Álem • 18 Naýryz, 2020

Pandemııa turalatqan týrızm salasy eńsesin qalaı tikteıdi?

55 retkórsetildi

Jahandyq ekonomıkanyń «taǵdyry» koronavırýstyń taralýyna nemese tejelýine aıtarlyqtaı táýeldi bolyp tur. Álemdegi asa iri derjava Qytaıdyń qysyltaıańǵa tap bolǵany, damýshy, tipti damyǵan elderdi tyǵyryqqa tirep, asa mańyzdy tabys kózine aınalǵan týrızm salasyna soqqy bolyp tıdi. Dúnıejúzilik saýda uıymy keltirgen málimet boıynsha 2018 jyly qytaılyq týrıster álem elderine 150 mıllıon-ǵa jýyq saıahat jasaǵan. Sońǵy málimetke súıensek, halyqaralyq týrızmdegi shyǵyndardyń jalpy somasy 1,7 trln dollar. Saıahattaý úshin qaltasyndaǵy qarajatyn aıamaıtyn qytaılyqtardyń úlesine álemdik shyǵynnyń 16%-y tıesili eken. Bıyldan bastap týrızm salasyndaǵy ahýal kúrt ózgerdi. Epıdemııa saldarynan qytaılyqtar shyǵatyn saparlar sany 25 mln-ǵa azaıýy múmkin degen boljam bar. Saldarynan álemdik týrızm 73 mlrd dollardan qaǵylǵaly tur.

 

Keseldiń kesiri kimge kóp tıdi?

Aýstralııadaǵy Kwinslende Koala Blue Tours týr agenttiginiń dırektory Bıll Egerton indet saldarynan aqpan aıyn­daǵy barlyq týrlar men brondar toqta­tyl­ǵanyn, bıznesiniń 10-20%-yn qytaı naryǵy quraıtynyn aıtyp qynjylýda.

– Meniń oıymsha, Federaldyq úkimet tabystyń joǵalýyn, bul jaǵdaıdyń bızneske keri áserin túsinbeıdi. Saıabaqtar, qonaqúıler, avıakompanııalar zardap shegýde. Qytaı − sheteldik týrızmge tikeleı yqpal etip otyrǵan el, − deıdi Bıll Egerton. Aýstralııada zardap shekken jalǵyz týr­operator emes. Kóp jaǵdaıda qarasy qa­lyń qytaıdyń jeke-dara emes, toptasyp saıahattaıtynyn eskersek, olar baǵyt alǵan kez kelgen týrıstik memleket aıtarlyqtaı paıdaǵa keneletini túsinikti. Qytaılyq týrıs­terdi qabyldaýǵa mashyqtanǵan elder­diń qatarynda Taıland, Vetnam, Ońtústik Koreıa jáne Japonııa syndy memleketter bar. Epıdemııadan kelgen zalaldyń aýyr salmaǵy da osy elderge kóbirek túsip otyr. Azııa-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy elder ádette Qytaı jańa jyly qarsańynda saıahat­shylardyń 75%-yn qabyldaıdy. Bıyl epıdemııa ýshyqpaı turyp tapsyrys kó­lemi 1,3%-ǵa tómendedi. Artynsha indet ór­ship, halyqaralyq deńgeıde tyıym salynǵan bir aptadan keıin tabys 15,1%-ǵa deıin kemigen.

– Azııa-Tynyq muhıty aımaǵy Qytaı saıahatshylary úshin eń úlken baǵyt bolǵan­dyqtan, aıtarlyqtaı shyǵynǵa ushyrap otyr, − dedi ForwardKeys zertteýler jó­nindegi vıse-prezıdenti Olıve Pontı.

Ásirese Taıland biraz shy­ǵynǵa bataıyn dep tur. Taı tý­ragentteri qaýymdastyǵynyń pre­zıdenti Prakobgosol Vıchıt­tiń aıtýynsha, aqpan men naýryz aılaryna josparlanǵan 1,2-1,3 mıllıon qytaılyq saıahat­shy­nyń sapary epıdemııa saldarynan toqtatylǵan. Týrıster aǵy­ny kúrt azaıǵannan keıin Bangkok, Phýket, Chıangmaı jáne Pattaııa sııaqty negizgi týrıstik baǵyttardaǵy kóptegen týrıstik kom­panııalar shyǵynǵa belsheden batty. Tipti birazy jabylýǵa máj­búr boldy.

Pattaııadaǵy krýızde keshki as daıyndaýmen aınalysatyn All Star Cruise Pattaya jáne Oriental Sky kompanııalary 1 aqpannan bastap qyzmetterin ýaqytsha toqtatatynyn málimdedi. Jyl saıyn All Star Cruise kompanııasy kúnine 300-ge jýyq qytaılyq týrıstke tamaq daıyndasa, Oriental Sky 5-6 myń qonaqty tamaq­tan­dyrýǵa mashyqtanǵan. Endi bul kompanııalarǵa jaǵdaıdyń turaqtanǵanyn kútýden basqa amal qalmaı otyr.

Álemdi sharpyǵan indet saldarynan osy ýaqytqa deıin Taı­land shamamen 3 mlrd dollardan qaǵyldy. Bul eldegi týrızm basqarmasynyń gýbernatory Iýttasak Sýpasornnyń aıtýynsha, aqpan men sáýir aralyǵynda Qytaıdan Taılandqa brondalǵan reısterdiń 80%-y toqtatylypty.

– Shamamen 3 mlrd dollar (93,6 mlrd bat) shyǵynǵa ushy­radyq. Týrıstik saladaǵy jaǵ­daıdy qalpyna keltirý úshin úsh-tórt aıǵa jýyq ýaqyt qajet bolady, – dedi týrızm basqarmasynyń gýbernatory.

Qytaılyq týrıster Taı­landqa ǵana emes, Joponııaǵa da taıly-tuıaǵymen jıi barady. Tokıodaǵy Kamome týr agent­tigi taratqan aqparat boıyn­sha, bul eldegi týrızmniń 27 paıy­zyn Qytaı týrısteri quraı­dy eken. Koronavırýstyń ek­pini údemeı turǵan jyl basyn­da 20 myńnan astam qytaı tý­rısi saıahattaryn keıinge qal­dyrypty. Osydan keıin bul elge de in­det­tiń salqyny tıip jatqanyn ańǵara berińiz. Eki jyl buryn Japonııaǵa 9,6 mln-ǵa jýyq qy­taı týrısi kelgen eken. Ár­bir úshinshi saıahatshy da qy­taı­lyq ekeni anyqtalyp otyr. Byltyrdyń ózinde qytaılyq tý­rıster 15,6 mlrd dollar (1,7 trln ıen) kólemindegi qarajatty Japonııanyń qazynasyna qal­dyryp, jalpy týrızmnen tú­setin tabystyń 36,8%-yn qu­raǵan.

Bıyl týrızm salasy turalap qalǵan Makaonyń da tamtyǵy qalmaıyn dep tur. Makao týrızm jónindegi memlekettik bas­qarmasy 2019 jylmen salys­tyrǵanda bıylǵy jańa jyl­dyń alǵashqy tórt kúninde qur­lyqtaǵy týrıster sany 75,1%-ǵa qysqarǵanyn aıtyp dabyl qaq­ty. Shyǵys kúntizbesindegi ja­ńa jyl qarsańynda Qytaımen shekarany jaýyp, negizgi tabys kózinen qaǵylyp otyrǵany taǵy bar. Dese de qurlyqtaǵy kazınolardy jabýǵa áli asyqpaıtynyn málimdep otyr.

Halqy shamamen 51 myń adamdy quraıtyn Soltústik Marıan araldary ádette Qytaıdan kúnine 700 týrıst qabyldaıtyn. Bul qurlyqta kelýshilerge ýaqytsha toqtaý salyndy. Bul rette Mal­dıv, Mıkronezııa jáne Sol­tústik Marıan araldaryna da týrıstik toqyraý bastalǵaly tur.

Jer sharynyń týrısteri jıi jınalatyn Eýropa, Amerıka jáne Ulybrıtanııa syndy tar­tymdy elderge qytaılyq kelý­shiler sanynyń kemigeni mun­daǵy elderdiń týrızm salasyna aıtarlyqtaı yqpal etpese de, belgili bir deńgeıde sal­qyny se­zilýi múmkin. Buǵan deıin RFI Fransýz qoǵamdyq radıo­stan­sasynda taraǵan habarda Fran­sııadaǵy Qytaı týragentter qaýymdastyǵy (ACAV) jyl saıyn keletin 2 mln-ǵa jýyq qytaı týrısiniń aǵyny azaıatynyn aıtqan edi. Oǵan negiz de joq emes. ACAV deregine sáıkes osy jyldyń birinshi toqsanynda týr joldamalar sany 33%-ǵa tómendegen.

Áýe kompanııalarynyń shyǵyny shash etekten

Taıaýda Ulybrıtanııadaǵy Flybe áýe kompanııasy koro­na­vırýstyń saldarynan ózderin bankrot dep jarııalady. Bul kom­­panııada 2 myńnan astam adam jumys istegen. Connect Airways konsorsıýmy byltyr Flybe áýe kompanııasyna 135 mln eýro kóleminde ınvestısııa saldy. Soǵan qaramastan ke­lý­shiler sanynyń kemýi áýe ke­me­siniń shyǵysyn aqtaı alma­ǵan. Flybe buǵan deıin Eýro­panyń 85 qalasyna ushyp, Uly­brıtanııanyń ishki reıste­riniń 38%-yn oryndaǵan bolatyn. Jyl saıyn 8 mln-ǵa jýyq jolaýshy tasymaldap kelgen Flybe endi barlyq baǵyttaryn toqtatýǵa májbúr.

