Sýretti túsirgen Erlan Omar, «EQ»
Ulttyq ekonomıkany molaıtýdyń tetigi
Jasyratyny joq, Naýryz degende oıǵa birden aqshańqan kıiz úıler, túrli halyqtardyń ulttyq taǵamdary, san alýan órnektermen menmundalaǵan dástúrli kıim kıgen adamdar keledi. Qazir kópshiliktiń túsiniginde Ulystyń uly kúni týraly osyndaı pikir qalyptasqan. Ras, áz Naýryz elimizdegi ulttar men etnostardyń birligin nyǵaıtatyn teatrlandyrylǵan baıqaýdyń deńgeıinde ǵana dáriptelip júr. Biraq bile bilseńiz, ulttyq meıram – ulttyq qazynany da molaıtýdyń tetigi. Qalaı? Anyqtap kóreıik.
Alysqa barmaı-aq kórshiles Qytaıdy mysalǵa alaıyq. Byltyr Aspanasty elinde ishki týrızmnen túsken kiris aınalymy 513,9 mlrd ıýan nemese shamamen 76 mlrd AQSh dollaryna jetti. QHR mádenıet jáne týrızm mınıstrligi keltirgendeı, bul tabystyń deni shyǵys kúntizbesi boıynsha toılanatyn qytaılyqtardyń dástúrli «kóktem merekesine» tıesili. Hanzýlyqtar osy datany jyldyń basy retinde toılap keledi. Sınhýa agenttiginiń málimetinshe, 2019 jyly merekelik demalystarda el boıynsha 415 mln adam saıahattap úlgergen. Jaýapty mınıstrlik júrgizgen saýaldamaǵa sáıkes, týrıster mádenı is-sharalarǵa basymdyq beripti. Saıahatqa kelgenderdiń shamamen 40%-y mýzeılerdi aralaǵan.
2018 jyly «kóktem merekesi» kezinde 386 mln ishki saıahat jasalyp, memleket qazynasyna 475 mlrd ıýan túsken. О́kinishke qaraı, bıyl bul mejege jetýdiń ózi qytaılyqtarǵa qııalǵa aınalǵandaı. Sebebi Hýbeı aımaǵynan shyqqan koronavırýs pandemııasy eldiń týrızmine balta shapqandaı áser etkeni daýsyz.
Dástúrli merekeniń artyqshylyǵyn brazılııalyqtar men ıtalııalyqtar utymdy paıdalanyp keledi desek artyq emes. Máselen, dúnıe júzine áıgili Rıo-de-Janeıro karnavalyn kórýge jyl saıyn 1,5-2 mln týrıst kelip júr. Budan túsetin tabystyń mólsheri 1 mlrd dollardyń aınalasynda. Bul oraıda Brazılııadaǵy karnaval 1928 jyldan ótip kele jatqanyn aıta keteıik. Merekeniń basty nyshany – «Markız de Sapýkaı» alańyndaǵy onnan asa samba bı mektebiniń konkýrstyq sherýi. Myń buralǵan bıshilerdiń ónerin tamashalaýdyń quny – 30-900 dollar shamasynda. VIP oryndardyń baǵasy 2 myń dollarǵa deıin jetip qalady.
Latynamerıkalyqtardan ıtalııalyqtar da qalyspaı keledi. Naqty aıtsaq, Venesııa karnavaly 40 jyldan beri dástúrin úzbeı ótkizip júr. Eki aptaǵa sozylatyn merekelik sherý qala bıýdjetin 40 mln eýroǵa toltyrady. Jalpy kiris aınalymy – 50-65 mln eýronyń tóńireginde. Dástúrli karnavalda Venesııadaǵy týrısterdiń sany 40%-ǵa ulǵaıyp, 900 myń adamǵa jýyqtaıdy.
