12:21

Atyraý: Depýtat kórsetken demeý

Qazaqstan • Búgin, 12:14

Atyraý: 1300 turǵyn testten ótti

Aımaqtar • Búgin, 11:45

Uqsas jańalyqtar