Álem jańa vırýs jaıly tyń habardy qorqynyshpen kútip otyrǵanda, nazarymyzdan qaısysy tys qalyp jatyr degen oı keledi. Áleýmettik jelide indet juqtyrǵandar kóbeıdi degen aqparattan bólek, olar kimder, jaǵdaılary qalaı, emdik sharalary qandaı, jazylǵandar nege kópshilikke shyqpaıdy degen suraqtardy kóziń shalady. Durys saýal eken degen birinshi oıdan keıin, mynandaı jaǵdaıda naýqas pen dárigerdiń áleýmettik jelige kirip, hal surasyp otyratyn ýaqyty qaıda degen zańdy jaýap paıda bolady. Bul jaǵdaıda bir nárseniń anyq-qanyǵyn bilgisi kelgen adamǵa, eń aldymen, resmı statıstıka kómekke kelmek. Al resmı derekke súıenbeı kólgirsip otyrǵandarǵa ne dersiń? Ásirese áleýmettik jelide myńdaǵan aýdıtorııany telmirtip kúttirip otyrǵan belsendi qoldanýshylar bar.
Statıstıka ne deıdi?
Qazir ınternette ne kóp, koronavırýstyń álemdegi ahýalyn kórsetetin onlaın kartalar men ınteraktıvti derekkózder kóp. Osyndaıda oqyrman qaısysyna senerin bilmeı, dal bolatyny anyq. Al biz, eń aldymen, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń statıstıkasyna qaraýdy durys dep eseptedik. DDU – Birikken Ulttar Uıymynyń ǵalamdyq densaýlyq saqtaý salasyn baqylaıtyn eń iri organy. Degenmen, bul kartada kórsetilgen málimet eski sekildi. Máselen, elimizde 33 naýqastyń bary belgili bolǵanda, DDU Qazaqstanda 6 jaǵdaı tirkelgenin kórsetip turdy. Osylaısha uıym usynatyn aqparat kesh jańartylatynyna kózimiz jetti. Kelesi bir Johns Hopkins University (JHU) usynǵan aqparat sońǵy jańalyqtarǵa jaqyn boldy. Sonymen negizge osy statıstıkalyq málimetterdi aldyq. Oǵan sensek, álemde 182 413 adam indet juqtyrǵan eken. Al ólim sany – 7154. Barlyq uıymdar usynǵan málimetterde BAQ nazarynan tys qalyp júrgen mańyzdy úshinshi baǵan bar. Ol – dertten aıyqqandar týraly málimet. Oǵan sensek, álemde 79 433 adam indetten jazylǵan. Bul degenimiz, osy kúnge deıin vırýs juqtyrǵandardyń 40 paıyzdan astamy qulan taza aıyǵyp, úılerine qaıtqan. Vırýstyń oshaǵy bolǵan Qytaıdyń Hýbeı provınsııasyndaǵy jaǵdaıǵa qarap vırýsty jeńýge úmit paıda bolǵandaı. Naýqastar sany eń kóp el áli de Qytaı bolyp tur. Dese de eldegi barlyq 81 053 naýqastyń 68 777-si jazylǵan eken. Al kóz jumǵandar sany – 3230. Vırýs jappaı jaıylǵan elderdiń biri Qytaı statıstıkasynyń mysalynda jazylǵandar jaıly aqparattyń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórgendeımiz.
Osydan birneshe apta buryn Qytaıdan bólek indet nysanyna ilikken elderdiń qatarynda Ońtústik Koreıa men Iran da bolǵany esimizde. Ońtústik Koreıa osymen 3 kún qatarynan jańa aýyrǵan naýqastar sany az bolyp turǵanyn málimdedi. Statıstıka 8320 azamattyń 75-si kóz jumsa, 1137 naýqas jazylǵanyn aıtady. Al Iranǵa kelsek, barlyǵy 14 991 jaǵdaı tirkelgen, onyń 5 myńǵa jýyǵy saýyǵyp ketken, qaza bolǵandar sany 853 eken. Bul elderdiń tájirıbesi indetten jazylǵandardyń qatary az emes ekenin kórsetedi.
Degenmen, keıbir Eýropa elderinde jaǵdaıdyń basqasha ekenin kórip otyrmyz. Máselen, qazir indet ýshyǵyp turǵan Italııada 27 980 naýqas anyqtalǵan. Al saýyqqandar men kóz jumǵandardyń sany da qatar bolyp tur (2158 – ólim sany, 2749 – jazylǵandar). Ispanııada da jaǵdaı osyǵan uqsas, 9942 naýqastyń 342-si qaza bolsa, 530 adam dertten aıyqqan. Budan shyǵarar qorytyndy bireý bolmaq. Indettiń taralýyn basynan qatań baqylaýǵa alǵan elderde jaǵdaı jaqsarsa, vırýsqa asa mán bermeı, saqtaný sharalaryn eskermegen qoǵamda indet keńinen jaıylyp jatyr. Medısınasy damyǵan elderdiń ózi dertti aýyzdyqtaı almaı jatqanyn dúısenbi kúni ótken brıfıngte Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń basshysy da atap ótti.
Joǵarydaǵy statıstıkalyq málimetti mysalǵa keltirýdegi maqsatymyz bireý. Azamattarymyz qaýiptiń mańyzdylyǵyn túsinip, jeke adamnyń jaýapkershiligine kóp nárse baılanysty ekenin uǵynsa deımiz. Muny barlyq álem elderi men sarapshylar, oǵan qosa otandyq bılik ókilderi men dárigerler de aıtyp jatyr.
Jalǵan aqparatpen kúres
Sońǵy kúnderi aqparat keńistiginde koronavırýsqa qatysty habarlardyń kóptigi jasyryn emes. Al olardyń qanshalyqty shyndyqqa janasatyny bólek másele. Jalǵan aqparatpen kúres Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń da basyn qatyrǵan másele boldy. Nortýmbrııa ýnıversıtetinde densaýlyq pen qaýip kommýnıkasııasyn zertteýshi Santosh Vıdjaıkýmar adamdardyń qorqynyshtan týǵan keıbir áreketteri áleýmettik jelide jıi talqylanǵandyqtan, ózgelerge qalypty jaǵdaı sekildi qabyldanýy múmkin ekenin aıtady. Máselen, sheteldegi dúken sóreleriniń bosap qalǵan sýretteri men tutynýshylardyń dárethana qaǵazdaryn jappaı satyp alýy búkil álemde jalǵasyp ketkenin aıtady. Qazaqstanda da indettiń alǵashqy jaǵdaıy tirkelgen kúnderi bazarlar men sýpermarketterge aǵylǵan adamdardy kórdik. Bul kerisinshe, derttiń odan ári taralý qaýpin kúsheıtedi. Sol sebepti de jalǵan aqparat taratqan adamdar zań sheńberinde jazalanýy múmkin ekeni aıtyldy.
Dárigerlerge qoldaý kórsetýde
Álem elderi indetpen betpe-bet kelgen medısına qyzmetkerlerine qoldaý bildirip jatyr. Muny áleýmettik jelidegi dárigerlerdiń qaısarlyǵy men mamandyǵyna degen adaldyǵyn úlgi etken jazbalardan baıqaýǵa bolady. Birinshi jeli qoldanýshylary Qytaıdaǵy medısına qyzmetkerleriniń dertpen kúresip sharshaǵan sýretterimen bólise bastady. Sońǵy táýlikterde Qazaqstanda da aq jeleńdilerdiń eńbegin dáriptep, qoldaý kórsetýge shaqyrǵan úndeýler kóbeıdi. Halyk bank pen BI Group sekildi kompanııalar kómekke qomaqty qarjy bóletinderin málimdep jatyr. Al Ispanııada engizilgen tártipke baǵynyp úılerinde otyrǵan turǵyndar bir sátte balkondaryna shyǵyp, dárigerlerge qoshemet bildirdi. Rasymen, dertpen kúresýde aldyńǵy shepke shyqqan dárigerler qoldaýǵa ábden laıyq.
Dertti jeńgen 100 jastaǵy qart
Al sholýymyzdyń sońynda vırýspen kúreste jeńiske jetken eń qart kisiniń oqıǵasymen bólisýdi jón kórdik. Qytaıdyń Xinhua agenttigi osydan bir apta buryn júz jastaǵy egde kisi koronavırýstan qulan-taza aıyǵyp, emhanadan úıine qaıtqanyn habarlaǵan edi. 1920 jyly dúnıege kelgen er adam aqpan aıynda ǵana 100-ge tolǵan. Ol aýrýhanaǵa 24 aqpan kúni túsip, 13 kún boıy em alǵan. Nátıjesinde, indetten tolyǵymen jazylǵan. Osylaısha ol syrqatty jeńgen álemdegi jasy eń úlken naýqas bolyp otyr. Dárigerler aýrýhanaǵa túsken kezde Alsgeımer, gıpertonııa jáne júrek dertterine baılanysty ony emdeý ońaı bolmaǵanyn aıtqan. Dese de áskerı dárigerler uzaq keńesip, dástúrli qytaı jáne zamanaýı medısınany qatar qoldanyp, jeńiske jetipti.
Jahandyq sıpat alǵan dertpen kúreste aınaladaǵy barlyq nárse qaýipti bolyp turady, tipti aýa da. Qazir bastysy elimizdiń ár turǵyny óziniń ǵana emes, basqanyń da ómirine jaýapty ekenin túsinip, barlyq sharalardy buljytpaı oryndaǵany mańyzdy.