Naýryzǵa toqtalsaq, onyń qyzyldy-jasyldy karnavaldan artyqshylyǵy esh kem emes. Bul – eýropalyq event kompanııanyń menedjeri, polıak azamaty Vlaslav Voısehtiń pikiri. Ol úsh jyl qatarynan otandyq kompanııalardyń shaqyrýymen Qazaqstanǵa kelip, halyqaralyq deńgeıdegi jıyndardy uıymdastyrýmen aınalysqan. Sondaı sapardyń birinde oǵan Naýryz merekesin kórýdiń sáti buıyrǵan. Biraq biz oılaǵandaı Nur-Sultan nemese Almaty syndy alyp shaharda emes, Qarqaraly aýdanyna qarasty Egindibulaq aýylynda jańarý meıramynyń barlyq ajaryna qanyq bolǵanyn aıtady sheteldik.
– Qazaqtardyń bul merekeni toılaýdaǵy erekshelikteri kóp eken. Túsingenim, qys boıy bir-birimen kórispegen jaqyn adamdar Naýryzda kórisip, kóktemge esen-saýlyqta jetkenderine rızashylyqtaryn bildiredi. Budan basqa fılosofııalyq, sondaı-aq astronomııalyq erekshelikteri qyzyqty. Ulttyq oıyndar, dástúrli as máziri, adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas mádenıeti bul kúnniń etnostyq kolorıtin áspetteıtini sózsiz. Osy arqyly týrıstik klasterdi jolǵa qoıýǵa ábden bolady, dedi V.Voıseh. Onyń pikirinshe, ortalyq alańǵa eki-úsh kıiz úı tigip, kavkaz halyqtarynyń káýabyn satýmen upaıymyz túgendele qoımas.
– Bul jerde áleýmettik faktordyń yqpaly kúshtirek syndy. Sebebi qala halqy kúnkóristiń qamymen tez baıyp ketkisi keledi. Túsinemin, naryqtyq qatynas, onyń ústine mundaı merekelik sátti eshkim jibergisi joq. Soǵan qaramastan, ulttyq qundylyqty joǵaltpaý basty murat bolýy tıis dep sanaımyn. Qýantarlyǵy, aýyldarda mundaı kórinis joqtyń qasy. Iаǵnı bári rııasyz, taza nıetpen toılaıdy. Qupııanyń syry qonaqjaılyqta jatsa kerek. Onyń kirshiksiz kórinisi provınsııada saqtalǵandaı seziledi. Osyny joǵaltpaý kerek. Bul jerde mynany túsingen durys. Sheteldik týrısti zamanaýı ınfraqurylymy damyǵan qalalarmen tańǵaldyrý qıyn. Búgingi týrıst «ekologııalyq aryna» nuqsan kelmegen, tumsa tabıǵatymen erekshelenetin aımaqtarǵa qushtar. Sol sekildi boıamasyz ulttyq mádenıet – qaı zamanda bolsyn baǵa jetpes qundylyq. Mysaly, qusbegilikti alaıyq. Bilýimshe, bul óner tek qazaq pen qyrǵyz halqynda bar. Dese de Qazaqstanda kánigi qusbegilerdiń qatary az emes. Bir ǵana Aısholpan esimdi búrkitshi qyzdy kórý úshin Mońǵolııaǵa myńdaǵan týrıst sapar shegedi. Nege Qazaqstan bul baǵytty qolǵa almaıdy? Naýryzdaǵy as mázirdiń ózi – bir bólek taqyryp. Demek, gastronomııalyq týrızmniń keń etek alýyna múmkindik bar, – dedi eýropalyq maman.
Osy rette týrıstik agenttikterge habarlasyp, atalǵan máselege qatysty mamannyń pikirin bildik. Týrızm menedjeri Ásem Naýanqyzynyń sózine súıensek, Naýryzdy otandyq týrızm brendi deńgeıine kóterýge bolady. Tek bul iske múddeli taraptar jumyla kirisýi tıis. О́ıtkeni Naýryz turmaq tutastaı týrızm salasy elimizde turalap tur. Onyń syry memlekettik organdar, bıznes jáne osy salaǵa qatysy bar basqa da uıymdardyń jekeleı jumys isteýinde jatyr deıdi sarapshy.
