- Qadirmendi qalamdastar, ult ádebıeti ortalyq qalada ǵana jasalmaıtyny belgili, degenmen... talantqa Taldyqorǵan tarlyq etip júrgen joq pa? Bul suraqtyń astarynda oblystaǵy ádebı ortanyń ahýaly, oqyrman men bılik tarapynan qoldaýǵa ıe bolýy, tanylý men qurmetke ıe bolý sııaqty nárseler jatqanyn uǵarsyzdar deımin...
Saǵynysh NAMAZShAMOVA:
- Taldyqorǵan qalasy jalpy tynysh, abyr-sabyr, arsy-gúrsi asyǵys tirshilikten ada, janǵa jaıly qala. Jáne solaı bola tura, qajet bolsa Almatyǵa eki-aq saǵatta jetip baratyndaı, ara qashyqtyǵy alys emes. Qaıta osyndaı jaıly tynyshtyq men úshin jazýǵa, izdenýge qolaıly. Qazir oqyǵyń kelgen dúnıelerdi burynǵydaı tek kitaphanadan ǵana izdemeısiń. Tipti izdegen kúnde kerek kitabyńdy óńirlik kitaphanalardan tappaısyń. Esesine kitap satatyn ınternet-dúkenderden tapsyrys berip satyp alýǵa nemese Internetten elektrondy nusqalaryn op-ońaı taýyp alýǵa bolady. Sosyn áleýmettik jeliler damyǵan zamanda kim qaı qıyrda, qaı qalada bolsa da, arasynda dıstansııa bolmaıdy.
Taldyqorǵanda ádebıetke qadam basqan jas býyn men qalamy tóselgen orta býynnyń arasynda jigi bilinbeıtin, shekarasy shektelmegen tutastyq bar. Aralastyǵy, áńgimesi, taldaıtyn taqyryby ortaq. Ádebı ortany týǵyzatyn baspaldaqtar osy bolsa kerek.
Gúlbaqyt QASEN:
- Qalamger úshin ádebı orta qajet shyǵar, árıne. Al, ádebıetke, ult rýhanııatyna úles qosatyn, ádebıet úshin shynaıy ter tógip, adal qyzmet jasaıtyn adamǵa ortalyqtan shalǵaı turyp jatqany áser etpeıdi dep oılaımyn. Bizdiń Taldyqorǵannyń Almatydan nemese el astanasynan esh kemdigi joq. Qaıta bizdiń jetisýlyq ádebı ortaǵa ortalyq qaladaǵylardyń ózi qyzyǵyp qaraıdy. О́ıtkeni, oblys ákimi A. Batalovtyń ádebıet pen mádenıetke degen qoldaýy zor. Oblys ákiminiń qoldaýymen «Jetisý kitaphanasy» aıdarymen jyl saıyn qalamgerlerdiń kitaptary shyǵarylyp, ádebı sharalar jıi ótip turady. Tipti, bizdiń Taldyqorǵanda ózimizdiń ǵana emes, Nur-Sultan, Almaty qalasynyń qalamgerleri de ádebı shyǵarmashylyq keshterin jıi ótkizip turady. Osyndaı sharalar bizdiń rýhanı tolysýymyzǵa áser eteri sózsiz.
Aınur TО́LEÝ:
- О́zim Taldyqorǵanǵa ý da shý megapolısten tynyǵý úshin keldim. Ǵalamtordyń múmkindigi talanttyń tanylýyna tusaý bola qoımas. Bizdiń aımaq bıliginiń qoldaýy men qurmetine ıe bolyp kórmedim. Bul zańdylyq ta. Sebebi, munda kelgeli múshaıraǵa qatyspasam, oda jazbasam, kitabymdy ótkizbesem, olar meni qalaı qurmettep, qalaı qoldamaq? Taldyqorǵannyń kitap oqıtyn qaýymy kitaphanaǵa barsam, tanyp jatady. Avtor úshin sonyń ózi úlken olja. Biraq, kitaphanadan ózime qajetti kitaptardy taba almaı qınalyp júrsin. Kezinde "Mádenı mura" baǵdarlamasymen qazaq tilinde shyqqan álem ádebıetiniń jaýharlary kitaphanada joq. Qalaǵan kitapqa qol jetkizip úırengen oqyrmanǵa bul qıyn jaǵdaı.
- Jalpy, jetisýlyq jas qalamgerlerdiń ózge óńirdegi zamandastarymen baılanysy qalaı? Ult ádebıeti deńgeıine kóterilgen shyǵarma ıesi qaı oblystada baıqalady? Al sizden aınaladan, ıaǵnı, jerlesterden kimdi aıta alasyzdar?
Aınur TО́LEÝ:
- Árıne, ózge óńirdegi qalamgerlermen jaqsy aralasamyn. Biraq, sizdiń suraqqa jaýap bere almaımyn. Sebebi ult ádebıeti degen úlken jaýapkershilik qoı. Sondyqtan bul saýaldan sanaly túrde jaltaraıynshy...
Saǵynysh NAMAZShAMOVA:
- Kúnde habarlasyp, aralasyp-quralasyp júrmesem de, kópshiligimen shyǵarmashylyq baılanysym jaqsy. Ult deńgeıindegi ádebıetti jasap júrgen qalamgerleri bar Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan, Aqtóbe, osylaı kóptegen oblystardy ataýǵa bolady.
Gúlbaqyt QASEN:
- Jalpy, ádebıet óńirge, jerge bólinbeıdi dep oılaımyn. Sondyqtan da, men elimizdiń barlyq óńirinde turatyn qalamgerlerdiń shyǵarmashylyǵymen tanyspyn, pikir almasyp turamyn. Almatyda turatyn zamandas qalamgerlermen shyǵarmashylyq ortalarda birge júremiz. Men kóbine, aǵa býyn ókilderimen aralasady ekenmin. Zamandastardan, Nur- Sultan qalasynan Tanagóz Tolqynqyzymen, Erbol Beıilhanmen, Túrkistan oblysyndaǵy Álibek Shegebaımen, Shyǵys Qazaqstan oblysynan Áskerhan Aqtaımen shyǵarmashylyqqa oraı oı bólisip turamyz. Al Ult ádebıeti deńgeıine kóterilgen shyǵarma ıesi degende, Túrkistan oblysyndaǵy Marhabat Baıǵut aǵamyzdy, Almaty oblysynan tamyryn úzbegen jazýyshy Beksultan Nurjekeulyn ábden laıyq dep aıta alamyn. Jáne jerlesterimniń arasynda da talantty qalamgerler jetedi. Álı Ysqabaıdy, Núsipbaı Ábdirahmandy, Aıdyn Kálimhandy, Roza Seıilhandy, Esbolat Aıdabosyndy, Saǵynysh Namazshamovany osy qatarǵa qosar edim...
- Qazir ádebıetti montetızasııalaý úrdisi bastaldy. Álem bul joldan ótip qoıǵan shyǵar, biraq Qazaqstan endi qozǵaldy. Iаǵnı, shyǵarmashylyq adamy qalamynan týǵan dúnıesin kitap etip shyǵaryp, ony oqyrmanǵa jetkizýdiń túrli jolyn taýyp, satyp, paıda tabý jolyn meńgere ala ma? Bul sizdiń qolyńyzan kele me?
Gúlbaqyt QASEN:
- Damyǵan elderde ádebı agentter, ádebı menedjerler jumys jasaıtynyn bilemiz. О́kinishtisi, bizde ol úrdis joqtyń qasy. Qalamgerler kitabyn shyǵarýyn shyǵarady-aý, biraq ony oqyrmanǵa jetkizýdiń joldary áli kemshin soǵýda. О́z basym qazaq aqyn-jazýshysynyń kitabyn satyp, paıda taýypty nemese baıyp ketipti degendi estimeppin...
Saǵynysh NAMAZShAMOVA:
- Keshirińizder. О́z basym óleńge áli taýar retinde qaraı almaımyn. Sondyqtan bul suraq maǵan arnalmaǵan sııaqty...
Aınur TО́LEÝ:
- Daıynmyn. Sanaly túrde osy qadamǵa barý úshin arnaıy jazylǵan eńbekterdi oqyp jatyrmyn. Sosyn byltyr kóktemde balalarǵa arnalǵan mını poema jazǵanmyn. Ony eshkimge kórsetkenim joq. Gazet- jýrnaldar men saıttarǵa da bastyrýǵa bermedim? Nege? Sebebi ony balalar ádebıetin shyǵarýmen aınalysatyn kompanııa tapsyryspen jazdyrdy. Qalamaqysyn tóledi. Al, qalamaqysy tólengen dúnıeni baspa betterine usyna almaı, typ- tynysh otyrasyń.
- Sizderdiń týyndylaryńyz shet tilderge aýdarylǵanyn bilemiz, bul endi basqa jurttyń oqyrman ortasyn jaýlap alý dep artyq aıtpaıyq, biraq, ol shyǵarmashylyq ıesine, sizderge qandaı oń áserin berdi? Qazaq ádebıetin álemdik deńgeıde tanytý úshin taǵy ne isteýge bolady?
Saǵynysh NAMAZShAMOVA:
- О́zińiz aıtqandaı, jekelegen óleńderimniń ózge tilderge aýdarylýy – jappaı tanyldym degen sóz emes. Onyń sol elde oqylý-oqylmaýy ol bólek áńgime. Biraq, tutas alǵanda qazaq ádebıetiniń basqa tilderde sóıleı bastaýyn táýelsizdik jyldaryndaǵy ulttyq ádebıettiń úlken jetistigi dep qaraýǵa tıispiz. Jalpy shyǵarmashylyq jaǵynan Ispanııa, Ázirbaıjan, Túrkııa saparlary áserli boldy. Degenmen, men úshin eń bastysy, tatar, ázirbaıjan, ıakýt aqyndarynyń óleńderin qazaq tiline aýdarý týystas elder poezııasynyń búgingi deńgeıi, qarym-qýaty, taqyryp aıasy, kórkemdik kókjıegi degen sııaqty ádebıetiniń baǵyt-baǵdaryn baǵamdap bilýge, aýdarý arqyly izdenisti eseleýge qamshy boldy. Tatar jáne ázirbaıjan aqyndaryn tikeleı túpnusqadan aýdarý qıyndyq týdyrǵan joq.
Aınur TО́LEÝ:
- Eń aldymen qazaq tiliniń máselesi sheshilýi tıis. Sosyn qazaqsha kitap oqıtyn adamdar kitapqumar bolsa deısiń. Biz oqymysty ultqa jatpaımyz ǵoı. Moıyndaıyqshy. О́zimiz qaryq qylmaǵan tilimiz ben ádebıetimizge nege ózgeler qyzyǵýy kerek? Men osyny túsinbeımin. Sosyn alyp eldiń ádebıeti de alyp. Mysaly Malazııa ádebıeti týraly biz ne bilemiz. Eshteńe bilmeımiz ǵoı. Bizdiń oı- órisimiz, ómirdi qabyldaýymyz, kórkemdik oılaýymyz álemniń nazaryna ilikse, qazaq ádebıeti álemge tanylady. Al qazaqtyń kórkem oılaýy, muńy men ómirtanymy álem túgili qazaqtyń ózine kerek pe?
Gúlbaqyt QASEN:
- Shyǵarmalaryń ózge tilderge aýdarylyp, shet elderde tanylyp, oqylyp jatsa qalamger úshin – úlken jetistik. Jalpy, aýdarma arqyly qalamger ózin, shyǵarmashylyǵyn bir satyǵa kótere alady. Kókjıegiń keńeıdi, ádebı baılanys aýqymy úlkeıedi. Men sony uqtym.
Qazaq ádebıetin álemdik deńgeıge tanytý maqsatynda – Qazaqstan Jazýshylar odaǵy tarapynan aýqymdy ister atqarylýda. Ádebıetimiz álemniń 6 tiline aýdarylyp, úlken basqosýlar ótti. Bul jumys ary qaraı jalǵasyn tapsa, quba-qup. Kitaptarmen ǵana shektelmeı, qazaqtyń myqty qalamgerleri, shyǵarmalary týraly beıne baıandar shyǵarylsa. Qazirgi jahandyq básekege qabiletti, zamanaýı aqparattyq-nusqalaryn daıyndasa. Qazaq ádebıetiniń jaýharlaryn shete elderi kez-kelgen aqparat arnalarynan ala alatyndaı múmkindikter jasalsa degen oıym bar.
- Osy shyǵarmashylyq laboratorııa degen uǵym joıylǵan joq pa? О́leńdi maqsatty túrde jazý, belgili talap sheńberinen tabylý, jospar boıynsha áreket etý qazirgi býynǵa jat sııaqty... Jalpy, qazir ne jazyp júrsiz?
Gúlbaqyt QASEN:
- Shyǵarmashylyq laboratorııa – qalamger úshin óte qajet dúnıe. Men ózim memlekettik qyzmette júrgendikten, óz shyǵarmashylyǵyma úlken jaýapkershilikpen qaraımyn. Qym-qýyt ýaqyttyń arasynda aqyndyq ónerimdi, óleńimdi óltirip almas úshin «kúresemin» desem de bolady. Meılinshe, jospar jasap, jazatyn kezde jazýǵa, oqıtyn kezde oqýǵa, izdenip, tanymymdy keńeıtip, óz-ózimdi damytyp otyrýǵa tyrysamyn. Únemi bir ýaqytta otyryp, arnaıy bólek ýaqyt tabamyn dep aıta almaımyn. Biraq, josparyma saı múmkindiginshe «ádebı álemimnen» alystamaı, shyǵarmashylyǵyma kóńil bólip otyramyn.
Dál qazirgi ýaqytta balalyq shaǵym, Anam, Ákem týraly shaǵyn esse jazýdamyn, arasynda aýdarma jumysy da bar. Qyrǵyzdyń myqty aqyny, aýdarmashy Tashtanbek Chakıevtiń 40 jyrdan turatyn «Súıý labırınti» degen jınaǵyn aýdaryp bolyp qaldym.
Saǵynysh NAMAZShAMOVA:
- Shyǵarmashylyq jospar jasaımyn, biraq ol óleńdi josparlap jazý týraly emes, izdenis, oqý-toqýǵa baılanysty. Mendegi óleń josparǵa baǵyna bermeıdi. Aýqymdy taqyryptarǵa baratyn kezde úlken daıyndyq kerek bolady, josparlap jazý degendi sol turǵydan aıtý kerek. О́zimniń eshteńe jazbaǵanyma eki aı boldy. Tek oqyp jatyrmyn...
Aınur TО́LEÝ:
- Shyǵarmashylyq laboratorııa týraly jıi oılanamyn. Bizde osyndaı dáris te bolǵan. Qoljazba – qundy materıal ǵoı. Qazir qoljazba joq. Qalamgerdiń laboratorııasyn uǵyp bolmaısyń. Sosyn, qazir qazaq ádebıetinde jappaı forma izdeý naýqany júrip jatqan sııaqty. Formasy bar da, oıy joq óleńder oqyp júrmin. Oıy bar da, formasy túsiniksiz óleńder de bar. Ne de bolsa, bizdiń ádebıettanýshylar bul prosess aıaqtalǵan soń sóıleıtin shyǵar. Qazirge mamandar attyń basyn bos qoıyp, aqyndarǵa shamań kelgenshe shap dep otyrǵandaı.
О́zimshe qupııam edi, biraq, aıtaıyn, qazir Edgar Ponyń «Temirlanyn» aýdaryp jatyrmyn. Edgar myqty aqyn ǵoı. Mıfti ózek etip alatyny unaıdy. Sonysymen janyma jaqyn...
Saýal qoıǵan Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy
