Qazaqstan • 19 Naýryz, 2020

Kýrshad Zorlý: Ýaqyt ólshemine syımaıtyn kemeldik

18 retkórsetildi

Nursultan Nazarbaev kóshbasshylyǵynyń kúsh berer qaınar kózderiniń biri bolyp tabylatyn turaqty kóshbasshylyq máselesinde keshegimen salystyrǵanda burynǵydan da teńgerimdi ustanymda ekenin kórsetýi aıryqsha mańyzdy. Bul jaıt, sonymen qatar Elbasynyń ókilettigin toqtatý jónindegi sheshiminiń negizin qalaǵan tirek-belgilerdiń biri.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­darynda azamattyq qoǵa­my jetkilikti deńgeıge kóte­rile qoımaǵan, ulttyq báseke­les­tikke negizdelgen kapıtaly qa­lyp­taspaǵan, etnostyq toptarǵa bólinýshilik sezilip turǵan. Saıası elıtanyń nemese uzaq jyldar qalyptasqan ádetterdiń Parlament depýtattary arasynda da birshama kóp bolýy talqylaý erkindigi men halyqtyń múddesin ulttyq ólshemde qorǵaý qaǵıdatyn sátsizdikke ushy­ratyp jatty. N.Nazarbaev Parlament depýtattarynyń tek óz saılaýshylaryna nemese óz múddelerine ǵana qyzmet etetin­deı túrde úgit-nasıhat júrgi­zýine jáne barlyq júkti Úkimet­ke artyp qoıýyna qarsy shyq­qan edi. Odan keıingi jyldarda buǵan saı parlamenttik túsinik qanshalyqty dárejede júzege asa aldy? Biraq Elbasynyń 20 jyldan astam ýaqyttan beri oıyn­da qalyptastyrǵan model teńgerim-baqylaý tetigin satyly túrde iske qosatyn saıası-basqarýshylyq júıe retinde aıqyndalyp keledi.

Bul aýqymda 2017 jyly N.Nazarbaevtyń qalaýy­men bastalǵan jáne óz ókilettik­teriniń bir bóligin Úkimetke/Par­lamentke tapsyrýyn qamtamasyz etetin konstıtýsııalyq ózge­rister depýtattar tarapynan da qabyldandy.

Qazaqstandy 30 jyl basqarǵan Prezıdent Nursultan Nazarbaev 2019 jyldyń 19 naýryz kúni kútpegen bir sheshimmen ókilettigin toqtatyp, ornyna Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevty usynatynyn málimdedi. Keıin 20 naýryz kúni Qazaqstan Parlamentinde ant etý saltanaty ótip, eldiń jańa Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev boldy. Osy sheshimnen keıin ártúrli pikirler aıtyldy.

Solardyń ishin­de eń bastysy «N.Nazarbaev osy qyzmetti máj­búrlikke baılanys­ty tastady ma?» degen suraq bol­dy. Elde artyp kele jatqan eko­no­mıkalyq qıyndyqtardyń bar­ǵan saıyn qoǵam qabattaryna ja­ıyla bastaýy turaqsyzdyqqa sebep bolar degen oımen osy sheshim­di qabyl­daǵany jóninde de maqa­lalar jazyldy. Shynynda da, mun­­shalyqty kúshti kóshbasshy den­­saýlyǵy múmkindik berip tur­ǵan kezde óz ókilettigin tastaı ma? Mun­shalyqty mańyzdy ókilettik pen bılik salasynan bas tarta alady ma?

Mine, osy saýaldardyń jaýap­­­tary N.Nazarbaev kóshbas­shy­lyǵy­nyń basqarý jáne saıasattaný ǵy­ly­myna qosar eń mańyzdy úlesi retinde qaralýy tıis. Qyzmetten óz erkimen ketý týra­ly bul sheshim tek Qazaq­stan­ǵa ǵana emes, Ortalyq Azııa aıma­­ǵyna, baılanystardyń tarı­hı-strategııalyq mańyzdy sebe­bine baılanysty aımaqtaǵy óz­ge elderge jáne Túrkııaǵa yq­pal etedi. О́ıtkeni N.Nazarbaev KSRO ydy­raǵannan keıin táýel­­siz­­dikt­erin alǵan túrki res­pýb­lı­ka­larynyń memleket qurý­shy prezıdentteriniń arasynda qyzmette qalǵan jalǵyz kósh­basshy bolatyn. Sol sebepti ol osy aımaqtyń jady ispetti. Táji­rıbesi men biligi arqyly «dýaıen» degen ataq aldy. Osy tusta N.Nazarbaevtyń esimimen bite-qaınasyp ketken «dýaıen» degen sózge qysqasha toqtalyp ótý kerek. Bul sóz qoǵamda jasy úlken nemese mamandyǵy salasynda bilikti, tájirıbeli kisiler úshin qoldanylady. Alaıda Ortalyq Azııada bolǵan oqıǵalar men qalyptasqan ómir saltyn nazarǵa alǵanda, «dýaıen» sózin adamnyń ómir súrý jasy tur­ǵy­synan emes, tulǵalardyń, oqıǵa­lardyń jáne tipti ómir súrip jatqan ýaqytynyń deńgeıinen asyp ketetin kemeldiliktiń belgisi retinde qabyldaǵan jón bolar.

О́kilettigin doǵarý týraly sheshimge keler bolsaq, N.Nazar­baevtyń osyndaı qadam jasaıtyny týraly birneshe jyl buryn bildirgen edim. Sol sebepti men úshin kútpegen «tosynsyı» bolmady. О́zim qaty­syp júrgen baǵdarlamalar men konferensııalarda «N.Nazar­baevtyń densaýlyǵy múmkindik berip turǵan kezde óz erkimen óki­lettigin tastaǵan kóshbas­shy retinde esimin tarıhta qaldyratynyn» aıtyp júrgen bolatynmyn. N.Nazarbaev bul prosesti joǵaryda aıtyp ótken Konstıtýsııaǵa ózgerister en­gizý jumystaryna qarqyn bergen 2016-2017 jyldardan bas­tap josparlap júrgen bolýy kerek. 2017 jyly Konstıtýsııaǵa jasalǵan ózgeristermen 30-dan astam ókilettigin Parlament pen Úkimetke berdi. Eldiń basqarý júıesin ózgertken bul ózgeris qoǵamda jetkilikti túrde zerdelenbese de, taǵy bir ózgeris lebi jaqyndap qalǵany túsinikti edi. Qazaqstan biraz ýaqyttan beri kúshti prezıdenttik modelden prezıdenttik-parlamenttik júıege aparar joldyń negizin qalaı bastaǵan-dy. Iаǵnı, Prezıdenttiń júıedegi ornyn saqtaıtyn, biraq Mınıstrler kabıneti men ásirese Parla­menttiń salmaǵy basym bolatyn, teńgerim men tejegish tetigi jaqsy jumys isteıtin saıası júıe qurý kózdeldi. Sonymen qatar N.Nazarbaev sońǵy úsh jyldan beri eldegi sheneýnikterdiń ortasha jasyn tómendetip keledi. Jańa býyn týraly aıtyp, birneshe aıdan beri ózi qatysyp júrgen telebaǵdarlamalarda jastarǵa baǵyttalǵan pikirler bildirýi osy kózqarastyń jemisi.

Al jańa Prezıdent Q.Toqaev osy kezeńdi basqarýǵa laıyq eń yqpaldy esim ekenin kórsetip berdi. El halqynyń oǵan degen senimi joǵary. Halyqaralyq teń­gerim­derdi jaqsy biledi. Ýaqytsha Pre­zıdent qyzmetin atqarǵan keze­ńinde eń aldymen tómen tabys­ty bıýdjet qyzmetkerleriniń jal­­aqy­s­yn kóterý máselesin qol­ǵa aldy. Odan ke­ıin tabysy tómen azamattardyń ne­sıe q­a­ryz­­daryn memleket óz moınyna aldy. Qazaqstan osy satydan ke­ıin el ishindegi demografııalyq já­ne eko­nomıkalyq teńgerimderdi du­rys qura alatyn bolsa, budan da qar­qyndy damýǵa bet alatyn bolady.

 

Kýrshad ZORLÝ,

professor, saıasattanýshy (Túrkııa)

Sońǵy jańalyqtar

Jetisaılyq jomart jandar

Aımaqtar • Keshe

Ishan baǵy qaıta qalpyna keledi

Rýhanııat • Keshe

? (Suraq belgisi) Poema

Ádebıet • Keshe

Senzýrasyz Abaı

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar