Koronavırýs • 18 Naýryz, 2020

Qytaı saýyǵyp, «qart qurlyq» aýyryp jatyr

217 retkórsetildi

Dúnıejúzin dúrbeleńge salǵan COVID-2019 vırýsyn juqtyrǵandar sany álemde órship, búginde 200 myńǵa taıady, indet qurbandarynyń sany – 8 myńǵa jýyq. Vırýstyń «otany» – Qytaıda aýrý juqtyrǵandar men odan kóz  jumǵandar sany kúrt azaısa, kerisinshe, Eýropada jaǵdaı ýshyǵyp ketti.

Epıdemııadan pandemııaǵa deıin

Kese-kóldeneń kelgen keselden adamzat shynymen de abdyrap qaldy. Búginge deıin kúlli álem Qytaıǵa qarap alańdap otyr edi, endi ár el óz jaǵdaıyn oılap, mazasy qashty.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy COVID-19 dep ataý bergen indet ­– koronavırýstar tobyna jatatyn ınfeksııanyń jańa, mýtasııaǵa ushyraǵan túri. Bul degenińiz onyń adamzatqa beıtanys, buryn-sońdy kezdesip kórmegen belgisiz vırýs ekenin meńzeıdi. Demek, bul koronavırýstyń ázirge daýasy joq, ımmýnıtetimiz de tanymaı jatqany sondyqtan. Vırýstyń taralý jyldamdyǵyn, adamnan adamǵa juǵý qaýpin bilmegendikten de adamzat ony ýysynan shyǵaryp aldy...

Basynda Qytaıdyń ózi bul vırýsqa asa mán bere qoıǵan joq. Eline taǵy bir qaýipti indettiń jaqyndap kele jatqanyn alǵash Qytaıdyń Hýbeı provınsııasyndaǵy Ýhan aýrýhanalarynyń dárigerleri sezgen. Teńiz ónimderin satatyn bazardan bir kúnde jeti adam «a tıpti pnevmonııa» dıagnozymen túskenin baıqaǵan dárigerlerdiń biri Lı Venlıan áleýmettik jeli arqyly áriptesterine «2002 jylǵy SARS vırýsy qaıta oraldy ma dep qorqamyn» degen habarlama jiberip, áriptesterin, týǵan-týystaryn saq bolýǵa shaqyrady. Ile-shala álgi doktor «jalǵan aqparat taratýshy» retinde polısııaǵa ustalyp, qolhatpen bosatylady. Keıin Lıdiń ózi de qaýipti dertti emdelýshisinen juqtyryp, qaıtys bolady.

Joǵaryda Qytaıdyń bul keselge jeńil-jelpi qaraǵanyn aıttyq. Olar indetti SARS-tan qaýipti emes dep oılady. Buǵan uqsas SARS vırýsy 2002-2003 jyldary taǵy osy Qytaıda tarap, 800-den asa adamnyń ómirin qıyp ketkenin jurt umyta qoıǵan joq. Biraq jańa vırýs odan da qaterli bolyp shyqty. Aqyry, byltyr 31 jeltoqsan kúni Qytaı shyǵý tegi belgisiz vırýstyń paıda bolǵanyn Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymyna (DDSU) habarlaýǵa májbúr boldy.

Budan keıin 13 qańtar kúni Ýhan qalasynan Taılandqa kelgen bir áıeldiń koronavırýsty juqtyrǵany týraly aqparat DDSU-na kelip túsedi. Alaıda derttiń adamnan adamǵa juǵý deregi anyqtalmaǵandyqtan álemniń epıdemıologııalyq jaǵdaıyn baqylaýshylar odan asa qaýiptene qoıǵan joq. Buǵan Qytaıda 3 qańtardan bastap jańa vırýsty juqtyrý deregi tirkelmeýi de sebep boldy. Araǵa birneshe kún salyp,  Japonııadan koronavırýsty juqtyrǵan taǵy bir azamattyń tirkelgeni belgili boldy. Ol da jyldyń basynda Ýhanǵa barǵan. Dál osy kezeńde DDSU-nyń qolynda Qytaıda vırýstyń shyńqqan kúninen bastap, 12 qańtarǵa deıin arnaıy zerthanalyq jolmen rastalǵan 41 koronavırýs juqtyrý deregi tirkelgeni, onyń ekeýi ólimmen aıaqtalǵany jóninde derek bar edi. Buǵan biren-saran Taılandta, Ońtústik Koreıa men Japonııada tirkelgender qosyldy. Biraq mamandar vırýstyń adamnan adamǵa juǵý qaýpiniń bar ekenine sene qoımady. DDSU dáıektiń jetkiliksizdigin alǵa tartty. Qytaıǵa da, basqaǵa da qatysty arnaıy sharalar qabyldaýdy qajet dep tappady. «Vırýs juqtyrǵan adamdarmen tikeleı jumys istegen, olardy emdegen dárigerler din aman, aýrýdyń adamnan adamǵa juǵý jóninde aıtý áli erte» degen mamandar bul tynyshtyqtyń artynda bir «sumdyqtyń» buǵyp jatqanyn sol sátte sezbegen edi.

Keıin Qytaıda jańa vırýstyń anyqtalǵan kúninen bastap, 20 qańtarǵa deıin indetti juqtyrǵan 278 adam tirkelip, onyń 6-aýy baqılyq boldy.

Vırýstyń jedel órshigeni sonshalyq, 22  qańtar kúni Qytaı úkimeti epıdemııa oshaǵy, 11 mıllıonnan astam turǵyny bar Ýhan qalasyn tolyqtaı karantınge jabýǵa májbúr boldy. Qalada qaptaǵan koronavırýsten adamdar táýligine birneshe júzdep aýrýhanalarǵa túsip jatty. Ekpini kúsheıgen indet Qytaıdan asyp, ózge memleketterge tarady. Aqyry, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy bıylǵy 30 qańtarda COVID-19 vırýsy boıynsha tótenshe jaǵdaı jarııalap, adamzatqa qaýip tóndirgen keseldi 11 naýryz kúni pandemııa dep moıyndady.

Qytaıdy qutqarǵan – tártip pen saqtyq

Osydan bir aıdaı buryn indettiń jappaı taralýyna baılanysty Qytaıdyń jaǵdaıy múshkil edi. Vırýs juqtyrǵan myńdaǵan adam aýrýhanaǵa túsip, odan ólgender sany saǵat sanap kóbeıip jatty. Indettiń ýshyqqany sonshalyq, qaraqurym qytaıdyń ózi onyń aldynda dármensizdeı kóringen. Biraq Qytaı tastaı tártip pen ásiresaqtyq sharalarynyń arqasynda dertti jeńip shyqty. Vırýstyń jolyn kesý úshin totalıtarlyq rejımin iske qosyp, bıliktiń múmkindigi jetetin barlyq áleýetti molynan, tipti artyǵymen paıdalandy. Aldymen Ýhan qalasy, odan ári Hýbeı aımaǵy karantınge jabyldy. El ishinde ushaq, poıyz, tipti jekmenshik kólik, avtobýspen júrýge qatań tyıym salyndy. Jurtty syrtqa ruqsatsyz jáne maskasyz shyqpaıtyndaı etti. Kóshede karantınniń qatal saqtalýyn áskerıler baqylaýyna aldy. Aýrýyn jasyrǵandar jáne indetti halyq arasynda taratý aýyr qylmys retinde qarastyryldy. Mundaı áreketteri úshin jazaly bolǵandardy on jyldan bastap, ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý, tipti ólim jazasyna kesiletini eskertildi. El aralap kelgender saparynyń baǵyt-baǵdaryn jasyrsa, ol da óte aýyr qylmysqa sanaldy. Mundaı dıktatorlyq júıe álbette, óz jemisin bermeı qoımady. Buǵan qosa, qytaı medısınasynyń qaýqarlyǵy da óz nátıjesin bergen bolý kerek. Bar-joǵy on kúnniń ishinde eki ýaqytsha aýrýhana salyp, onyń sanyn 16-ǵa jetkizgen Qytaıdyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy da tastaı ekeninde kúmán joq.

Kúni keshe bul el ýaqytsha aýrýhanalaryn tolyqtaı jaýyp, dárigerleri maskasyn saltanatty túrde sheshti. Elde karantın aıaqtalyp, jurtshylyq ádettegi tirshiligin qaıta kiristi.

18 naýryzdaǵy málimet boıynsha, Qytaıda bar-joǵy 13 koronavırýs juqtyrý deregi tirkelgen. Onyń 12-si – shetelden juqtyrǵandar bolsa, tek bireýi ǵana epıdemııa oshaǵy bolǵan – Ýhannan anyqtalǵan.

«Syrqaty asqynǵan» Eýropa

Buǵan deıin koronavırýs juqtyrý jaǵynan Qytaı eshkimge des bermeı kelse, endi Eýropa alǵa shyqty. Ásili, bul elder de vırýstyń qanshalyqty qaýipti ekenin der kezinde baǵamdaı almaı qalsa kerek. Indetti syrttan ákelýshiler kún saıyn kóbeıip jatsa da karantın sharalaryn qolǵa alýdy, kópshilik kóp baratyn ǵımarattardy, qoǵamdyq oryndardy, mektepterdi jabýǵa asyqpady. Ábden aýrý asqynǵanda qolǵa alynǵan saqtyq sharalary vırýstyń jolyn bógeı almaı qaldy.

Qazirgi kezde ásirese, Italııanyń jaǵdaıy aýyr. Bul elde bir táýliktegi ólim-jitim kórsetkishi Qytaıdan da asyp ketti. Sońǵy málimet boıynsha, onda indetke ilikkenderdiń sany 31 myńnan asyp, 2500-den artyq adam ómirimen qoshtasqan.

Medısınasy jaqsy damyǵan Italııanyń aıaq astynan Eýropanyń vırýs taratatyn oshaǵyna aınalýyna ne sebep? Ǵalamtordaǵy materıaldardy suryptasaq, Apennın túbegine indet alǵash jetkende jurtshylyq oǵan qalypty qubylystaı qarady. Italııa úkimeti de jurtshylyqty sabyrǵa shaqyryp «bizdiń vırýsqa tótep berýge kúsh-jigerimiz jetedi, dúrligýdiń qajeti joq. Qalypty tirshilik ete berińder» degen syńaıda úndeýler joldady,  el sheneýnikteri qalalardy aralap, túrli beınejazbalar túsirip, halyqty saqtyqqa shaqyrýdyń ornyna barynsha qam jemeýge úgittedi. Osylaısha, pandemııanyń qaýpin jete baǵalamaý Italııany vırýstyń shabýylyna ushyratyp, basty oshaǵyna aınaldyrdy. Áý basta Soltústik Lombardııadan bastalǵan koronavırýs alǵashynda nebári birneshe adamnan ǵana anyqtalǵan edi. Ol kezde ıtalııalyqtardyń kóbi qamsyz bolatyn. Ádettegi ómirin jalǵastyryp, jıyndaryn ótkizdi, oıyn-saýyqtan qalmady, kópshilik oryndarda tamaqtandy, boıyn úreı bılegen keıbireýler vırýs shyqqan aımaqty tastap, basqa óńirlerge údere kóshti...Kóp uzamaı indet juqtyrǵandar bir mezette jan-jaqtan «burq» ete qalǵanda medısınasy qarqyndy eldiń ózi oǵan ıe bola almaı qaldy.

Qazir pandemııa jaılaǵan el qatań karantınde. Bárine «Úıde otyr!»degen úndeý jarııalandy. Egde adamdarǵa múlde shyǵýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni jasynan jasamysy kóp Italııada vırýstan ólim kórsetkishi ýshyǵyp tur. Buryn bul elde 500 adam bir jerde basqosýǵa bolmaıdy delingen. Keıin onyń sany 100-ge qysqardy. Endi 10 adamnan artyq jınalýǵa bolmaıdy. 60 mln halyq polısııanyń ruqsatymen ǵana syrtqa shyǵady. Bul rejımdi buzǵandar qatań jazalanady.

Mine, Italııa úkimeti kesh te bolsa osyndaı qatań sharalarǵa baryp otyr. Kesh te bolsa qolǵa alynǵan saqtyq sharalary kóp uzamaı nátıjesin beredi dep úmitteneıik.

 Beıqamdyqqa boı aldyratyn kez emes

Tórtkúl dúnıeni dúr silkindirgen qaýipti indet Qazaqstandy da aınalyp ótpedi. Qytaıdaǵy jaǵdaıdyń beti beri qaraǵanda qýanyp qalyp edik. О́ıtkeni indet bir kelse, irgemizdegi Qytaıdan keledi dep oıladyq. Biraq qaýip aıdaladaǵy Eýropadan jetti bizge. Kúni keshege deıin typ-tynysh, kúndelikti tirshiligimen júrgen eldiń kóńiline alań kirip, maza qashty.

Álbette, bul   - Qazaqstan úshin qıyn kezeń bolǵaly tur. Biraq Úkimet qoldan kelgen saqtyq sharalardy jasap jatyr. Kópshilik kóp baratyn oryndar jabyldy. Iri saýda oryndarynyń jumysy shekteldi. О́tkizý beketteri men áýejaı, vokzaldarda sanıtarlyq rejım kúsheıtildi. Elde tótenshe jaǵdaı engizildi. Memleket basshysy úndeý jarııalap,  engizilgen shekteýlerge ár azamat jaýapkershilikpen qarap, tártipke baǵynýǵa shaqyrdy. Eki úlken shahardy karantınge jabý týraly sheshim shyqty. Karantınge jabylǵan qalada turamyn dep turǵyndar oılady ma eken? Mine, munyń bári jaǵdaıdyń kúrdeli ekenin meńzeıdi. Tipti Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń ózi vırýstyń taralýy jóninde qandaı boljam jasaryn bilmeı, daǵdaryp otyr. Sondyqtan ár adam jaýapkershilikti júregimen sezinip, eldegi jaǵdaıǵa túsinistikpen qaraǵan jón. Qytaıdy vırýstan alyp-shyqqan qatań tártibi men onda aıryqsha qolǵa alynǵan saqtyq sharalary dep joǵaryda aıttyq. Qazaqstanda saqtyq sharalardyń bári memleket tarapynan jasaldy. Endigi ahýaldyń qalaı damıtyny – siz ben bizdiń, ıaǵnı ár turǵynnyń qolynda. Qazirgi tańda elimizdegi vırýs juqtyrǵandardyń bári – syrttan kelgender. Demek, el ishindegi epıdemıologııalyq jaǵdaı qalypty. Vırýsty órshitip, adamnan adamǵa juǵý derekterin boldyrmas úshin ár adam ózine, aınalasyna uqypty bolǵan abzal. «Tártipke baǵynǵan qul bolmaıdy». Bala-shaǵamen bazar jaǵalap, oıyn-saýyq oryndaryn aralap, beısaýat kóshede júrgendi ázirge toqtata turǵan jón. Beıǵamdyqty qoıyp, kóshege shyqqanda, qoǵamdyq kólikke otyrǵanda maska taqqan artyq bolmaıdy.

Biz joqtan bar jasaıtyn Qytaı emespiz. Qansha jerden saqadaı saımyz desek te medısınalyq qaýqarymyz Italııa, Ońtústik Koreıa sekildi memleketterge jetpeıdi. Medısınasy alǵa ozyp ketken alpaýyt elderdiń ózi vırýstyń aldynda dármensiz ekenin kórdik. Sodan sabaq alýymyz kerek. Italııanyń qateligin qaıtalamaýdyń jolyn qarastyrý qajet. Bul dertti bastan keshkender ony SPID-ke uqsaıtyn aýrý dep júr. Emi de sondaı. Adamnan adamǵa jyldam juǵatyn indet ókpe tini men ımmýnıtetti buzady. Odan jazyldym degenniń ózinde keıin onyń saldary kóp bolmaq. Sondyqtan saqtanyp júrgenimiz artyq bolmas.

 

Qymbat TOQTAMURAT

 

Sońǵy jańalyqtar

Betperde kıgen kóktem - 6

Qoǵam • Búgin, 17:09

D dárýmeni - ınfeksııalardyń «jaýy»

Koronavırýs • Búgin, 16:47

Shymkent: Sıfrly otbasynyń bir kúni

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:58

Azııanyń ahýaly qandaı bolmaq

Ekonomıka • Búgin, 15:23

Olar úı betin kórmeı kúresýde

Aımaqtar • Búgin, 14:42

Karantın kartınasy (Trıptıh)  

Aımaqtar • Búgin, 13:15

Kókshetaýda «Aseptdezın» shyǵarylady

Aımaqtar • Búgin, 12:48

Almatydaǵy naýqastardyń jaǵdaıy baıandaldy

Koronavırýs • Búgin, 12:41

Haram nıet indeti

Aımaqtar • Búgin, 12:21

Atyraý: Depýtat kórsetken demeý

Qazaqstan • Búgin, 12:14

Atyraý: 1300 turǵyn testten ótti

Aımaqtar • Búgin, 11:45

Uqsas jańalyqtar