Flybe indetten irkilip qalǵan jalǵyz avıakompanııa emes. Air France-KLM (AFLYY ) áýe kemesi de aqpan men sáýir aralyǵynda jolaýshylar sanynyń kúrt ke­migenine baılanysty tabys kó­lemi 216 mln dollarǵa azaıýy yqtımal ekenin habarlaǵan bolatyn. Jalpy aıtqanda áýe ke­meleriniń álemdik ındýstrııa­sy orasan shyǵynǵa urynyp otyr. Sońǵy 10 jylda bolmaǵan tra­fıktiń tómen deńgeıi sonyń dáleli.

Týrısterdi ornalastyratyn qonaqúılerdiń jaǵdaıy da máz emes. Marriott qonaqúıiniń basshylyǵy taratqan aqparatta Azııa-Tynyq muhıty aımaǵynda kelýshiler azaıǵany aıtyldy. Sonymen qatar Ońtústik Ko­reıa men Italııadaǵy Marriott qo­na­q­úılerine toqtaýshylardyń qa­tary da aıtarlyqtaı kemigeni týraly málimet bar.

О́tken aıda Hilton qonaqúıiniń basshylyǵy Azııa men AQSh-qa baratyn qytaılyq saıahatshylardan brondary tómendegenin aıtqan edi. Týrızm salasyndaǵy tájirıbesi mol, kapıtal qory qalyptasqan iri kompanııalardyń ózi abdyrap qalǵan kezde or­ta ıá bolmasa shaǵyn bıznes ókil­derine tyqyr taıanatyny tú­­sinikti. Mundaı jaǵdaıda báse­­ke­lestiktiń silemi sezilmek tú­gili, jaı ǵana jabylyp qalmaı kú­neltýdiń qamy basymyraq bolady.

 Qazaqstandyq kompanııalardyń hali qalaı?

Týrızm salasyndaǵy soqqy bizdegi týrıstik fırmalarǵa da aıtarlyqtaı zııan keltirip otyr. Máselen, «Saıat» týragenttigiń týrızm bóliminiń basshysy Aı­jan Joldybaevanyń aıtýynsha, resmı túrde Haınanǵa baratyn barlyq týrlar toqtatyldy.

– Naýryz aıynda Parıj qa­la­syna 35 bala barýy kerek edi. Epıdemııa saldarynan ony da shegerýimizge týra kel­di. Ádette jyl saıyn kóktem­niń alǵashqy aıynda shetelde de­­malýshylar sany artatyn. Bıyl jaǵdaıdyń kúrt ózge­rýine baılanysty barlyǵy toq­tap tur. Byltyrǵymen salys­tyrǵanda tapsyrys kólemi 70-80 paıyzǵa kemidi. Buǵan qosa, halyqtyń qarjylyq jaǵdaıy tómendegendikten be, turaqty túrde «5» juldyzdy qonaqúıge tapsyrys beretinderdiń ózi or­tasha deńgeıdegi otelderdi tań­daýmen shektelgenin kórip otyrmyz, – deıdi A.Joldybaeva.

Onyń aıtýynsha, qazir Qa­zaq­stannan Haınanǵa jáne Taı­landqa baratyn charterlik reıs­ter tolyq toqtady. Buǵan deıin Qytaıǵa brondalǵan, ıá bol­masa satyp alynǵan týr­lar­dyń qarajaty tolyǵymen ıelerine qaıtaryldy. Elimizde indet saldarynan shetelge shyǵý­dy keıinge qaldyryp, óz erik­terimen tapsyrystaryn qaı­taryp jatqandar kóp.

Álemdegi ekonomıster men saqa sarapshylar koronavı­rýs­tyń qaýpi seıilmese, aldaǵy ýa­qytta týrızm salasyna kele­tin shyǵyn eselene túsetinin ha­­bar­laýda. Qytaı tarapynyń bul indetten qutylý jospary, ustanatyn saıasaty qandaı bolmaq? Bul týrasynda geografııa ǵylymdarynyń doktory, professor Seken Adaıdan suraǵan edik. Onyń aıtýynsha, Qytaıdyń áleýmettik tótenshe jaǵdaılarda qarsy turý qýaty myqty. Buǵan deıin jınaǵan tájirbıesi mol.

– Qytaıda 2003 jyly SARS vırýsy taraǵan bolatyn. Bul vırýstyń saldarynan eldiń týrızm salasy aıtarlyqtaı zardap shekken edi. Sol jyly mamyrdan qazan aıyna deıin týrızm salasy shyǵynǵa belshesinen batty. Keıin Qytaı naryqty ekshep alýǵa kóshti. Qazirgi jaǵdaıda da Qytaıdyń memlekettik týrızm mekemesi tıisti salalarmen úılesimdi jumys isteı otyryp, qajetti sharalardy qabyldaýǵa kirisip ketti. Bul elde qazir syrt­qy týrızm toqtap tur. Endigi másele ishki naryqqa kóńil bólý. My­saly, ishki týrızmmen aınalysatyn kásipkerliktiń salyǵyn keshirý, memlekettik sýbsıdııa­lar berý, týrızm salasynda jumys isteıtinderdi áleýmettik qamsyzdandyrý syndy yntalandyrý sharalaryn qoldanýda, − deıdi S.Adaı. Onyń aıtýynsha, Qytaıda mereke kúnderi ıaǵnı «altyn aptalyqta» memlekettik bıýdjet jeke qarastyrylady. Mysaly, shaǵan merekesi kezinde úıinen jyraqta jumys istep nemese basqa da jaǵdaılarmen júrgen qytaılyqtar otbasymen qaýyshady. Bul kezde Qytaıdyń logıstıka salasyna jaýapty organdary merekege oraı arnaıy jospar ázirleıdi.

– О́tken jyly shaǵan mere­kesinde Qytaıdyń ár óńirinen 5 mln adam qatynaǵan. Eń qy­zyǵy, qaı baǵytqa barsa da, jo­laýshylardyń eshqaısysy bıletsiz qalmaıdy. Qaýipsizdik tolyqtaı qamtamasyz etiledi. Memleket bıýdjetine túsetin tabys ta artady. Demalys kezin­de halyqty úıde jatpaı, saıa­hattaýǵa, kóbirek qydyrýǵa memleket yntalandyrady. Iri saýda ortalyqtary men bazarlardyń jumysy qyza túsedi. Qytaı úkimeti koronavırýstyń beti qaıt­qannan keıin ishki týrızmdi damytýǵa bilek sybana kirispek. Buǵan tolyq múmkindigi bar, – dedi S.Adaı.

Álem elderindegi týrıstik daǵdarystyń salqyny Qazaq­standy da sharpyǵanyn joǵaryda aıtyp óttik. Bizge qytaılyq saıahatshylar aǵylyp kelip jatpasa da, Reseıden keletin týrısterdiń legi báseńdeýi yqtımal. Sebebi ekonomıkalyq jaǵdaı kórshi eldiń qarjy salasyn qos ók­peden qysyp otyr. Onyń ústi­ne eldegi týrızm salasy aıtar­lyq­taı damı qoıǵan joq, mol qarjylyq tabys ákelip jatyr dep aıta almaımyz. Onsyz da endi jetilip kele jatqan sektordy bul jaǵdaı tyǵyryqqa tireýi ábden múmkin.

S.Adaıdyń aıtýynsha, el Úkimeti aldaǵy ýaqytta ishki tý­rızmdi damytýǵa basymdyq be­rýi kerek. Jasyratyny joq, jyl saıyn mıllıardtaǵan qa­rajat sheteldik týrızmdi damy­týǵa jumsalyp jatyr.

– Bizdegi týrfırmalardyń bar­lyǵy tek shetelge týrıst shy­ǵarýmen aınalysady. Al shekara asyp jatqan qarajatty ishki týrızmdi damytýǵa baǵyttasaq, bul salanyń tamyryna qan j­úgirer edi, − dedi geografııa ǵy­­lym­darynyn doktory.

P.S.: Týrızmdi damytý ar­qyly óńirlik ekonomıkany je­tildirýge zor múmkindik bar. Bul úshin sanda bar da sanatta joq talaı baǵdarlama ázir­lendi, qanshama qarajat bólindi. Tıisti ın­fra­qurylym da­mymaǵannan keıin týrızm salasynda seń qozǵalǵan joq. Nátıje kózge kórinetindeı emes. Endigi úmit óz nary­ǵy­myzdy ózimizge ıkemdeýge to­laıym bet burý. Syrtqa ketken aqshany ishki týrızmge jumyldyrý ekonomıkalyq turǵydan asa tıimdi. Biraq qyzmet kórsetý sapasy shetel­derdegideı deńgeıge jete alar ma eken?! Bizdegi qarapaıym qoqys jáshigi men ájethanasy joq týrıstik baǵyttar shetelde demalyp ádettenip qal­­ǵandardyń kóńilinen shyq­paı­tynyn eskersek, ishki tý­rızm­niń básekelestikte bási tómen ekenin amalsyz moıyn­daýǵa týra keledi.

 

Sońǵy jańalyqtar

Juma: Almatyda 28 indet oshaǵy karantınde tur

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Almatyda zerthanalar sany artady

Ońtústik Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar