Bilim • 21 Naýryz, 2020

«Qashyqtan oqytý» nemese «Qashyqtyqtan oqytý» qaısysy durys?

294 retkórsetildi

A.Baıtursynov atyndaǵy til ınstıtýty mamandary «qashyqtan oqytý», «qashyqtyqtan oqytý» tirkesteriniń durys jazylýyn usynady.

Sońǵy ýaqytta koronavırýsqa baılanysty «dıstansıonnoe obýchenıe» tirkesiniń qoldanys jıiligi kúrt artyp ketti. Búgingi tańda sóıleýshiler arasynda «dıstansıonnoe obýchenıe» tirkesiniń balamasy retinde «qashyqtan oqytý», «qashyqtyqtan oqytý», «araqashyqtyqtan» oqytý tirkesteri jarysa qoldanylyp, dıstansıonnyı sóziniń balamasy retinde qashyq, qashyqtyq, araqashyqtyq sózderi usynylyp júr, delingen Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń feısbýktegi paraqshasyndaǵy jazbada. Endi osy tirkestiń durys burystyǵyna baılanysty mamandar keltirgen dálelderge nazar salyp kórelik.

Qaısysy durys? «Qazaq ádebı tiliniń sózdiginde» «qashyq» sózine

1. Alys, jyraq, shalǵaı, aýlaq.

2. Arasy ashyq, alshaq" degen anyqtama berilgen (Qazaq ádebı tiliniń sózdigi. – Almaty, 2011. - 9-tom. - 531-b.). Al «qashyqtyq» sózi «alystyq, araqashyqtyq» (Qazaq ádebı tiliniń sózdigi. – Almaty, 2011. - 9-tom. – 532-b.), «araqashyqtyq» sózi «aralyq, qashyqtyq» túrinde sıpattalǵan (Qazaq ádebı tiliniń sózdigi. – Almaty, 2011. - 9-tom. - 581-b.). Qashyq sózi syn esim bolǵanmen, kóp jaǵdaıda zatsymaqtanyp (A.Baıtursynulynyń termıni) zat esimniń ornyna qoldanylady. Bul basqa da syn esimderge tán. Abaı Qunanbaıuly «Segiz aıaq» atty óleńinde:

Alystan sermep,

Júrekten terbep,

Shymyrlap boıǵa jaıylǵan;

Qıýadan shaýyp,

Qısynyn taýyp,

Taǵyny jetip qaıyrǵan,

Tolǵaýy toqsan qyzyl til,

Sóıleımin deseń, óziń bil, – dep jyrlaıdy. Alystyqtan nemese «qashyqtyqtan» demeıdi.

Tilimizde «moıyny qashyq», «moıyndy qashyqqa» saldy degen tirkester burynnan bar. Qazirgi kezde «qashyq» sózi dıstansıonnyı sóziniń balamasy retinde jıi qoldanylyp, «qashyqtan aǵytqysh», «qashyqtan basqarý», «qashyqtan bergish», «qashyqtan jarǵysh», «qashyqtan qatynas qurý» sııaqty tirkester qalyptasty. Til únemdeýge beıim. «Dıstansıonnyı» sóziniń balamasy retinde «qashyqtyq», «araqashyqtyq» sózderimen salystyrǵanda «qashyq» sóziniń jıirek qoldanylyp júrýiniń bir sebebi osynda. Osyǵan baılanysty «dıstansıonnyı» sóziniń balamasy retinde tilimizde birshama ornyǵyp, qalyptanyp qalǵan «qashyq» sózin qoldana bergen durys dep esepteıdi mamandar.

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

MMA: Denıel Korme karerasyn aıaqtaıtynyn aıtty

Kásipqoı boks • Búgin, 16:07

Jańa apparattar ókpeni tazartýda

Aımaqtar • Búgin, 15:57

Muńǵa toly minájat

Rýhanııat • Búgin, 15:19

Dosy úshin jolǵa shyqqan jankeshti

Rýhanııat • Búgin, 15:15

Sahnadaǵy Abaı beınesin kim qalaı somdady?

Rýhanııat • Búgin, 13:59

Senatta halyqaralyq qujat qaraldy

Parlament • Búgin, 12:39

Shyǵarmashylyqta shekara joq

Rýhanııat • Búgin, 12:25

«Esil tasyp barady jardan asyp...»

Aımaqtar • Búgin, 12:03

Dárigerlerdi demegen darhandyq

Aımaqtar • Búgin, 10:57

Poıyzdar aýrýhanaǵa aınalmaq

Álem • Búgin, 10:55

Uqsas jańalyqtar