– Elimizdegi týroperatorlar syrtqy týrızmmen qatar ishki týrızmdi de damytýǵa múddeli. Biraq oǵan birqatar faktor áser etetinin esten shyǵarmaýymyz kerek. Ol – ınfraqurylymnan bastap, medısınaǵa deıin qamtylatyn aýqymdy másele. Elimizge syrttan aǵylatyn týrısterdiń qataryn kóbeıtý úshin qusbegilerdiń quryltaıyn ótkizýdi qolǵa alǵan edik. Bastama jaman bolǵan joq. Biraq dedlaınǵa kelgende, laıyqty qonaqúılerdiń tapshylyǵy baıqaldy. Bar bolǵannyń ózinde oryn sany az. Osyǵan oraı kásipkerlermen kezdesip, qyzmet kórsetý sapasyn joǵarylatýǵa usynys tastadyq. О́z tarapymyzdan klıentterdiń sanyn kóbeıtýge ýáde berdik. Kásipkerlerdiń aıtar ýáji, bankter qonaqúı isin damytýǵa nesıe bermeıdi. Berse de paıyzdyq mólsherleme tym joǵary. Memlekettik organdar qol ushyn sozýǵa qulyqsyz deıdi iskerlik qaýymdastyq ókilderi. Ári qaraı ne aıtýǵa bolady? Budan qaldy týrıstik marshrýttar 2GIS qosymshasynda qamtylmaǵan. Aýyzdy qur shóppen súrtýge de bolmaıdy. Qadamdar jasalyp jatyr, biraq jetkiliksiz. Qazaqstannyń bul baǵytta áleýeti zor. Nege deseńiz, adam aıaǵy tımegen jerler elimizde jeterlik. Sol tabıǵı jaýharlarymyzdy Naýryz arqyly dáripteý sózsiz utymdy bolady, – dedi Á.Naýanqyzy.
Naýryzdyń ekrandaǵy nasıhaty kemshin
Ulttyq qundylyqtarǵa dendep bet qoıyp, ulyq meıramnyń bar qadyr-qasıetin óskeleń urpaq boıyna sińirý hám jalpy jańarý men jandaný, túrlený men túleý meıramy – áz Naýryzdy jalpyulttyq, tipti jalpyadamzattyq sıpatqa ulastyrý úshin óner tiline de basymdyq berý, ásirese búgingi jahandaný zamanynda kezek kúttirmeıtin másele bolýy kerek dep esepteımiz. О́ıtkeni ónerde ómir bar. Adamzat ataýlyny bir murat, ortaq kózqaras, uranǵa biriktirerlik ǵalamat ıdeologııalyq qýatqa ıe.
Aıtalyq Jańa jyldy Eldar Rıazanovtyń «Taǵdyr tálkegi nemese jeńil býyńyzben» («Ironııa sýdby ılı s legkım parom») fılminsiz elestete alasyz ba?! Bolmasa S.Marshaktyń «Jyl on eki aı», P.Chaıkovskııdiń ǵalamat mýzykasyna qurylǵan «Jańǵaqshaqqysh jáne tyshqandar patshasy» («Shelkýnchık ı myshınyı korol») sııaqty kishkentaı kórermen túgili, eresek sizdi ekran aldyna baılap qoıatyn qyzyqty anımasııalyq týyndylarǵa degen saǵynyshtyń ózi kez kelgenimizge Jańa jyldyń kelýin asyǵa kúttiretindeı. Sebebi munda árqaısymyzdyń ózimizge ǵana tıesili, baǵaǵa baılanbaıtyn balalyq shaǵymyz, ádemi estelikterimiz jatyr. Jyl aıaqtalyp, kúntizbeniń jańa paraǵy ashylar osy bir óliara shaqtyń erekshe ystyq bolý syrynyń bir qyry, bálkim osynda da jatsa kerek.
Naýryz aıy kelgende qazaq televızııasy men teatr sahnalarynda qoıylatyn balalarǵa arnalǵan fılmder men spektaklderdi sanamalap, baıqap-baǵdarlap kórgendegi bizdiń túıgenimiz – Naýryz meıramyn kógildir ekranda nasıhattaý kóp jaǵdaıda «Qazaqfılm» kınostýdııasy erterekte túsirgen «Qyz Jibek», «Meniń atym – Qoja», «Alpamys mektepke barady» syndy kórkem týyndylar men birdi-ekili ulttyq dástúr týrasyndaǵy derekti fılmdi kórsetýmen shekteledi eken. Al anımasııa tóńireginde tarqatylar túıtkil tipti kóp. Sebebi 5 myń jyldyq tarıhy bar, kóneden jetken kóshpendiler tól merekesiniń mán-mańyzyn kıno tilinde tolyqqandy ashyp, áspetteıtin kórkem týyndy búginde joqtyń qasy.
Árıne birden «joq» dep kesip aıtý ádiletsiz bolady. Sondyqtan «joqtyń qasy» dep jumsaq jetkizip otyrmyz. О́ıtkeni sońǵy ýaqytta «SAQ-jebe» kınostýdııasynyń «Qoshqar men teke», «Qazaqfılm» ónimi – «Muzbalaq» pen «Kúltegin» anımasııalyq fılmderi jalpy qazaqy qalyp, ulttyq bolmysymyzdy kórsetýdegi táp-táýir týyndylar. Biraq taqyryp aıasy Naýryzdan alshaq. Al bizdiń aıtqymyz, jetkizgimiz kelgeni – ulttyq kınematografııada áz Naýryzdyń qadyr-qasıetin áspetteıtin naǵyz kórkem týyndylar ómirge kelse degen tilekten tarqatylady.
Áli este, bala kúnimizde Ulystyń uly kúni jaqyndaı bastaǵannan-aq ekrannan qaıtalap beriletin «Janýarlardyń jyl basyna talasýy», «Dastarqan», «Qadyrdyń baqyty» nemese rejısser Slambek Táýekel túsirgen «Áz Naýryz» atty kórkem hám derekti týyndylardy «kókjáshiktiń» aldynda tapjylmaı otyryp tamashalaıtynbyz. Sol kezde ǵalamtordyń dámin áli tatyp kórmegen, aýylda kórsetiletin bar-joǵy eki arnany kúlli álemge balaıtyn balǵyn sana odan artyq ulttyq fılmniń týýy múmkin ekenine senbeýi zańdy da edi. Alaıda álemdi alaqanyna salyp baqylaıtyn, Gollıvýdtyń zamanaýı úlgidegi jarq-jurq etken ozyq týyndylaryn jaryqqa shyǵysymen jarysa kóretin búgingi baldyrǵandardyń endi sol «Qadyrdyń baqyty» nemese «Janýarlardyń jyl basyna talasýy» mýltfılmderin talasa tamashalaýy bylaı tursyn, tipti mensine qoıýy ekitalaı. Ol – anyq. Osyny oıǵa alǵanda, eriksiz ulttyq anımasııa aınalasyndaǵy kúrmeýi sheshilmegen máselelerge qaıta oralamyz.
Sóz basynda reseılik rejısser Eldar Rıazanov pen «Soıýzmýltfılm» stýdııasy ónimderi, arǵysy amerıkalyq Walt Disney kınostýdııasy týyndylaryna beker toqtalǵan joqpyz. Tól Jańa jylymyzǵa kórkemdik turǵydan jańasha baǵytta kóz tigetin ýaqyttyń áldeqashan týǵanyn jetkizgimiz keldi. О́ıtkeni áz Naýryzdyń óskeleń urpaqty ulttyq rýh pen jalpy izgilik, meıirim qasıetterine tárbıeleýdegi yqpaly zor. Ár joralǵysy ómirdiń uly fılosofııasyna negizdelgen Ulystyń uly kúniniń ulaǵaty jastar úshin adamgershilik akademııasy dep ataýǵa tolyq tatıtyn tamasha tárbıe mektebi ekeni sózsiz. Máselen, kún men túnniń teńelýi nemese jyl basyna talasqan jan-janýarlar oqıǵasynan bastap, barlyq baldyrǵan asyǵa kútetin jańajyldyq Aıaz ata beınesinen kem túspeıtin Qydyr ata týraly ańyz-ápsanalar men Amal – Kórisý aıynyń tóńireginen tarqatylatyn túrli senim-nanymdar, jalpy Naýryzdyń mán-mańyzyn ashatyn ǵıbratqa toly oqıǵalar kórkemdik kiltin taba alsa, fılmge suranyp turǵan dap-daıyn sıýjetter. Jalǵyz-aq kiltıpan – hronologııalyq baıandaý men qolǵa túsken derekterdi fılmniń ón boıyna júıeli-júıesiz kiriktirýden alshaq áketip, oqıǵany naqty bir dramatýrgııalyq shıeleniske quryp, tyń formalarǵa negizdep, kıno tiliniń talaptaryna saı qyzyqty etip sóılete bilse, ulttyq kınematografııamyzdyń sózsiz jańa beleske kóterileri anyq. Tek sony qazaqy tabıǵatqa saı tól tilimizde sóıletip, áz Naýryzdy jahandyq deńgeıdegi ulyq meıram deńgeıine shyǵara alatyn rýhty rejısser tabylsa, qanekı?!
Naýryzdyń ortaq nyshanyn bekitý kerek
О́zderińiz baıqaǵandaı, naýryz merekesin toılaý jańasha kózqarasty talap etedi. Túrki áleminiń kıeli temirqazyǵy sanalatyn Túrkistannyń «toǵyzynshy terrıtorııada» ekenin, jarty álemdi jaýlaǵan ǵun men saqtyń Uly dalada mekendegenin eskersek, Qazaqstannyń naýryz merekesiniń ortalyǵy sanalýyna tolyq negiz bar. Munyń tıimdi tusyn joǵaryda aıttyq. Naýryzdy Qytaıdyń jańa jyly, Brazılııa karnavaly, nemistiń «Oktoberfesti» sekildi jer-jahandyq merekege aınaldyrýǵa múmkindik mol. Osy oraıda Naýryz toıyn álemdik deńgeıge kóterý úshin birqatar baǵytta jumys atqarylýy tıis.
Birinshi, merekeniń sımvolıkalyq mánin ashyp, umyt qalǵan kóptegen dástúrdi qaıta jańǵyrtý qajet. Tarıhı derekterge súıensek, ertede qaǵandar tóske balǵa uryp, kórik qyzdyryp, alaý jaǵyp, qobyzdyń únimen Naýryzdy qarsy alady eken.
Balǵamen tós soǵý tarıhy ejelgi «Ergeneqon» dastanymen tyǵyz baılanysty. Rashıd ad-dınniń «Jamıǵ at-taýarıhynan» bizge jetken ápsanaǵa júginsek, áıgili Oǵyz hannyń násilinen taraǵan Elhannyń eli shapqynshylyqqa túsip, Altaıdyń baýraıyndaǵy Ergeneqon shatqalyna tyǵylyp, aman qalady. Tar shatqalda ósip-óngen halyq tórt ǵasyr boıy tapjylmaıdy. Aqyry shyǵar jol izdep, osy Naýryz aıynda taýdyń temirmen qursalǵan bóligin jetpis qaranyń bútindeı sypyrylǵan terisinen jasalǵan jetpis kórikpen ot jaǵyp eritip, Kókbóriniń jol bastaýymen etekke túsip, elin azat etedi.
Osylaısha Ergeneqonnan shyqqan kúnin jyl saıyn Naýryzda toılaı bastaıdy. Jańǵyrý men jańarýdyń bul meıramyn «Ulystyń uly kúni» dep ataıdy. Túrki handarynyń, odan beri Shyńǵys hannyń tusynda Ulystyń uly kúni ot jaǵyp, kórik basyp, balǵamen tós soǵyp, temir balqytý salty – sol ańyzǵa sáıkes qurylǵan dástúr.
Naýryzdyń rámizi retinde tós pen balǵa qoldanýdyń taǵy bir sebebi baıyrǵy bahadúr babalarymyz usta bolǵan. Olar temir qorytyp, tutas Eýrazııa keńistigine ústemdik júrgizgen. Atty taǵalap mindi, Taqty da, qylyshty da, tájdi de asyl zattardan jasaǵan. Tós te, balǵa da halqymyzda qasterli uǵym bolyp esepteledi. Kórik balqytyp, tósti soǵý – úlken yrym. Endeshe, Naýryzdyń basy retinde tóske balǵa soǵylyp, qobyzdyń kúıi estilse, baıyrǵy babalarymyzben úndestire túsetin jańa sıpatqa aınalmaq.
Sondaı-aq Naýryzdyń kezinde «Uıqyashar, «Selt etkizer» degen sekildi dástúrdi qaıta jańǵyrtý da merekeniń ajaryn asha túspek. Ulystyń uly kúni kún men tún teńeledi. Sondyqtan halqymyz osy túndi uıyqtamaı qarsy alyp, araılap atqan appaq tańdy, shýaqty altyn kúndi alǵashqylardyń biri bolyp kórýdi jaqsylyqqa joryǵan. Osyndaı kezeńde jigitter jaǵy qyzdarǵa «Selt etkizer» usynsa, qyzdar jigitterge «Uıqyashar» bergen.
Ekinshi baǵyttaǵy jumys Ulystyń uly kúnin barsha túrki álemine ortaq toı etýge arnalýy tıis. Iаǵnı Batys pen Shyǵysqa sozylyp jatqan túrki ulystary men memleketteri birlese merekeleýi de Naýryzǵa jańa serpin bermek. Qazirgi tańda ár el Naýryz merekesin túrlishe toılap júr.
Keńes ókimeti qulaǵannan keıin Qyrǵyzstan, Qazaqstan, О́zbekstan, Túrikmenstan, Ázerbaıjan respýblıkalary jáne Tatarstan Naýryz merekesin «ulttyq meıram» retinde jarııalady. 1991 jyly Túrkııada da bul kún túrki álemine ortaq kún retinde jarııalandy. Áıtse de, Naýryz – Anadolyda resmı mereke emes, jumys kúni.
Osydan kelip taǵy bir másele týyndaıdy. Naýryz merekesi kezinde beriletin demalys kúnderin kóbeıtý kerek. Bizdiń usynysymyz – Amal kúni, ıaǵnı 14 naýryzdan bastap mereke eki aptaǵa sozylsa. Osy ýaqyt aralyǵynda Naýryzdy toılaýdyń úlken jospary jasalyp, joǵaryda aıtylǵan balǵamen tós urý degen sekildi rásimder oryndalsa, nur ústine nur emes pe?!
Qazirgi tańda shartaraptyń túkpir-túkpirindegi týrısterdi zamanaýı ǵımaratpen, jalt-jult etken qalamen qyzyqtyrý qıyn. Onyń ústine, búginginiń jıhankezderi kóne jádigerler men tarıhı dástúrlerge erekshe mán beredi. Tós pen balǵany Naýryzdyń sımvolıkalyq máni etý arqyly biz sheteldik týrısterdi de qyzyqtyramyz ári ulttyq dástúrdi qaıta jańǵyrtamyz.
Jaqsylyq MURATQALI,
Nazerke JUMABAI,
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
