Al «tóbesi túrtilgen», «aıaq salynǵan», «shatyry bar» deıtin dıakrıtıkaly árip sany 7: ä (á), ğ (ǵ), ŋ (ń), ö (ó), ş (sh), ū (u), ü (ú). Osy 7 áriptiń kesirinen tutas mátinniń «sıqy qanshalyqty buzylady eken»? Qarap kóreıik.
A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty Qoldanbaly lıngvıstıka bólimi qyzmetkerleriniń 7 mln sózqoldanysqa jasaǵan zertteýinde («Qazaq tilindegi áripterdiń jıilikti álipbıli jıilik sózdigi») qazaq tilindegi áripterdiń qaıtalaný jıiligi joǵarysynan tómenine qaraı ornalasqan málimet bar. Onda professor A.Jubanov áripterdi 3 topqa bóledi. Alǵashqy 19 árip, ıaǵnı a, e, y, n, i, t, r, l, d, s, m, q, o, k, ǵ, b, ı, ý, z áripteri qazaq mátininiń 87,630%-yn tańbalaıdy (19b). Mundaǵy eń jıi jazylatyn a árpi mátinniń 12, 796%-yn alsa, osy qatardyń sońyndaǵy z árpi mátinniń 1,624%-yn alady eken.
Jańa álipbıde bul 19 áriptiń tek ǵ árpinde ǵana dıakrıtıkalyq belgi (ğ) bolady. Qazaq mátininiń 1,823%-ynda ǵ árpi basqa dıakrıtıkalyq belgisi bar áripterden kóbirek kezdesip, jazylady degen sóz. Biraq barlyq mátinniń 87,630%-y dıakrıtıkasyz jazylady.
Atalǵan zertteý boıynsha, kezdesý jıiligi ortasha áripter negizinen dıakrıtıkaly tańbalardan turady. Olar: p, sh, g, ń, ı, j, u, ó, ú, á [20b.]. Bul 10 árip barlyq qazaq mátininiń 11,442%-yn quraıdy. Bulardyń ishinde sh, ń, u, ó, ú, á áripterinde dıakrıtıkaly belgi bolady. Sonda ǵ (1,863%), sh (1,343%), ń (1,294%) jáne u, ú, á, ó áripterin qosqanda, barlyq mátinniń 8,135%-ynda dıakrıtıkaly belgi jazylady degen sóz.
Sırek jazylady degen 3-topqa ıa, h, s, f, v, e, , ıý, h, ch, sh, e (ıo) sııaqty orys tilinen engen áripter jatady. Olar qazirgi kırıl álipbıimen jazylǵan barlyq mátinniń 0,928%-ynda jazylady. Bul áripterden tek f, v, h áripteri ǵana jańa álipbıge kóshiriledi (Jubanov A., Jańabekova A., Toqmyrzaev D. Qazaq jazýyn latyn qarpine kóshirýdiń statıstıkalyq negizderi A., 2018. -160b.19 bet).
Sonymen, mátinniń 8,135%-yna deıin dıakrıtıkaly áripter «júrý» – az ba, kóp pe? Dıakrıtıkaly áripterdiń ishinde jıileý qoldanylatyn ǵ árpi, odan keıin sh, odan keıin ń árpi, sońynda u, ó, al árekidik kezdesetini ú men á eken.
U, ó, ú, á áripteriniń, ıaǵnı qoljazýdy eki retten úzip jazdyratyn brevıs ne ýmlaýt tańbalary bar bul áripterdiń (ä (á), ö (ó), ū (u), ü (ú) sırek kezdesetini – túbir sózdiń basynda jáne birinshi býynynda ǵana kezdesetindikterinen, qosymshalardyń eshqaısysynda bul áripter jazylmaıdy. Tek aýyzsha tilde aıtylady (sháılár, sháıǵá, kúndór, kúńgó, urunuń, úkúnú, kólgó), biraq tańbalanbaıdy (shaılar, shaıǵa, kúnder, kúnge, urynyń, úkini, kólge).
Ǵ árpi sóz aıaǵynda jazylmaıdy, sóz basynda da sırek, sóz ortasynda jıirek qoldanylady. О́ıtkeni ol qosymshalarda, ásirese –ǵan (barǵan, jazǵan) esimshe jurnaǵynda, -ǵy ústeý týdyratyn (jazǵy, jazdaǵy, atyndaǵy) jurnaqta jazylady, sondaı-aq ol aınymaly dybys, mysaly, sóz q dybysyna aıaqtalyp, qosymsha daýystydan bastalsa, q dybysy ǵ dybysyna aınyp (qasyq - qasyǵy, balyq - balyǵy) shyǵa keledi. Barys jalǵaýynda (qalaǵa, dalaǵa) da bar.
Ń árpi sóz basynda múlde joq, ortasynda sırek, sóz aıaǵynda ásirese táýeldik jalǵaýyn (meniń, onyń, bizdiń), ilik jalǵaýyn (balanyń, kisiniń) aıaqtap turady. Sondyqtan ń men ǵ áripteriniń qatarlasa kezdesý yqtımaldyǵy joǵary bolǵandyqtan ekeýin de brevıspen dıakrıtıkalamaı (ň, ğ), ń árpine aıaq salyp (ŋ) tańbalaýǵa bolady deımiz. Ol qazirgi ń árpimen de assosıasııalanady.
Sonymen, á, ó, ú áripterine qaraǵanda ǵ, sh, ń áripteri jıirek kezdesetindikten mátinde ýmlaýtqa qaraǵanda brevıs pen sedıl tańbasy (ğ, ş) kóbirek ushyrasatyn bolady. Bul jazýdy baıaýlatpaıdy, al áriptiń tanymaldyǵy joǵary.
Qazaq jazýynda dıakrıtıkany qoldanýdyń máni joǵary, ol aldymen – ortaq túrki álipbıi negizinde jasalǵandyqtan túrik, ázerbaıjan, túrikmen álipbılerine uqsas bolady, ekinshiden, bir dybys bir árippen tańbalanady, bir ne eki aıyrym belgileri bar fonemalardyń tańbasy ózara uqsas, birinen biri shyǵarylady: daýysty dybystar júıesiniń jińishke juby uqsas fonemadan ýmlaýt arqyly ajyratylady (a-ä, o-ö, u-ü), daýyssyzdardyń juby «aıshyq», «sedıl» belgilerimen aıyrylady (g-ğ, s-ş, n-ŋ), sondyqtan saýat ashýda, til úırenýde tańbalardyń bul júıesi jeńildik týǵyzady.
Q. KÚDERINOVA,
A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi
ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri,
f.ǵ.d., professor
