Osy tusta bırjasy damyǵan elder tájirıbesine zer salsaq, kórsetkishter qor naryǵyna jeke tulǵalardyń 40-50 paıyzynyń qatysatynyn aıǵaqtaıdy. Sondaı-aq jurtshylyqty qarjy treıdıngine tartýdyń ózindik áleýmettik erekshelikteri qalyptasqan. Osy tusta «KASE qazaqstandyqtarǵa qandaı múmkindikter usynady?» degen zańdy saýal týady. Búginde qor naryǵyn elimizdiń qarjy júıesiniń ajyramas bólshegi retinde ekonomıkaǵa kapıtal tartýdaǵy tıimdi qural ári naryqtyq jaǵdaıda tabys tabý múmkindigi retinde qarastyratyn mamandar bırjaǵa qatysýda qarjylyq saýattylyq mańyzdy ekenin aıtady.
Qazaqstandaǵy qor bırjasy osydan otyz jylǵa jýyq ýaqyt buryn ulttyq valıýta naryǵyn damytý maqsatynda qurylǵan «Qazaqstan qor bırjasymen» baılanysty. KASE basqarma tóraǵasynyń orynbasary Natalıa Horoshevskaıa ótken ǵasyrdyń 60-80-jyldary qor naryǵyna enetin kompanııalar úshin salyq jeńildikteri qarastyrylǵan Ońtústik Koreıanyń ozyq tájirıbesi otandyq qor naryǵyna tıimdi bolǵanyn aıtady. Bul elde arnaıy zańnama qabyldanǵannan keıin birneshe jyl boıy IPO júrgizilip, lıstıngten ótken kompanııalar sany arta túsken.
N.Horoshevskaıanyń aıtýynsha, qazirgi kezde Ońtústik Koreıa qor naryǵymen qatar ekonomıkasy da damyǵan elderdiń qatarynda tur. Qazaqstan úshin Taıland qor bırjasynyń da tájirıbesi tartymdy. 2000 jyldardan bastap Taılandta jurtshylyqty ınvestısııalaý negizderi boıynsha qarjylyq saýattylyqqa oqytý jumystary júrgizilgen. Nátıjesinde 2010-2015 jyldarda bırjada jekelegen ınvestorlardyń esepshottary kóbeıgen.
Otandyq qor naryǵynda sondaı-aq Varshava bırjasynyń tájirıbesi yqpaldy. Búginde qazaqstandyq mamandar baǵaly qaǵazdar naryǵyn ortalyq Eýropalyq Hab-qa aınaldyrǵan Polshanyń zeınetaqy júıesin de jiti nazarda ustap keledi.
KASE basymdyqtarynyń biri – qor naryǵyndaǵy úrdisterdiń buqaralyq sıpat alýy. Qor, aqsha, valıýta naryǵyn biriktiretin MOEX naryǵy KASE-ge uqsas keletindikten, Máskeý bırjasynyń tájirıbesi tehnologııalyq ınfraqurylymdy damytýda tıimdi. Qazirgi kezde saýda tehnologııalary men esepteýler boıynsha Máskeý bırjasy álemdik bırjalardyń deńgeıinde tur. TMD keńistiginde MOEX alǵashqy orynda tursa, KASE ekinshi orynǵa ıe. Qor naryǵynda salymshylar úshin qazaqstandyq kompanııalardyń aksııalary men oblıgasııalary, sondaı-aq sheteldik kompanııalardyń baǵaly qaǵazdary belsendi.
Degenmen qarjy treıderi Arman Beısembaev otandyq qor bırjasy ekonomıkadaǵy mindetterin atqara almaı otyr degen pikirde. «Qor bırjasy ınvestısııalardy shoǵyrlandyrý kózi bolǵandyqtan, belsendiligi eksporterler men ımporterlerdiń, ıaǵnı qor naryǵy men naqty sektordyń bir-birimen tyǵyz baılanysynan kórinis tabýy qajet. О́kinishke qaraı, naqty sektor men qor bırjasy arasynda baılanys joq», deıdi treıder. A.Beısembaevtiń aıtýynsha, qor naryǵy naqty sektordaǵy jaǵdaıdy kórsetetin sergek sala bolýy tıis. Jalpy alǵanda qor naryǵy damı berýi múmkin. Al mundaı jaǵdaıda naqty sektordaǵy ahýalǵa kim nazar aýdarady?» degen saýaldy alǵa tarta otyryp treıder mysaly, AQSh ekonomıkasynda qandaı da bir ózgeristiń KASE ındeksimen baılanystylyǵyn aıtady. Sondyqtan da otandyq qor naryǵynyń damýy úshin lıberalızasııa qajet. Sonymen qatar Ulttyq bank tarapynan baqylaý sharalarynyń kúsheıýi naryqty tunshyqtyra túsýde. Al keıbir jaǵdaıda «broker men ınvestordyń qoldan jasaǵan áreketteri bar» degen negizsiz jeleýler de aıtylyp qalyp júr, deıdi treıder.
Ekonomıst Aıdarhan Qusaıynov qor naryǵyn lıberalızasııalaǵanmen, aqsha kele qoımaıtyny anyq ekenin aıtady. Bul úshin qor bırjasyna kezeń-kezeńmen damýǵa múmkindik berý kerek degen sarapshy qor naryǵynyń áldeqashan damyp ketý múmkindikterin jekeshelendirý jyldarymen baılanystyra otyryp, sol kezeńde jeke ınvestorlarǵa sosıalıstik menshikti úlestirýde múmkindikterdiń bolǵanyn aıtady. «Osy tarıhı kezeńde aksııalar kásiporyndarǵa ıelik etýdiń birden-bir formasy boldy. Iаǵnı kapıtaldy bólýde aıtarlyqtaı dıversıfıkasııa oryn aldy. Jekeshelendirý jappaı júrip, aksııalar kásiporyndardyń qarapaıym jumysshylaryna ótip, iri zaýyttardyń aksııasyn satyp alý bıznesi qarqyn aldy. Osy kezeńde naryqtaǵy paketter konsolıdasııalanyp, straregterge nemese kásiporyn basshylaryna ótip ketti. Halyqtyq IPO aksııadan paıda taýyp, tabystyń dámin tatyp qalǵan brokerlik jáne brokerlik kontorlar mańyna toptasqanda osy bir ótpeli kezeńde qor naryǵy qarqyndy damyp ketetin edi. О́kinishke qaraı, olaı bolmady», deıdi sarapshy. Sondaı-aq golland aýrýynyń da beleń alýy ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı salmaq saldy. Otandyq óndiris toqtap, qor naryǵyna dástúrli emes turǵyn úı, qurylys naryǵy, saýda salasy damydy. Al kapıtaldardyń shoǵyrlanýy tómen deńgeıde qalyp qoıdy.
«Qazirgi kezde turǵyndardyń 50-70 paıyzy jalaqyǵa táýeldi. Olardyń qor naryǵyna nemese depozıtke salatyn artyq aýyz qory tapshy. Kıer kıim men iship-jemdi nesıege alyp jatqanda aksııa týraly sóz aıtýdyń ózi artyq», deıdi A.Qusaıynov. Sarapshynyń aıtýynsha, kezinde Halyqtyq IPO jeke ınvestorlardy tartý maqsatynda qurylǵany belgili. Ony oılastyrǵan kezde jurtshylyq mıllıondap aqsha quıady degen pikirdiń bolǵany ras. Nátıjesinde bar-joǵy 30-40 belsendi esepshot ashyldy. «Keı jaǵdaıda abstraktili boljamdarǵa ıek artyp jatamyz. Qatysýǵa múmkindigi bar, kredıti joq, artyq tabysy barlar áldeqashan qor naryǵyna enip úlgerdi. Eger jaǵdaıdy jiti baqylaıtyn bolsaq, onda qor naryǵynda emıtenttiń joqtyǵyna kóz jetkize túsemiz. Al olıgopoldy qurylymdy ekonomıka jaǵdaıynda kásiporyndar paıda kórmeıdi», degen oıymen bólise kele sarapshy eksportty ulǵaıtyp, halyq sanyn kóbeıtse de qor naryǵy qarqyndy damyp ketpeıtinin aıtady. Mysaly, sońǵy on jyl kóleminde memleket bıznesti qoldap keledi. Sýbsıdııa alǵan óndiris ónimin belgili bir somaǵa ótkizgenimen, ári qaraı damýǵa qulyqty emes. Osylaısha sýbsıdııaǵa ıek artqandar aldaǵy ýaqytta da memlekettiń qoldaýyn kútip otyra beretini anyq. Tyǵyryqtan shyǵý úshin turǵyndardyń tabysyn kóbeıtýdi usynǵan A.Qusaıynov nátıjesinde taýarlarǵa suranys artyp, kásiporyn úkimettiń sýbsıdııasyna emes, satýdan túsken paıdaǵa jumys isteıtin bolady deıdi. Sondyqtan da memleket bızneske emes, tómen tabysty adamdarǵa qoldaý kórsetýi tıis. Sonda ǵana tutynýshy tańdaǵan kásiporyn nemese fabrıkalar básekege jumys isteı bastaıdy.
Al Táýekelderdi baǵalaý tobynyń dırektory Dosym Sátpaev qor naryǵy bar degenge kúmánmen qaraıtynyn jetkizdi. «О́ıtkeni elimizde tolyq naryqtyq ekonomıka joq. Tolyq naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda óz aksııalaryn salatyn básekege qabiletti kompanııalar kóp bolýy kerek. Kezinde urandatyp, jarııa salǵan Halyqtyq IPO-dan ne uttyq?» deı kele sarapshy IPO kezinde qymbat aksııalardy satyp alý úshin qor naryǵynyń tóńireginde elıtamen qatysy bar kompanııalardyń shoǵyrlanǵanyn aıtady. «Menińshe, bul bir teatr qoıylymyna uqsaıdy. Búgingi qoǵamda kópshiliktiń aksııa satyp alatyn múmkindigi joq. Qarjylyq saýattylyǵy tómen», deı kele D.Sátpaev qarjy álippesi men tabys tabýdy mektep jasynan oqytý qajettigin aıtady. Al qarapaıym jurtshylyqtyń qarjy saýaty artatyn bolsa, búginde barmaǵyn tistep júrgen kópshilik eń bolmaǵanda, nesıe rásimdeý barysynda bankpen kelisimsharttyń baıybyna barǵan bolar edi.
«Qazaqstan qor bırjasy» AQ basqarma múshesi, Bıznesti damytý jónindegi basqarýshy dırektor Qaırat Turmaǵambetov barlyq táýekelderdi óz jaýapkershiligine alyp otyrǵan otandyq qor naryǵynyń belsendi ekenin aıtady. Búginde damýdy kózdeıtin bırja joldaryn izdestirip, zańnamalyq, normatıvtik bazasyna mán berip keledi. «Ýaqyty kelgende jańa qarjy ınstrýmentteri paıda bolady. Qazirgi kezde aımaqtarǵa jıi shyǵyp, jurtshylyq arasynda túsindirý jumystaryn júrgizýdemiz», deıdi Q.Turmaǵambetov. Sonymen qatar «Bul jerde memlekettiń ekonomıkalyq saıasatynyń joǵary rólge ıe», dep atap ótti. Al ázirge Qazaqstanda qarapaıym jurtshylyqty aıtpaǵanda, kásipkerlerdiń qarjylyq saýaty tómendigin alǵa tartqan Q.Turmaǵambetov KASE mamandarynyń óńirdegi túsindirý jumystarynyń mańyzdylyǵyna nazar aýdardy. Búginde kásipkerler úshin bırjaǵa shyǵýdyń ózindik talaptary bar. Sonymen qatar KASE kompanııalar úshin bank nesıesine balama múmkindikter usynady.
Q.Turmaǵambetovtyń aıtýynsha, jeke tulǵalardyń kommersııalyq bankterdiń depozıtinde jartylaı teńgemen rásimdelgen salymy 24 mlrd dollardy quraıdy. Búginde tabys kózin izdep júrgen jeke tulǵalarǵa qor naryǵyna kelýdiń múmkindigi mol. Bul úshin bırjada jańa kompanııalar paıda bolýy qajet, deıdi sarapshy. Naryqta dollarmen 1 teńgemen 10 paıyz tartymdy ınstrýmentter – eýrooblıgasııalar bar. Jeke tulǵalardyń qundy qaǵazdardy tańdaýy óz erkinde. Mysaly, qundy qaǵazdar Halyq bank depozıtinde 1 paıyzben bolsa, bırjada naryqtyń jaǵdaıyna qaraı eýrooblıgasııalar 4 paıyz bolýy múmkin. Qor naryǵynda sonymen qatar memlekettiń salyq jaǵynan preferensııasy qoldanysta. Mysaly, aksııany 100 teńgege satyp alyp 1000 teńgege satqan jaǵdaıda, aradaǵy 900 teńgege salyq salynbaıdy. Jyl sońynda alatyn dıvıdendter de salyqtan bosatylǵan.
Mamandar pikirine qarap, bırja áleminiń qaraıym jurtshylyq bile bermeıtin jaı-japsary kóp ekenine kóz jetkize túsemiz. Desek te sala mamandary jeke tulǵalar qor naryǵyna belsendi qatysý arqyly el ekonomıkasyn damytýmen qatar qarjylyq múmkindikterge qol jetkize alady dep sendiredi.
ALMATY
