Qazaqstan • 17 Naýryz, 2020

Qazaq álipbıi: Pernetaqtada ornalastyrýdyń statıstıkalyq negizderi

1080 ret

kórsetildi

6 mın

oqý úshin

Álipbı aýystyrýda mańyzdy máselelerdiń biri – áripterdi pernetaqtada ornalastyrý. Adamnyń áripterdi pernetaqtanyń qaı buryshyna ornalastyrsa da, jattandy túrde úırenip alýy zańdy. Alaıda pernetaqtada mátin terýde áripterdi ońtaıly ornalastyrý adamnyń kúsh-qýatyn jáne terýge ketetin ýaqytty únemdeıdi.

Egemen Qazaqstan

Qazaq álipbıi: Pernetaqtada ornalastyrýdyń statıstıkalyq negizderi

Sondyqtan ulttyq álipbıdegi áripterdi pernetaqtada tıimdi ornalastyrýda lıngvıstıkalyq, áleýmettik zertteýler júrgizý qajet. Lıngvıstıkalyq zertteýler júrgizý negizinen til biliminiń qoldanbaly baǵytynyń zertteý nysany. Bul rette áripterdi pernetaqtada ornalastyrýda qandaı ustanymdarǵa súıenemiz degen máseleniń basyn ashyp alý qajet.

Áripterdi pernetaqtada tıimdi ornalastyrý máselesine qatysty A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty Qoldanbaly lıngvıstıka bólimi qoldanystaǵy áripterdiń kezdesý jıiligin anyqtady. Bul jıilik taldaý Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tapsyrysymen jaryq kórgen «Jalpy bilim berýdegi qazaq tiliniń jıilik sózdigine» negiz bolǵan «Qazaq tiliniń sózformalar sózdiginiń» mátini boıynsha jasaldy. Bul sózdikte qazaq tiliniń 5 stılinen 7 mıllıonnan astam sózqoldanystan turatyn mátinder qamtyldy. Tómende osy 7 mıllıonnan astam sózqoldanystan alynǵan qazaq áripteriniń jıilik sózdigi berildi.

1-keste. Qazaq tilindegi áripterdiń jıilikti-álipbılik jıilik sózdigi

№	Árip	Absolıýttijıiligi	Bir top áriptiń mátindi qamtý paıyzy	№	Árip	Absolıýtti jıiligi	Bir top áriptiń mátindi qamtý paıyzy
1	2	3	4	1	2	3	4
1	A	8630862	12,796	22	g	903479	91,763
2	E	5660025	21,187	23	ń	872812	93,057
3	Y	5378832	29,161	24	ı	866761	94,342
4	N	4192570	35,377	25	j	738252	95,437
5	I	4154893	41,537	26	u	673484	96,435
6	T	4066134	47,565	27	ó	655787	97,408
7	R	4028709	53,537	28	ú	598755	98,295
8	L	3824239	59,207	29	á	524073	99,072
9	D	3413312	64,267	30	ıa	231433	99,415
10	S	2708334	68,283	31	h	105688	99,572
11	M	2040371	71,308	32	s	81165	99,692
12	Q	1876617	74,090	33	f	58378	99,779
13	O	1639224	76,520	34	v	55978	99,862
14	K	1633360	78,941	35	e	30250	99,907
15	Ǵ	1256146	80,804	36		25076	99,944
16	B	1229938	82,627	37	ıý	20877	99,975
17	I	1175543	84,370	38	h	5406	99,983
18	Ý	1103283	86,006	39		5148	99,991
19	Z	1095869	87,630	40	ch	3702	99,996
20	P	978676	89,081	41	sh	1679	99,998
21	Sh	905698	90,424	42	ıo	1018	100

Ulttyq pernetaqta jasaýda jeke árip jıiligi ǵana emes, saýsaqpen ońaı ári tez basý úshin áripterdiń tirkesiminiń de jıilik sózdikterin eskerý qajet. Iаǵnı qaı árip qaı árippen jıi tirkesip qoldanylady degen másele mańyzdy. Osy problemany sheshý úshin qazaq tiliniń joǵaryda atalǵan 7 mıllıonnan astam sózqoldanystan turatyn qazaq tiliniń mátinderinen qurastyrylǵan «Qazaq tiliniń sózformalar jıilik sózdiginen», osy sózdiktiń statıstıkalyq derekterin paıdalana otyryp, qazaq áripteriniń ekiáriptik tirkesteriniń jıilik sózdigin qurastyrdyq.

2-keste. Qazaq tiliniń ekiáriptik tirkesteriniń jıilik sózdiginen úzindi:

Ret sany №	Árip tirkesi	Absolıýtti jıilik	Bir top árip tirkesteriniń mátindi qamtý paıyzy	Ret sany №	Árip tirkesi	Absolıýtti jıilik	Bir top árip tirkesteriniń mátindi qamtý paıyzy
1	2	3	4	1	2	3	4
1	ar	688045	2,035495	44	ma	229464	46,495744
2	an	582201	3,757865	45	sa	226934	47,167100
3	al	565089	5,429610	46	ge	226772	47,837976
4	yn	562671	7,094202	47	el	209952	48,459093
5	da	560939	8,753670	48	ek	208945	49,077231
6	ta	511161	10,265877	49	ǵy	207327	49,690582
7	en	501533	11,749600	50	ld	198170	50,276843
8	er	481450	13,173909	51	yr	197109	50,859966
9	qa	460416	14,535993	52	aǵ	196589	51,441550
10	de	458037	15,891038	53	rd	195039	52,018548
11	in	451434	17,226550	54	es	189725	52,579826
12	la	422562	18,476647	55	il	189148	53,139397
13	dy	417831	19,712748	56	tt	184683	53,685759
14	ty	404750	20,910150	57	bi	184178	54,230626
15	nd	399330	22,091518	58	iń	181594	54,767850
16	ǵa	396123	23,263399	59	li	181226	55,303984
17	ke	371958	24,363790	60	gi	178293	55,831442
18	aı	369359	25,456493	61	aý	177800	56,357441
19	ly	342672	26,470245	62	qy	172081	56,866521
20	ti	333046	27,455520	63	re	169334	57,367475
21	di	331481	28,436166	64	ys	168863	57,867035
22	as	330440	29,413731	65	si	168801	58,366412
23	sy	327308	30,382031	66	yp	166290	58,858360
24	me	323281	31,338418	67	ni	163289	59,341430
25	at	284740	32,180786	68	am	161755	59,819962
26	ba	281240	33,012799	69	ik	154050	60,275700
27	ny	276945	33,832107	70	ym	147729	60,712738
28	yń	275833	34,648124	71	im	147386	61,148761
29	ol	273816	35,458175	72	bo	146149	61,581124
30	te	273269	36,266607	73	qt	144973	62,010009
31	et	272744	37,073486	74	ad	144878	62,438613
32	ry	263800	37,853906	75	be	143874	62,864246
33	yq	261904	38,628716	76	shy	140779	63,280723
34	ra	257203	39,389619	77	se	137879	63,688621
35	na	250705	40,131299	78	em	133338	64,083085
36	ja	248531	40,866547	79	iz	131926	64,473371
37	aq	243641	41,587328	80	ki	130520	64,859499
38	yl	241848	42,302805	81	eg	128229	65,238848
39	le	241186	43,016324	82	kó	127963	65,617411
40	ne	239816	43,725790	83	or	126556	65,991811
41	st	239516	44,434368	84	ap	120653	66,348748
42	ir	237178	45,136030	85	my	120124	66,704120
43	ri	230151	45,816903	86	yz	119848	67,058675

Áripterdi pernetaqtada ornalastyrýda árip jıiliginen basqa, olardyń qasyndaǵy kelesi árippen tirkesýin de negizge alý pernetaqta batyrmasyn basýdyń tıimdiligi úshin qajet bolǵandyqtan, olardyń oń jaqtarynda joǵaryda úzindi keltirilgen ekiáriptik tirkester jıilik sózdikterinen alynǵan derekter málimetine súıengen jón bolady.

Qazaq tiliniń ulttyq kompıýterlik pernetaqtasynda jıi kezdesetin 19 árip eki bólikke bólinip, pernetaqtanyń ortańǵy bóligine ornalasady. Sol sııaqty 2-kestedegi ekiáriptik tirkesterdiń eń jıi qoldanylatyn tirkesterdiń ekinshi áripterin jıi kezdesetin áripterge tirkesýge pernetaqtanyń jaqyn aralyǵyna, ıaǵnı sol qol men oń qol saýsaqtaryna sáıkestendirip ornalastyrý qajet.

Osy jıilik taldaý (árip jáne árip tirkesiniń jıilik sózdikteri) nátıjesi boıynsha qazaq áripteri men árip tirkesteriniń jıi kezdesýi eskerilip ornalastyrylǵan pernetaqtanyń pılottyq jobasy usynyldy.

Pernetaqtada árbir áriptiń kırıldegi jáne latyndaǵy balamalary keltirildi. Pernetaqtanyń ortańǵy bóliginde jıilik sózdiktegi eń jıi qoldanǵan áripter oryn aldy, al olardyń oń jaqtarynda ekiáriptik tirkester jıilik sózdiginen alynǵan áripter ornalastyryldy.

Pernetaqtanyń shetki jaqtaryna sırek kezdesken áripter ornalastyryldy. Pernetaqtada kórinis tappaǵan dybystar: sh, ch mynadaı árip tirkesteriniń sh/sh, ch/ch árbireýiniń pernetaqtada bar bolýynan, olar oryn almady.

1-sýret. Statıstıkalyq negizdegi pernetaqta

Áripterdi pernetaqtada ornalastyrýda onyń betindegi batyrmalar ornalastyrylǵan qatardyń basýǵa, ıaǵnı mátin terýge yńǵaılylyǵyna qaraı aktıv jáne passıv aımaqtarǵa bólinedi. Pernetaqtanyń árip terýge yńǵaıly jeri ortańǵy aımaq, ásirese kertik turǵan jerdiń aınalasy, asty men ústi bolyp tabylady. Al shetki batyrmalar passıv aımaqqa jatady. Aktıv jáne passıv aımaqtardy pernetaqtanyń gorızantal (kóldeneń) jáne vertıkal (tike) bólikteri boıynsha da kórsetýge bolady. Kóldeneń meje boıynsha aktıv aımaq – ol eki kertik turǵan ortańǵy qatar, ıaǵnı qazirgi kırıldegi F árpinen bastalyp, E árpine aıatalatyn qatar. Odan keıingi aktıv aımaq osy qatardyń ústinde ornalasqan ústińgi qatar. Al astyńǵy qatar kóbinese sırekteý kezdesetin áripter ornalasatyn aımaq.

Batyrmalardyń tik baǵyttaǵy (vertıkaldy) mejesi kertik turǵan batyrmalardyń jany, ıaǵnı ortańǵy, ekinshi qatardyń jany, ortańǵy tusy. Sonymen qatar ústińgi qatardaǵy kertpeniń ústińgi ortańǵy bólikteri. Odan keıingisi kertpeniń astyńǵy ortańǵy bólikteri.

Al osy úsh qatardyń shetki bólikteri passıv aımaq bolyp eseptelip, sırek kezdesetin áripter ne tynys belgiler ornalastyrylady.

Osy áripter ornalastyrylǵan pernetaqta pılottyq joba retinde usynylyp, pernetaqtada terýge arnalǵan arnaıy kompıýterlik baǵdarlama jasaldy. Jıilik taldaý boıynsha ornalastyrylǵan latyn áripteri birneshe pernetaqta batyrmasyna japsyrylyp, bul pernetaqta nusqasynyń mátin terýge yńǵaıly, tıimdiligi ýaqyt syıymdylyǵy men qýat syıymdylyǵyna qaraı synaqtan ótkizilýde.

Sonymen eger jıilik ustanymyn negizge alatyn bolsaq, eń jıi qoldanatyn qazaq áripteri pernetaqtanyń ortańǵy jaǵynda ornalasýy qajet. Olar eki topqa bólinip, birinshi, sol jaq qol saýsaqtaryna jáne ekinshi, oń jaq qol saýsaqtaryna dep ajyratylýy qajet. Sonymen birge, ekiáriptik tirkesterdiń statıstıkasy boıynsha tirkestiń ekinshi árpi, tirkestiń birinshi árpiniń oń jaǵyna jaqyn ornalasýy qajet dep bilemiz.

Asqar JUBANOV,

A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı

qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

Aıman JAŃABEKOVA,

A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı

qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory

Almaty qalasy